Q-Andas
No Result
View All Result
  • باستى بەت
  • ولكەتانۋ
    • ءبىلىم
    • دەنساۋلىق
    • سپورت
    • قۋعىن-سۇرگىن
    • تۇلعا تانۋ
    • قورشاعان ورتا
    • حالىق جادى
    • مادەنيەت
    • جەتىسۋ جارتاس سۋرەتتەرى
    • جەتىسۋدىڭ اسيەتتى جەرلەر
    • ادەبيەت
    • شالعاي اۋىل
    • تۋريزم
      • تاريح
    • ەلتانۋ
    • كوشى-قون
    • تۋرنير
  • ارنايى جوبالار
    • بايقاۋ
    • كورمەلەر
    • كونفەرەنتسيا
    • گرانت
    • ەكسپەديتسيالار
  • مۇراعات
    • انداس وماراقىن ىزىمەن
    • اۋەسحان ماجايدىڭ جادىگەرلەرى
    • بەينەفيلم
    • حاتكەرلىك
    • گالەرەيا
  • ءبىز تۋرالى
    • ارىپتەستەر
    • بايلانىس
    • سايت اكىمشىلىگى
    • PDF-مۇراعات
kz Қазақ qz Qazaq tj توتە جازۋ ru Русский en English
Q-Andas
  • باستى بەت
  • ولكەتانۋ
    • ءبىلىم
    • دەنساۋلىق
    • سپورت
    • قۋعىن-سۇرگىن
    • تۇلعا تانۋ
    • قورشاعان ورتا
    • حالىق جادى
    • مادەنيەت
    • جەتىسۋ جارتاس سۋرەتتەرى
    • جەتىسۋدىڭ اسيەتتى جەرلەر
    • ادەبيەت
    • شالعاي اۋىل
    • تۋريزم
      • تاريح
    • ەلتانۋ
    • كوشى-قون
    • تۋرنير
  • ارنايى جوبالار
    • بايقاۋ
    • كورمەلەر
    • كونفەرەنتسيا
    • گرانت
    • ەكسپەديتسيالار
  • مۇراعات
    • انداس وماراقىن ىزىمەن
    • اۋەسحان ماجايدىڭ جادىگەرلەرى
    • بەينەفيلم
    • حاتكەرلىك
    • گالەرەيا
  • ءبىز تۋرالى
    • ارىپتەستەر
    • بايلانىس
    • سايت اكىمشىلىگى
    • PDF-مۇراعات
No Result
View All Result
Q-Andas
No Result
View All Result
باستى بەت انداس وماراقىن ىزىمەن

سۋسارقاننىڭ وتىرىك وتىرىك اڭگىمەلەرى 4 ءبولىم

admin
2025/10/23
انداس وماراقىن ىزىمەن
0
Сусарқанның өтірік әңгімелері: 4-бөлім

قارلىعاشتىڭ ۇياسى

باسى:  – حالقىمىزدا: «ءبىرىنشى بايلىق – دەنساۋلىق، ەكىنشى بايلىق – اق جاۋلىق، ءۇشىنشى بايلىق – ءتورت ساۋلىق» دەگەن ماقال بار عوي. اۋزىڭدى اققا جارىتاتىن دا، تاقىمىڭدى تولتىرىپ شارشاتپايتىن دا سيىر تۇلىگى عوي. وتباسىنىڭ اناۋ-مىناۋ ۇساق شارۋاسىنا، مال باعىپ، قوي قايىرۋعا تابىلمايتىن تارعىل وگىزىم بار ەدى.  ءوزى دە مال بىتكەننىڭ جايلىسى ەدى. شاڭىراقتاي ءمۇيىزى مەن سالا قۇلاش قۇلاعىنىڭ اراسىنا ءبىر قوتان قوي سىيىپ كەتەتىن. جۇمىسقا كوپ جەگىلگەندىكتەن تاناۋىنىڭ دا تەسىگى ۇڭىرەيىپ كەتكەن بولاتىن.

ءبىر جىلى قىس قاتتى قىستى دا مال بىتكەن كوكتەمگە جۇتاپ شىقتى. تارعىل وگىزدە سڭىرىنە ءىلىنىپ ارەڭ شىققان كەيىن جانىم اشىپ، جايلاۋعا ەرتە شىعارىپ جىبەردىم.

اراعا جارتى اي سالىپ جايلاۋعا كوشىپ كەلگەن سوڭ وتىن-سۋ اكەلەيىن دەپ تارعىل وگىزدى ۇستاپ، ەرتتەپ جاتىر ەدىم. تاناۋىنا الدەبىردەمەلەر ۇشىپ كىرىپ، ۇشىپ شىعىپ جاتقانىن بايقاپ قالدىم.

انىقتاپ قاراسام، الگى ۇشىپ جۇرگەندەر قارلىعاشتىڭ بالاپاندارى ەكەن. مىنە، قىزىق تارعىل وگىزدىڭ ءمۇيىزى مەن قۇلاعىنىڭ ورتاسىنا قارلىعاش ۇيا سالىپ العان ەكەن.

القاش  قوشقار

ءبىر جىلى اۋىلدىق ۇكىمەت كوكتەۋلىككە قورا-قوپسىسىمەن ەكى بولمەلى ءۇي تۇرعىزىپ،ءناسىلدى قوشقارلاردى سوندا باعۋدى تاپسىردى.

كوكتەۋلىك اۋىلدان الىستا ورنالاسقان. ونىڭ ۇستىنە ونىڭ ماڭىندا اعىن سۋ جوق بولاتىن. باسىندا كولىكپەن سۋ تاسىپ بەرىپ ءجۇردىم. بىراق سۋعا قانباعان قوشقارلار جاتىپ الىپ ورنىنان تۇرمايتىندى شىعاردى. سوسىن تاۋ ساعاسىنداعى وزەنگە سۋعارۋعا اپارىپ ەدىم. وعان جاقىن وتىرعان قويشى اۋىلدىڭ  قويلارىنا جۇگىرىپ، ابدەن شۇرقاندى شىعارادى.

ول كەزدە اراكىدىك اراق ءىشىپ قوياتىنمىن. ءبىر كۇنى شولدەن كەنەزەسى كەۋىپ تۇرعان ءبىر قوشقاردىڭ اۋزىنا اراقتان ازىراق تامىزىپ ەدىم ءشولى قانىپ، سەعرگىپ شىعا كەلدى. سودان باستاپ، كۇندە قوشقارلاردىڭ اۋزىنا ازىراق اراق تامىزىپ قويامىن دا جايلانىپ جاتا بەرەتىن بولدىم.

سونداي كۇندەردىڭ بىرىندە اۋىلدىڭ مال دارىگەرى قوشقارلاردىڭ سپەرماسىن الىپ، وبلىس ورتالىعىنداعى زەرتحاناعا اكەتتى. ارادا ءبىر جەتى وتكەندە ايماقتىڭ باسشىلارى بار، گازەتتىڭ تىلشىدەرى بار ءبىر توپ ادام ساۋ ەتىپ كەلە قالدى. باسىندا بىردەمە ءبۇلدىرىپ قويدىم با دەپ الاڭداپ ەدىم. سويتسەم، مەن باققان قوشقارلاردىڭ سپەرماسى الەمدە بۇعان دەيىن بولماعان جاڭا سورت بولىپ تۇراقتاسىپتى.

باسشىلار ءىستىڭ ءجايىن ءتۇسىندىرىپ، ءتىلشى جانىمدى قويماي سۇراقتىڭ استىنا الدى:

ءسىز قوشقارلارعا قانداي ازىقتىق بەرىپ، قاي وزەننىڭ سۋىمەن سۋعاندىڭىز، – دەپ نەشە ءتۇرلى سۇراق سۇرادى.
اراقپەن سۋعارىپ ەدىم، – دەدىم ۇيالاپ.

ەرتەسى وبلىستىق گازەتتە: «قوشقارلاردى اراقپەن سۋعارعان سۋسارقاننىڭ تاجىريبەلەرى» دەگەن كولەمدى ماقال جاريالاندى. كەيىن ەستىسەم اۆستراليا دەگەن جەردەگى قويشىلار قوشقارلارىن اراقپەن سۋعارادى ەكەن.

قورقاۋ

ءبىر جىلى كۇز مەزگىلى كۇنەس وزەنىنىڭ بويىندا اتىمدى ارقانداپ قويىپ، ەر-توقىمىمدى جاستانىپ جاتىپ ۇيىقتاپ كەتكەن ەكەنمىن. شىلدىرلاعان ءبىر زاتتىڭ ءۇنى قۇلاعىما كەلىپ، ويان كەلسەم وزەندى بويلاپ، ءبىر قاشىرعا ءمىنىپ، قورجىن تولى جۇگى بار ەندى ءبىرىن جەتەگىنە العان ءبىر ساۋداگەر اندەتىپ كەلە جاتىر ەكەن. ىشىمە قۇلىق كىرە قالدى دا شەشىنىپ تاستاپ، وزەننىڭ بويىنداعى قارا بالشىققا ابدەن اۋناپ، ارتىنان قۋىپ جەتىپ، بىلدىرمەي جەتەگىندەگى قاشىرىن بوساىپ، ونىڭ نوقتاسىن موينىما تاعىپ، ءۇنسىز ىلەسىپ وتىردىم.

جەتەكتەن بوساعان قاشىر ابدەن اشىققان ەكەن سول جەردە جايىلىپ قالا بەردى. ساۋدەگىرىم دە ابدەن شارشاعان سياقتى ءبىر قىردى اسقانشا بىلگەن سوڭ. ەندى ۇزاي بەرەمىن بە دەپ ويلادىم دا نوقتانى قاتتىراق تارتىپ قالىم ەدىم ساۋدەگەر جالت قارادى. اۋزىمدى ارانداي اشىپ، بەت-اۋىزىمدى تىرجىڭداتىپ، قول-اياعىمدى ەربەڭدەتىپ ەدىم. تىزگىندى تاستاي سالىپ تۇرا قاشتى.

اياڭداپ ارتتا قالعان قاشىرعا كەلىپ، ۇستاپ الدىم دا ۇيگە اكەلىپ قورجىن تولى شاپان-شەكپەن، ماتا، كىلەم سياقتى زاتتاردى ءتۇسىرىپ الدىم.

بىپنەشە كۇن وتكەن سوڭ اۋىلدا وتكەن جارمەڭكەگە بارسام ءدۇيىپ ەل: «سىدىق احۋننىڭ قاشىرىن قورقاۋ جەپ، ءوزىن جەمەك بولعاندا قاشىپ قۇتىلىپتى. وزەندە قورقاۋ بار ەكەن»، – دەپ شۇلاپ جۇرگەنىن ەستىدىم.

ۇزىن مويىن تىرنا

ءبىر جىلى ورىكتى ارالداعى باتالبەكتىڭ ۇيىنە قوناققا باردىم. تاماق ءىشىلىپ، اڭگىمەنىڭ قىزىعىندا وتىرىپ، ءتۇن جارىمى بولعانىن بىلمەي قالدىق. ۇيىقتايتىن ۋاقىت بولىپ، اتىمدى ارقانداپ قويايىن دەپ دالاعا شىقتىم.

باتالبەك ءۇيدىڭ وزەن جاق تۇسىندا قازىق بار دەگەن سوڭ سولاي بەتتەدىم. ءتۇن قاراڭعى بولعاندىقتان اينالاداعى ەشنارسە كورىنبەيدى. سيپالاپ ءجۇرىپ، قازىقتى تاپتىم دا اتتى ارقانداپ، ۇيىقتاپ قالدىم.

تاڭەرتەڭ تۇرسام ارقانداعان جەرىندە اتىم كورىنبەيدى. ارى-بەرى ىزدەپ ءجۇرىپ، كۇنەس وزەنىنىڭ بويىندا تۇرعان اتتى كوزىم شالدى. جانىنا بارسام ات پەن ءبىر اققۋ قوساقتالىپ ءجۇر ەكەن. تۇندە قازىق دەپ ارقاندى بايلاعانىم اققۋدىڭ موينى ەكەن. اققۋدى بوساتىپ قويا بەردىم دە اتتى الىپ قايتتىم.

كەلەسى جىلى سول ماڭنان بىرەۋلەر اققۋ باستى، ات دەنەلى عاجايىپ ماقۇلىقتى كورگەنىن ايتىپ ءجۇردى.

مۇزعا قاتقان ۇشاق

ءبىر جىلى قىس مەزگىلى بولاتىن. كۇنەس وزەنىنە مۇز قاتىپ، مۇزدى ويىپ، ات سۇعارىپ جۇرەتىنبىز. ءبىر كۇنى مۇزدى بالتامەن ويىپ جاتقانىمدا مۇز جارىلىپ، سۋعا ءتۇستىم دە كەتتىم. اعىندى سۋ اعىزا جونەلدى. استىم سۋ، ءۇستىم مۇز. كۇننىڭ كوزى كورىنبەيدى. اعىپ كەلەمىن، اعىپ كەلەمىن. جان-جاعىمدى قارمانىپ شىعاتىن جارىق ىزدەيمىن. قانشا كۇن اققانىمدى بىلمەيمىن ءبىر ۋاقىتتا جىلتىراعان جارىق كورىندى. جانتالاسىپ سوعان قاراي جۇزە جونەلدىم. باقىتىما مۇزدىڭ جارىعى كەزدەسىپ، جەر بەتىنە شىقتىم-اۋ. ەسىم اۋدارىلىپ كەتكەن ەكەن. ءبىر ەسىنەپ جىبەرىپ، كوزىمدى اشسام اناداي جەردە ءبىر تىشۇشاق سۋ قۇيىپ الۋعا ءتۇسىپ، مۇزعا قاتىپ، شاعا الماي جاتىر ەكەن. بەلىمدەگى قايىس بەلدىگىمنىڭ ءبىر ۇشىن ۇشاققا بايلاپ، ىرعاپ-ىرعاپ تارتىپ قالىپ ەدىم ۇشاق ۇشا جونەلدى. مەن سالاقتاپ بىرگە ۇشىپ كەلەمىن. كوپ ۋاقىت ۇشتى. ءبىر كەزدە تومەن قاراسام كوك اتىم كۇنەس وزەنىنىڭ بويىندا جايىلىپ ءجۇر ەكەن. پىشاعىمدى الىپ، بەلدىكتى قيىپ جىبەردىم. تومەن قاراي ۇشىپ وتىرىپ كوك اتتىڭ ۇستىنە كەلىپ بىراق ءتۇستىم.

ۇيگە كەلسەم، اۋىل بىتكەن ابىر-سابىر، مەن سۋعا اعىپ ءولدى دەپ كونە شەكپەنىمدى ارۋلاپ كومىپ، جەتىلىك ءنازىرىمدى بەرۋگە دايىندالىپ جاتىر ەكەن. ولگەنى ءتىرىلىپ كەلگەندەي قۋاندى. كەنجە ءىنىم موينىما ورالا ءتۇستى:

– ءسىزدىڭ ءنازىرىڭىزدى بەرمەككە ەلدى شىقىرىپ قويىپ ەدىك، ەندى قايتتىق، – دەپ داعداردى.

– حالقىمىزدا: «كەبىن كيگەن كەلمەيدى، كەبەنەك كيگەن كەلەدى» دەگەن ءسوز بار. «كەبەنەك كيگەننىڭ ءنازىرى» دەپ وتكىزە بەرىڭدەر، – دەدىم.

نازىرگە كوپ ەل جينالدى. وعان سابەتتىڭ ستالين دەگەن باستىعى دا كەلدى. مەن قۇتقارعان ۇشاق سونىڭ ۇشاعى ەكەن. اسىلىندە، مەن كۇنەس وزەنىنەن مۇزعا ءتۇسىپ كەتكەننەن بالقاش كولىنەن ءبىر-اق شىعىپپىن. ونىڭ ۇشاعى ۇرىمجىگە بارا جاتىپ بالقاش كولىنەن سۋ قۇيىپ الماقشى بولىپ قونعاندا مۇزعا قاتىپ، ماعان كەز بولىپتى. ماعان العىسىن ءبىلدىرىپ، كەۋدەمە جارقىراتىپ مەدال تاعىپ كەتتى.

اۋعا تۇسكەن انايات

جاس كەزىمىزدە كۇنەس وزەنىنەن تالاي بالىق اۋلادىق.  كەشكە بارىپ، اۋىمىزدى وزەنگە قۇرىپ تاستاپ، ەرتەسى تاڭەرتەڭ اۋعا تۇسكەن بالىقتى جيناپ الىپ قايتاتىنبىز.

ءبىر كۇنى اۋدى تەكسەرىپ قايتايىن دەپ وزەنگە باردىم. اۋدى تارتسام شامام جەتپەيدى. سودان كوك اتقا قارعىپ ءمىنىپ، تاقىمعا باستىم دا سۇيرەي جونەلدىم. اۋمەن بىرگە قۇجىناعان بالىق جانە ءبىر ادام ءسۇزىلىپ سۋ بەتىنە شىقتى. بالىقتار ءتىرى، الگى ادام تالىقسىپ قالعان ەكەن. اياعىن ارقانعا بايلاپ تەرەككە اسىپ قويدىم. اۋزىنان ءبىر ساعات سارىلداپ سۋ اقتى. ەسىن جيىپ، باسىن كوتەرگەندە قاراسام ءوزىمنىڭ قۇرداسىم انايات ەكەن.  تۇندە بالىق اۋلاۋعا شىعىپ، بايقاماي اۋعا ءتۇسىپ قالىپتى.

ەسىن جيىپ، مەنى كورگەندە قۋانىپ كەتتى دە:

– اۋداعى بالىقتارىڭدى ماعان بەرسەڭ قايتەدى. ۇيگە بالىق اۋلاپ كەلدىم دەپ ماقتانىپ بارايىن، – دەدى ءوتىنىپ.

ايتقانىنا كەلىسىپ، اۋداعى بالىقتىڭ ءبارىن سوعان بەرىپ، جولعا سالدىم.

ماتالعان تەكە

بىردە جاسىلكول جايلاۋىنا جۇمىس بابىمەن بارا جاتىپ، جول بويىنداعى قالىڭ قاراعايلى القاپتا مۇيىزدەرى ايقاسىپ قالعان  ەكى ەلىكتىڭ تەكەسىنە كەزدەستىم. اتتان ءتۇسىپ، قاستارىنا بارسام قوزعالاتىن ءتۇرى جوق. قالش-قالش ەتەدى. مەنى كورىپ، ۇمىتتەنىپ جالتاق-جالتاق قاراي بەرەدى. ويلارىن ءبىلىپ تۇرمىن:

قايسىمىزعا كومەكتەسەر ەكەن،  –  دەپ تۇرعانى بەلگىلى.

كوڭىلىمە ءبىر قۇلىق كىرە قالدى دا اتتىڭ شىلبىرىن شەشىپ الىپ، ماڭدايلارىنا جوسادان بەلگى سالىپ، ءمۇيىزىن اجىراتىپ الدى-الدىنا قويا بەردىم.

كەلەسى جىلى سول ماڭداعى ەلىك بىتكەن  قاسقا ماڭدايلى لاق تۋىپتى دەپ ەستىدىم.

بۇعىنىڭ ءمۇيىزى

شاقپى جايلاۋىنىڭ كوكساي جايلاۋىندا وتىراتىن جيەنىم قايتا-قايتا قوناققا شاقىرا بەرگەن سوڭ ءبىر كۇنى كوك اتىمدى ەرتتەپ ءمىنىپ، سول جاققا جولعا شىقتىم. جول بويىندا اعاش وبا دەگەن اسۋ بار ەدى. سوعان جەتكەندە كوك اتىم شارشاپ قالدى دا ءبىراز دەم الىپ، اتىمدى جايىپ العىم كەلدى. ءبىر يمەك شەتەننىڭ استىنا وتە بەرگەنىمدە اتتىڭ اياعىنىڭ استى ساڭعىر-سۇڭعىر ەتە قالدى.

اتتان ءتۇسىپ، ءساپ سالىپ قاراسام شەتەننىڭ ءتۇبى ۇلكەن قۋىس ەكەن دە ءىشى تولعان بۇعىنىڭ ءمۇيىزى. «بايلىققا بەلشەدەن باتۋ» دەگەن وسى بولسا كەرەك. ءمۇيىزى قىشىعان بۇعىلار وسى جەرگە كەلىپ، شەتەنگە سۇيكەنىپ، ءمۇيىزىن تاستاپ كەتە بەرەدى ەكەن.

قۋىستىڭ اۋزىن اعاشپەن جاۋىپتۇك بىلمەگەندەي بولىپ جيەنىمنىڭ ۇيىنە باردىم. ول ۇيدە بىرنەشە كۇن قوناق بولىپ، قايتارىمدى وتىن ارتا كەتەيىن دەپ ۇلكەن قارا وگىزىن سۇراپ الىپ، ءمۇيىز تىققان جەرگە كەلىپ، وگىز كوتەرگەنشە ءمۇيىز ارتىپ، اۋىلعا ورالدىم.

ۇيگە كەلگەن سوڭ ساناسام تۇپ-تۇرا وتىز ەكى پار ءمۇيىز شىقتى. قاشقاردان كەلگەن ءبىر تانىسىما تۇگەلىمەن ساتىپ، اقشاعا قارىق بولىپ قالدىم.

كەيىنگى جىلدارى دا سول قۋىستان ونشاقتى جۇپ ءمۇيىز الىپ، ساتىپ ءجۇردىم. ءبىر جىلى جەر كوشكىن بولىپ، الگى قۋىس بىتەلىپ، شەتەن قۇلاپ قالدى. سودان بەرى جاعدايىم بولماي ءجۇر.

ناسىباي اتاتىن جىلان

جازعى ءشوپ شابۋ ناۋقانى قىزىپ تۇرعان كەز ەدى. ءبىز شاباتىن اۋماقتا ءبىر ۇلكەن تەرەك بولاتىن. كۇندە تۇستە سول تەرەكتىڭ كولەڭكەسىنە جانتايىپ، ءبىراز ۋاقىت تىنىعىپ الۋشى ەدىم.

ءبىر كۇنى تۇستە تەرەكتىڭ كولەڭكەسىندە مىزعاپ كەتكەن ەكەنمىن دەنەمە مۇزداي سۋىق نارسە تيگەندەي بولدى. ويانا كەلسەم، جۋاندىعى جەڭدى بىلەكتەي سارى شىبار جىلان كەۋدەمە ورالىپ، باسىن ورتاسىنان شىعارىپ، ىسىلداپ تۇر ەكەن. قاپەلىمدە قايتەرىمدى بىلە الماي ساسىپ قالدىم. قيمىلداسام شاعىپ الايىن دەپ تۇر.

سوسىن ەرنىمدەگى ناسىبايدان ازىراق الىپ جىلاننىڭ اۋزىنا سالىپ جىبەردىم. ءبىرازدان كەيىن الگى شىبار جىلان ماس بولىپ، سىلق ەتىپ قۇلاپ ءتۇستى.

قاشاعان ەلىك

كوك اتتىڭ دونەن شىعار كەزى. جايلاۋدا ەل ارالاپ، ساۋىق-سايران قۇرىپ جۇرگەن بولاتىنبىز. ءبىر كۇنى بىرنەشە جولداسىممەن كورشى اۋىلداعى تانا تاعۋ تويىنا بارا جاتقانبىز. ارامىزدا بالۋانى بار، مەرگەنى بار ىڭعپي ىعاي مەن سىعاي جىگىتتەر جۇيرىك، جاراۋ اتتارمەن قىزىنا شاپقىلاپ كەلە جاتقانبىز.  ءبىر بەلدەن اسقاندا الدىمىزدان قىسىر ەمگەن تايداي ۇلكەن ءبىر ەلىك قاشا جونەلدى. جەلىگىپ العان جىگىتتەر تۇرا قۋدىق. قولىمىزدا قامشىدان باسقا قۇرالىمىز جوق. قۋىپ جەتىپ ۇستاۋدان باسقا امالىمىز جوق.

قوزى كوش جەرگە دەيىن قۋىپ بارىپ، ارتىما قاراسام جولداستارىم كورىنبەيدى. ەلىك قامشى سالىم جەردە قاشىپ بارادى. تەرىستىك جاقتا قالىڭ ورماندى القاپ بار ەدى. ەلىك سوعان قاراي بۇرىلا قاشتى. كوك دونەننىڭ تاقىمىن قىسىپ قالىپ ەدىم جانۋار وقتاي زۋلادى. ەلىك پەن ات قاتارلاسا بەردى. مەن دە شاپشاندىق تانىتىپ، ەلىكتى قۇلاقتان الدىم دا الدىڭعى اياعىن وزەڭگى باۋدان وتكىزىپ جىبەرىپ، ارتقى اياعىنان الىپ، كوتەرىپ اكەپ الدىما وڭگەرىپ الدىم. جانۋاردىڭ سەرپىنى قاتتى ەكەن. كوك دونەن تەڭسەلىپ، تەڭسەلىپ بارىپ توقتادى. سوسىن ارتقا قاراي اياڭدادىم. ساپارلاستارىممەن ورتا جولدا كەزدەستىم. ولاردىڭ اتتارى بۇرىعىپ، جۇرە الماي قالعان ەكەن. سودان باستاپ ەلدەر كوك دونەندى «تورعاي كوك» اتاپ كەتتى.

سىڭار ءمۇيىز

جاس كەزىم ەدى. قاسىمدا بىرنەشە جىگىت بار كوك سايدى ورلەپ كەلە جاتقانبىز. مەنىڭ اينالاما كوز سالىپ، اناعان، مىناعان تاڭىرقاپ جۇرەتىن قىراعى شاعىم. ءبىر ۋاقىتتا كوزىمە سايدىڭ تابانىندا جاتقان جىعىلعان قايىڭ سەكىلدى بۇعى ءمۇيىزىن كوزىم شالىپ قالدى. قاسىمداعىلارعا مۇنى ايتسام:

– سۋسەكە، ءسىزدىڭ كوزىڭىزگە جىعىلعان قاراعايلاردا بۇعىنىڭ ءمۇيىزى بولىپ كورىنەتىن بولعان با؟ – دەپ مازاقتاي جونەلدى.

مەن دە ايتقانىمنان قايتپاي تۇرىپ الدىم. اقىرى بارىپ كورۋگە كەلىسىپ سولاي بۇرىلدىق.

سىزگە وتىرىك، ماعان شىن. كەسكەن تەرەكتەي قىرىق ەكى سالا بۇعى ءمۇيىزى ەكەن. الدىعا وڭگەرىپ العانمەن اتتىڭ بەلى كوتەرمەيتىن بولدى دا ارقانمەن بايلاپ قوس اتپەن سۇيرەپ، اۋداندىق ءدارى سەرىكتىگىنە الىپ كەلدىك. سەرىكتىكتىڭ باستىعى سىلقىمباي ءمۇيىزدى كورىپ، ەسىنەن تانىپ قالا جازدادى. الدەكىمدەرگە تەدەفون شالىپ ابىگەر بولدى دا قالدى. جانانا جان جۋىتپايتىن تىستەۋىك ادام ەدى. ماعان بايەك بولىپ ءجۇر:

– قازىر ماماندار كەلەدى. شارشادىڭىز عوي، – دەپ الدىما ءمانتى دەگەندى ءۇيىپ تاستادى.

ءبىر كەزدە جالبىر شاشتىسى بار، كوز اينەك تاققانى بار ءبىر توپ ادام ساۋ ەتىپ جەتىپ كەلدى.

الگىلەر مەنەن ءمۇيىزدى قايدان تاپقانىمدى، ول جەردىڭ مەكەن-جايىن، جاعدايىن، وزەنىن، تاۋىن، ورمانىن، توپىراعىن، ءشوبىن، قىسقاسى، ينە ساباق، جىبىنە دەيىن سۇرادى. جارقىلداتىپ سۋرەتكە ءتۇسىرىپ جاتتى. سۇراقتارىنا قينالماي جاۋاپ بەردىم. ءبارىن قاعازعا جازىپ، استىنا قولىمدى قويدىرىپ الدى.

سوسىن الگىلەر الدە كىمدەرمەنتەلەفون ارقىلى  جابىرلاسىپ سويلەستى دە:

– جوعارى جاق وسى ءمۇيىزدىڭ ەندى ءبىر سىڭارىن تابۋدى تاپسىردى، – دەدى ماعان.

سودان الاجازداي اقوزەن جايلاۋىن ارالاپ، الگى ءمۇيىزدى تابا المادىم.

ءبىر كۇنى مەيىرماننىڭ ۇيىندە تۇستەنىپ وتىرعانىمدا راديودان حالىقارالىق حابار بەرىلىپ جاتىر ەكەن. الگى مەن ىزدەپ جۇرگەن ءمۇيىز جاپونيانىڭ تۇكتى رالا دەگەن جەرىنەن تابىلىپتى. حاباردىڭ سوڭىندا: «وسىنداي ءمۇيىزدىڭ تاعى ءبىر سىڭارىن كۇنەستەگى سۋسارقان دەگەن كىسى وسىدان ەكى اي بۇرىن تاۋىپ ەدى. ەندى وسى ءمۇيىزدى كوتەرىپ جۇرگەن بۇعىنى تابۋىمىز كەرەك»، – دەگەنىن ەستىپ، توبەم كوككە ءبىر ەلى جەتپەي قالدى.

بۇيىرتسا ەندى ءبىراز دەمالىپ الىپ سول بۇعىنى ىزدەۋگە شىعامىن.

كوك دونەن شىققان تەرەك

ءبىر كۇنى كەشكە قاراي كوك دونەندى تۇساپ قويا بەردىم دە ۇيقىعا كەتتىم. تاڭەرتەڭ ويانا كەلسەم كۇندە جايىلىپ جۇرەتىن جەرىندە كوك دونەنىم كورىنبەيدى. ارى جۇگىردىم، بەرى جۇگىردىم. «ات جەرشىل كەلەدى» دەپ ۇلكەندەر ايتۋشى ەدى. كەڭسۋداعى ناعاشىلارىم بەرگەن بولاتىن سول جاققا كەتىپ قالعان شىعار دەپ ويلاپ قويامىن.

ءسويتىپ جۇرگەندە كورشىمىز ماميلا كەزدەسە قالدى:

تۇندە وسى ارادان قاسقىر ۇلىپ شىعىپ ەدى، – دەپ ءتىپتى شوشىتتى.

– قايران كوك دونەنىم قايسى قاسقىردىڭ اپانىندا ىشەك-قارنىڭ شاشىلىپ جاتىر ەكەنسىڭ، – دەپ زارلاپ كەلە جاتقانىمدا كوك دونەننىڭ كىسىنەگەن ءۇنى ەستىلدى.

جان-جاعىما قاراسام كورىنبەيدى. توبەمە قاراسام، بايقۇس كوك دونەن قاسقىردان قورقىپ، تەرەككە شىعىپ كەتكەن ەكەن. اياعى تۇساۋلى ولعان سوڭ تۇسە الماي تۇرىپتى. تۇساۋىن شەشىپ ەدىم، قارعىپ جەرگە ءتۇستى.

كەيىن ەلدەر سول تەرەكتى «كوك دونەن شىققان تەرەك» دەپ اتاپ كەتتى.

قۇمايدىڭ ءوتى

مىڭبەك دەگەن كورشىمىز اۋىر ناۋقاسقا شالدىعىپ، دارىگەرلەر: «قۇمايدىڭ ءوتىن ىشسە جازىلادى» دەپ دياگنوز قويىپتى. ءبىر كۇنى مەنى ىزدەپ كەلىپ:

– جەلمەن جارىسقان توپاي كوگىڭ بار قۇمايدىڭ ءوتىن اكەلىپ بەرسەڭ، – دەپ جالىندى.

– قاسەن مەرگەنگە ايتپادىڭىز با، ءبىر ەمەس، بىرنەشەۋىن اتىپ اكەلىپ بەرەدى عوي، – دەپ ەدىم.

– قۇمايدى اتىپ ولتىرسە، بولماسا قاناتىنان، قۇيرىعىنان، اياعىنان ۇستاسا ءوتىن توگىپ جىبەرەدى ەكەن. تەك باسى مەن موينىنان ۇستاپ تىرىدەي اكەلسە عانا ءوتىن قۇيىپ الۋعا بولادى ەكەن، – دەدى.

– جارايدى، – دەپ ۋادە بەردىم دە توپاي كوكتى ەرتتەپ ءمىنىپ، تاۋعا قاراي بەتتەدىم.

جاڭبىر جاۋىپ كۇن جاڭادان اشىلعان كەز ەدى. قوڭىر ءدوڭنىڭ ۇستىنە شىعا كەلگەنىمدە ءبىر جەمتىككە ۇيمەلەپ تۇرعان قالىڭ قۇمايدى كوزىم شالىپ قالدى.

توپاي كوكتىڭ قۇلاعىنا:

قۇمايلار جەردەن كوتەرىلگەنشە باسارسىڭ، – دەپ سىبىرلادىم.

ول دا بىلە قويدى.

توپاي كوك قۇيىنداي ۇشىپ كەلەدى. قۇمايلار كوتەرىلىپ ۇشقانشا بىزدە جەتتىك. ءبىر قولىما بىرەۋىنىڭ باسى، ەندى ءبىر قولىما تاعى بىرەۋىنىڭ موينى ءىلىندى. ەكەۋىن دالبىرلاتىپ، اۋىلعا قاراي شاپتىم. كورشىم دە مەنى تاعاتسىزدانا كۇتىپ تۇر ەكەن. كەلە سالا قۇمايدىڭ باسىن ورگە قاراتىپ تۇرىپ باۋىزداپ، ءوتىن كورشىمنىڭ اۋزىنا قۇيىپ جىبەردىم. ەرتەسى اۋرۋىنان قۇلان تازا ايىعىپ كەتتى.

ۇشاق وتەتىن كوپىر

شاقپى وزەنىنىڭ بويىنداعى داعىتى دەگەن جەردە ءبىر ۇيدە قىمىز ءىشىپ وتىرعانبىز. ءبىر ۋاقىتتا دالاداعى بالالار ۇلاپ-شۇلاپ كەتتى. نە بولعانىن بىلمەك بولىپ دالاعا شىقساق ءبىر تىك ۇشاق شاقپى وزەنىن اينالىپ ۇشىپ ءجۇر ەكەن. ءبىزدىڭ تۇسىمىزعا ۇشىپ كەلدى دە اينالىپ-اينالىپ ارتىنا قايتتى.

– سۋسەكە مۇنىسى نەسى؟ – دەپ مەنەن سۇرايدى.

اڭقاۋ ەل مالدىڭ جايىن بىلگەنمەن اسپاندا ۇشىپ جۇرگەن تەرىمدىڭ سىرىن قايدان ءبىلسىن:

شاقپى وزەنىندە وتكەل بولماعان سوڭ وتە الماي قايتا قايتىپ كەتكەنى عوي، – دەپ ءتۇسىندىردىم.

كەلەسى جىلى سول جەرگە بارسام ەلدەر جينالىپ شاقپى وزەنىنە كوپىر سالىپ جاتىر ەكەن. مۇنىڭ سەبەبىن سۇراسام:

– بىلتىرعى ۇشاق تاعى كەلىپ وزەننەن وتە الماي كەتسە بىزگە ۇيات بولادى عوي كوپىر سالىپ قويايىق، – دەپ شۇلاستى.

قامشى ىلگەن قۇر

ءبىر جىلى اعاش وبا  اسۋىمەن ورلەپ كەلە جاتىر ەدىم ەكى-ءۇش قۇر الدىمنان جۇگىرىپ وتە شىقتى. بىرەۋىن ۇرىپ الايىن دەپ قامشىمدى ەكى بۇكتەپ، سالىپ قالىپ ەدىم. قامشىنىڭ بۇلدىرگەسى ءۇزىلىپ، قۇردىڭ موينىنا ءىلىنىپ قالدى. قۇرعا دا جان كەرەك ەكەن جانۇشىرىپ ۇشا جونەلدى. رازبەك باقسىعا جولىن بەرىپ، وردىرگەن قامشىم ەدى ءىشىم اشىپ قالدى.

كەلەسى جىلى الگى جەردەن ورلەپ كەلە جاتسام ءبىر توپ قۇر پىر ەتىپ ۇشا جونەلدى. قاراسام ءاربىرىنىڭ موينىندا بىردەن قامشى ءىلىنىپ ءجۇر.

مۇنى اقساقالدارعا ايتىپ، كەڭەس سۇراپ ەدىم:

– قامشىنىڭ قاسيەتى قۇرعا دارىعان ەكەن، – دەپ ءتۇسىندىردى.

كەيىن بۇل قۇرلار بۇل ماڭنان كورىنبەي كەتتى. ءبىر كۇنى تەلەديداردان افريكانىڭ «حايۋاناتتار الەمى» دەگەن باعدارلاماسىن كورىپ وتىر ەدىم. ءبىر ۋاقىتتا موينىنا قامشى ىلگەن قالىڭ قۇر ەكرانعا شىعا كەلدى.

مىناۋ مەنىڭ قامشىم عوي، – دەپ ايعايلاپ جىبەرىپپىن.

ءبىر ءتىلشى ۇلكەن قۇردىڭ موينىنداعى قامشىنى كوتەرىپ تۇرىپ.

– مۇنداي موينىنا قامشى ىلگەن قۇرلار ءبىزدىڭ ايماققا كەلگەلى ەكى جىل بولدى. عالىمدار زەرتتەي كەلىپ، قامشى كۇنەستەگى سۋسارقان دەگەن ادامدىكى ەكەنىن انىقتادى، – دەپ تانىستىردى.

ءبىز دە بالامىز عوي. سۋسارقاننىڭ ايتقانىن شىنايى تۇرعىسىندا قابىلدايتىنبىز. بىراق وسە كەلە ونىڭ ايتقاندارىنا سەنبەيتىن بولدىق. سوندىقتان ونىڭ وتىرىكتەرىن كوبىن ۇمىتىپ كەتتىك. اكەمنىڭ ايتۋى بويىنشا، ەستەلىككە تۇسىرگەندەرىم وسى بولدى. مەن تەك وسىلاردى سۋسارقاننىڭ ايتقانى بويىنشا قاعازعا ءتۇسىردىم. ەش نارسە قوسپادىم، ەش نارسە المادىم. قازىر ويلاسام، سۋسارقان دا ەرەكشە ءبىر قابىلەتتىڭ بولعانى انىق. اكەم: «كۇنىنە وتىرىك ايتپايمىن دەگەن ادام ون اۋىز وتىرىك ايتادى»، – دەپ وتىرۋشى ەدى. بىراق قانشا وتىرىكتەردى ەستىپ جۇرسەك تە، سۋسارقانشا قيىننان قيىستىراتىن ءبىردى-ءبىر ادامدى كەزدەستىرمەدىم.

قىمباتتى، بالالار، سەندەردىڭ ارالارىڭدا دا وسىنداي ەرەكشە قابىلەتتى ادامدار بار. وتىرىكشى بولماسا دا، ەرتەكشى، ماقالشى، تاعى دا باسقا دا بولىپ كەزدەسۋى مۇمكىن. ىڭعاي كەلسە، ولاردىڭ ايتقانىن ەستىلككە الىپ قويىڭدار. ءبىر كۇنى ەس قاتادى.

22 ماۋسىم 1992 جىل. كۇنەس، ارالتوبە اۋىلى.

قاجەت انداس،

«Q-andas» اقپاراتتىق اگەنتىگى.

دەرەككوز: https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1727342

5 1 vote
Рейтинг статьи
Post Views: 42
Қышқыш қалай жасалған?
انداس وماراقىن ىزىمەن

قىشقىش قالاي جاسالعان

August 12, 2026
Адамның пайда болуы
انداس وماراقىن ىزىمەن

ادامنىڭ پايدا بولۋى

August 10, 2026
Күн және жұлдыздар
انداس وماراقىن ىزىمەن

كۇن جانە جۇلدىزدار

August 5, 2026
كۇن مەن جەر
انداس وماراقىن ىزىمەن

كۇن مەن جەر

August 4, 2026
Аспанның биіктеуі
انداس وماراقىن ىزىمەن

اسپاننىڭ بيىكتەۋى

July 31, 2026
Жер-көктің айырылуы жөнінде (Күнес ауданының аңыз-ертегілері)
انداس وماراقىن ىزىمەن

جەر-كوكتىڭ ايىرىلۋى جونىندە (كۇنەس اۋدانىنىڭ اڭىز-ەرتەگىلەرى)

July 30, 2026
Subscribe
Login
Notify of
guest
guest
0 комментариев
Oldest
Newest Most Voted
Inline Feedbacks
View all comments
ӨЛКЕ ШЕЖІРЕСІН СӨЙЛЕТКЕН ҚАЛАМГЕР

ولكە شەجىرەسىن سويلەتكەن قالامگەر

November 9, 2026

«Бекзат өмір»: өнерге арналған еңбек

«بەكزات ءومىر»: ونەرگە ارنالعان ەڭبەك

November 7, 2026

Өлке тарихы ұрпаққа аманат

ولكە تاريحى ۇرپاققا امانات

October 23, 2026

ЖАҢА ҚАҒИДА?  «Әлеуметтік кәсіпкерлерге жаңа талаптар түсіндірілді»

جاڭا قاعيدا: «الەۋمەتتىك كاسىپكەرلەرگە جاڭا تالاپتار ءتۇسىندىرىلدى»

October 13, 2026

Жұмыспен қамту тәртібінде не өзгерді?

جۇمىسپەن قامتۋ تارتىبىندە نە وزگەردى؟

October 12, 2026

Ақпараттық агенттігі

Меншік иесі: “Жетісу” өлкетанушылар орталығы” қоғамдық бірлестігі
Қазақстан Республикасы, Жетісу облысы, Талдықорған қаласы “Болашақ” шағын ауданы, 12-27

Q-Andas желілік басылымы Қазақстан Республикасы Ақпарат және коммуникация министрлігі Ақпарат комитетінде 2025 жылғы 19 наурызда тіркеліп, № KZ21VPY00115275 куәлігі берілген.

Сайт материалын пайдалану үшін редакция келісімі керек және гиперсілтеме жасау міндетті.

Тел: 8 747 706 1382
email: andas_kazhet@mail.ru

qandas.kz © 2026. Барлық авторлық құқық заңмен қорғалған.

  • tjتوتە جازۋ
    • kz Қазақ
    • qz Qazaq
    • tj توتە جازۋ
    • ru Русский
    • en English
  • باستى بەت
  • ولكەتانۋ
    • ءبىلىم
    • دەنساۋلىق
    • سپورت
    • قۋعىن-سۇرگىن
    • تۇلعا تانۋ
    • قورشاعان ورتا
    • حالىق جادى
    • مادەنيەت
    • جەتىسۋ جارتاس سۋرەتتەرى
    • جەتىسۋدىڭ اسيەتتى جەرلەر
    • ادەبيەت
    • شالعاي اۋىل
    • تۋريزم
      • تاريح
    • ەلتانۋ
    • كوشى-قون
    • تۋرنير
  • ارنايى جوبالار
    • بايقاۋ
    • كورمەلەر
    • كونفەرەنتسيا
    • گرانت
    • ەكسپەديتسيالار
  • مۇراعات
    • انداس وماراقىن ىزىمەن
    • اۋەسحان ماجايدىڭ جادىگەرلەرى
    • بەينەفيلم
    • حاتكەرلىك
    • گالەرەيا
  • ءبىز تۋرالى
    • ارىپتەستەر
    • بايلانىس
    • سايت اكىمشىلىگى
    • PDF-مۇراعات

© 2025 qandas.kz

wpDiscuz