Q-Andas
No Result
View All Result
  • باستى بەت
  • ولكەتانۋ
    • ءبىلىم
    • دەنساۋلىق
    • سپورت
    • قۋعىن-سۇرگىن
    • تۇلعا تانۋ
    • قورشاعان ورتا
    • حالىق جادى
    • مادەنيەت
    • جەتىسۋ جارتاس سۋرەتتەرى
    • جەتىسۋدىڭ اسيەتتى جەرلەر
    • ادەبيەت
    • شالعاي اۋىل
    • تۋريزم
      • تاريح
    • ەلتانۋ
    • كوشى-قون
    • تۋرنير
  • ارنايى جوبالار
    • بايقاۋ
    • كورمەلەر
    • كونفەرەنتسيا
    • گرانت
    • ەكسپەديتسيالار
  • مۇراعات
    • انداس وماراقىن ىزىمەن
    • اۋەسحان ماجايدىڭ جادىگەرلەرى
    • بەينەفيلم
    • حاتكەرلىك
    • گالەرەيا
  • ءبىز تۋرالى
    • ارىپتەستەر
    • بايلانىس
    • سايت اكىمشىلىگى
    • PDF-مۇراعات
kz Қазақ qz Qazaq tj توتە جازۋ ru Русский en English
Q-Andas
  • باستى بەت
  • ولكەتانۋ
    • ءبىلىم
    • دەنساۋلىق
    • سپورت
    • قۋعىن-سۇرگىن
    • تۇلعا تانۋ
    • قورشاعان ورتا
    • حالىق جادى
    • مادەنيەت
    • جەتىسۋ جارتاس سۋرەتتەرى
    • جەتىسۋدىڭ اسيەتتى جەرلەر
    • ادەبيەت
    • شالعاي اۋىل
    • تۋريزم
      • تاريح
    • ەلتانۋ
    • كوشى-قون
    • تۋرنير
  • ارنايى جوبالار
    • بايقاۋ
    • كورمەلەر
    • كونفەرەنتسيا
    • گرانت
    • ەكسپەديتسيالار
  • مۇراعات
    • انداس وماراقىن ىزىمەن
    • اۋەسحان ماجايدىڭ جادىگەرلەرى
    • بەينەفيلم
    • حاتكەرلىك
    • گالەرەيا
  • ءبىز تۋرالى
    • ارىپتەستەر
    • بايلانىس
    • سايت اكىمشىلىگى
    • PDF-مۇراعات
No Result
View All Result
Q-Andas
No Result
View All Result
باستى بەت ولكەتانۋ ەلتانۋ

جىبەك جولىنداعى مادەني مۇرالاردىڭ ۇرلانۋى 14 ءبولىم

لۋ يان

admin
2025/10/23
ەلتانۋ
0
Жібек жолындағы мәдени мұралардың ұрлануы 14 бөлім

كليمەنتوستىڭ  ەدحۋتتان بايلىق ىزدەۋشى

باسى:  كليمەنتوس جاراتىلىس عىلىمىنىڭ عالىمى بولاتىن. 1895 جىلى بۇل روسسيالىق موڭعولياعا بارىپ، ءبىر رەت جاراتىلىستىق تەكسەرۋ جۇرگىزەدى. ناتيجەسى كەسەك بولعاندىقتان، پەرجالوۆسكيي سىيلىعىنا يە بولادى. بىراق بۇل تابىستارىنا قاناعات ەتپەيدى.

ول انگليالىق كىشى لەيتەنانت پاۋلدىڭ جۋڭگوعا كەلىپ، ويلاماعان جەردەن قۇندى كونە كىتاپ تاۋىپ الىپ، ءوز زامانىنداعى ايگىلى ادامعا اينالعاندىعىنان اسا زور شابىت الادى: زاتىندا اتاق شىعارۋ ءۇشىن ءبىر ونەردىڭ قاجەتى جوق، تەك قۇمارشى سياقتى ولەرمەندىك بولسا بولعانى ەكەن.

اللانىڭ شاپاعاتىنا، شار پاتشانىڭ ايباتىنا سۇيەنىپ، بايىرعى جىبەك جولىنا بارىپ، قۇندى نارسەلەر تاۋىپ، اتاعىن شىعارۋىنا بولاتىن سەكىلدى. بۇل ءۇشىن ول ءوز كاسىبىن ارحەولوگياعا وزگەتۋ قاجەت. بىراق ارحەولوگيا عىلىمىن بىلمەيدى. ال جۋڭگو تاريحىنان ءتىپتى مۇلدە حابارسىز، ولاي بولسا ءىستى قاي جەردەن باستاعانى ءجون؟

ول موڭعولياعا بارىپ تەكسەرۋ جۇرگىزەردە تۋرفاندى باسىپ وتكەن كەزىندەگى جاعدايلارىن ەسىنە الدى: سول كەز ءدال جاز ماۋسىمى بولاتىن. تاريحتا اتاعى بار وسى ءبىر “جالقىندى القابتىڭ” كۇندىزگى تەمپەراتۋراسى نولدەن جوعارى 40°C گرادۋستان اسىپ كەتەتىن. كليمەنتوس وسى وڭىرگە جەتكەندە ىستىققا شىداي الماعان، دەنەسىنەن اققان تەرىن سۇرتكىلەپ تۇرىپ:

– بۇل ادام بالاسى جاسايتىن جەر ەمەس. قايتا قاسقان وت تاۋى ەكەن، – دەپ بەزەكتەگەن.

ونىڭ بۇل بەيشارا كەسپىرىن كورگەن جول باستاۋشى:

– مۇنىڭىز راس، اتى ايگىلى جالىن تاۋى مىنە وسى جەر. قارامايسىز با، الدىڭعى جاقتاعى تاۋلاردىڭ وت ىسپەتتەنىپ جاتقانىن؟ سوناۋ ەرتە زاماندا اينالاسى 800 شاقىرىمدىق وسى جالىن تاۋ جانىپ جاتادى ەكەن، ماڭىنداعى ادام پەندەسىن شىداتپاپتى.

ۋاقىتقا قاراي ءسۇن ۇكۇڭ دەگەن ءوزىنىڭ ۇستازى شۋان-زان حازىرەتتى قورعاپ، باتىستان بۋددا نومىن الىپ قايتۋعا كەتىپ بارا جاتىپ وسى جالىن تاۋدان وتكەن جولىندا بانان جەلپۋىشىمەن ءورتتى جەلپىپ ءوشىرىپتى. سونىمەن ءبىز بۇگىن بۇل وڭىردە جاساپ جاتقان ەكەنبىز، – دەيدى كۇلىپ.

– بانان جەلپۋىشى قاي جەردە بار ەكەن؟

– حا-حا! بۇل انشەيىن اڭىز-اڭگىمە ەمەس پە، تىڭداعىڭىز كەلسە ايتىپ بەرەيىن.

تۋرفان جونىندەگى اڭىزدى مىڭداعان كليمەنتوس بۇل ماعىناسىز مىلجىڭعا سەنبەدى. بىراق ونىڭ ەسىنە بۇل جەردەن ءبىر ءتۇرلى تىلسىم اسەر العانى ورالدى.

ول ەلىنە قايتىپ بارعان سوڭ، تاريحىنا قانىق بىرنەشە ماماننان اقىل-كەڭەس سۇراعان. ماماندار وعان: بۇل ءوڭىر ەرتەدەگى جىبەك جولىنىڭ ماڭىزدى تورابى، باتىس حان ۇكىمەتى بۇل وڭىردە ەدحۋت جانە يارعۋل قالالارىن سالىپ، ونان اسكەر تۇرعىزعاننان باستاپ، تاريحتاعى جۋڭگو ۇكىمەتتەرى بۇل وڭىرگە توتەنشە ءمان بەرىپ كەلگەن دەيدى.

ونداي بولعاندا، تۋرفان وڭىرىندە ءسوز جوق مول مادەني مۇرالار جاتىر دەگەن ويعا كەلدى كليمەنتوس. مادەني مۇرالار كوپ بولسا بولعانى، حيكمەت قۇندى نارسەلەردى قولعا ءتۇسىرۋ قيىن ەمەس قوي. مۇمكىن مۇنداي قۇندى نارسەلەردى قولعا تۇسىرە الماساڭ دا، اۋدى جايىپ، الاساپىراندا بالىق ۇستاۋ ءتاسىلى ارقىلى مادەني مۇرالاردى كوبىرەك تاۋىپ كەلىپ، ماماندارعا پارىقتاتىپ الساڭ دا مەيلى ەمەس پە.

وسى اقىلعا كەلگەن كليمەنتوس 1898 جىلى كوكتەمدە “تەكسەرۋشىلەرىن” باستاپ تۋرفانعا كەلدى. كەلگەننەن جاراي، ونىڭ تالەيىنە احۋالدى قانىق بىلەتىن ءبىر جول باستاۋشى تابىلا كەتتى. جول باستاۋشى ولاردى زاماننان بەرى قاڭىراپ جاتقان بايىرعى قالا ەدحۋتقا ءدال باستاپ كەلدى.

ەلىمىز تاريحىندا اتاعى بار وسى ءبىر بايىرعى قالانى حان داۋىرىنەن تارتىپ مين ءداۋىرىنىڭ العاشقى كەزىنە دەيىن حانزۋ ۇلتى جانە بىرقانشا از ۇلتتار بىرلىكتە ەدحۋت مەملەكەتىن قۇرعان كەزىندە استانا ەتكەن. بۇل بايىرعى قالاعا ادام اياق باسپاعانىنا كوپ زاماندار وتسە دە، سارى توپىراقتان سوعىلعان جالپاق تا بيىك قالا قورعاندارى، قالا ىشىندەگى سارايلار مەن كوشەلەر ءالى دە قاز قالپىندا ساقتالىپتى.

كليمەنتوس قاسىنداعىلارعا اۋەلى بايىرعى قالانى جالپى بەتتىك ولشەپ شىعۋدى ءامىر ەتتى. بۇل جۇمىس ونىڭ ءوز ادامدارى ءۇشىن وتە وڭاي ءىس ەدى — جارىم كۇنگە جەتپەي ولشەۋ ناتيجەسى دە شىعا كەلدى: قالا شارشى فورمالى جايلاسقان، شارشى قابىرعالارىنىڭ قوسىندىسى 5 كم، سىرتقى قالا، ىشكى قالا جانە وردا بولىپ ۇشكە بولىنەدى ەكەن. ۇيلەرىنىڭ كوبى قۇلاپ قالعان، ال قۇلاماعاندارىنىڭ تەك قالقيىپ تۇرعان قابىرعالارى عانا قالىپتى، توبەلەرى جوق.

جاعداي جالپى العاندا وسىلاي. ەندىگى ءىس – ارحەولوگيالىق قازۋدى باستاۋ. بىراق قاي جەردەن كىرىسۋ كەرەك؟ مىنا بايىرعى قالا ورنىنا قاراپ تۇرعان كليمەنتوس ارىستان ايعا شابايىن دەسە، اۋىز سالاتىن جەر تاپپاعانداي كۇي كەشتى. ول وسىنداي وي ۇستىندە تۇرعاندا توڭىرەك سارعىلت تارتىپ، ازىناعان داۋىل سوعىپ كەلە جاتقانىن كوردى.

مۇنى جاقسىلىقتىڭ نىشانى ەمەس ەكەنىن بايقاعان تاجىريبەلى جول باستاۋشى:

– داۋىل كەلىپ قالدى! تەز ماعان ەرىڭدەر! – دەپ ايقاي سالدى دا، ءبىر بيىك دۋالعا قاراي جۇگىردى.

نەندەي جاعدايدىڭ تۋعانىن بىلە الماعان كليمەنتوس پەن ونىڭ ادامدارى ەس-اقىلدارى شىعىپ، جول باستاۋشىعا ىلەسە قاشا جونەلدى. ولاردىڭ بيىك دۋالدىڭ ىشىنە كىرۋى مۇڭ ەكەن، الىستان كورىنگەن سارعىلت بوران قۇم-توپىراقتى ۇشىرا الاي-دۇلەي جەتىپ كەلدى. كوزدى اشىپ-جۇمعانشا اسپان مەن جەر كورىنبەي كەتتى، بوران كوز اشتىرماي سوقتى.

باقىتقا وراي، جول باستاۋشى بوراننىڭ باعىتىن دەر كەزىندە بايقاي قويىپ، بورانعا ىقتاي جۇگىردى. دولى بوران ولاردى ايداپ وتىرىپ توبەسى الدەقاشان ءتۇسىپ قالعان ءبىر ۇلكەن ۇيگە اكەپ تىقتى.

بۇل كەزدە سىرتتاعى بوران ءتىپتى دولدانا ءتۇستى: قۇم-توپىراق ۇشىرىپ، تاس دومالاتاتىن تۇتەگەن بوراننىڭ ءوزى بولدى. وكىرگەن كۇشتى داۋىل تاۋ تەڭسەلتكەندەي، ۇيىتقىپ كەلىپ سوققىلاعان جەلدەن ادامداردىڭ تۇلا بويلارى قالتىرادى. بارلىعى ۇيلىعىسىپ ءبىر-اق ۋىز بولىپ قالعان.

جول باستاۋشى بولار ءىستى الدىن الا ءبىلىپ العانداي-اق ۇستىنە جامىلىپ جۇرگەن قوي تەرىسىنەن تىگىلگەن ۇزىن اق تۇلىمىنا ورانىپ الدى دا، ءبىر بۇرىشقا جاتا كەتىپ ۇيقىعا كىرىستى. كوپ ۇزاماي ءتاتتى ۇيقىعا كەتكەن قورىلى ەستىلدى.

كليمەنتوس پەن ونىڭ تەكسەرۋشىلەرى قالاي تىرىسسا دا، ۇيىقتاي المادى. ولار ءارى توڭىپ، ءارى قورقا وتىرىپ، وسى ءبىر توبەسىز ۇلكەن ءۇيدىڭ ىشىندە كىرپىك ايقاستىرماستان بوراننىڭ باسىلۋىن كۇتتى.

وكىرگەن دولى بوراننىڭ گۋىلى ءتۇن ورتاسىندا ازەر تىندى. بۇل كەزدە جول باستاۋشى دا ۇيقىسىنان وياندى. ول ۇيقىلى-وياۋ كوزىن ۋقالاپ قويىپ:

– كوكتەم ماۋسىمىندا تۋرفاندا بوران سوعىپ وتكەن سوڭ، كەلەسى كۇنى كۇن شايداي اشىلادى، – دەدى.

“وڭباعان-اق جەر ەكەن بۇل! جازدىڭ كۇنگى ىستىعىنان ادام ولە جازدايدى. ادام كوكتەم ماۋسىمىن تاڭداپ كەلگەن ەدىم، مىنە ەندى بوراننىڭ اۋرەسىنە ۇشىرادىم. ەرتەڭ قانداي بولارىن كىم ءبىلسىن؟” – دەپ ۋايىمدادى كليمەنتوس ىشتەي.

كەلەسى كۇنى كۇن شىنىندا اشىق بولدى. تەكسەرۋشىلەردىڭ ەكى ادامى كەشە كەشتە بوراننان پانالاعان “سۋىق سارايدان” ەرتەمەن شىعىپ، الاڭعا بارىپ قارادى.

كەشە تۇنەرگەن، كىسى شوشىرلىق قاراسۇر اسپان ەندى بەينە نازدانعان سۇلۋ بيكەش سياقتى ءبىر قابات ءاتىر گۇل رەڭدى جەلەك جامىلىپتى. تاڭەرتەڭگى القىزىل اراي وسىناۋ زاماندار بويى قاڭىراپ جاتقان ەجەلگى پۇتحاناعا توگىلىپ تۇر، قيراپ قالعان تامدارى دا كىسى قىزىقتىرارلىقتاي جارقىرايدى.

ءتىپتى جەر بەتىندە دە الدە ءبىر نارسەلەر كوز قارىقتىرىپ، جالت-جۇلت ەتەدى. بۇل نارسەلەرگە تاڭدانعان ەكەۋى جۇگىرىپ بارسا، جارقىراپ جاتقان نارسەلەر جىلتىر سۇرلى قاڭىلتاق كىرپىش ەكەن. ءبىر-ەكەۋىن الىپ قاراپ ەدى، كىرپىشتىڭ بەتىندە تۇڭعيىق گۇلىن سالىپ جاساعان نازىك كوگىلدىر ورنەك بار ەكەن. بۇعان قۋانىپ كەتكەن ەكەۋى ايقايلاپ جىبەردى دە، بۇل جاڭالىقتى كوپشىلىككە جەتكىزبەك بولىپ “سۋىق سارايعا” قاراي جۇگىرە جونەلدى.

“سۋىق سارايدىڭ” ىشىندە دە ءدال وسىنداي كوڭىلدى جاعداي بولىپ جاتقانىن كىم بىلگەن! تاڭەرتەڭ كۇن ءوزىنىڭ جانعا جايلى شۋاعىن توبەسىز ءۇيدىڭ “توبەسىنەن” توگىپ جىبەردى.

تەكسەرۋشىلەردىڭ بىرەۋى كەنەت قابىرعادا پۋسا سۋرەتىنىڭ بارلىعىن بايقاپ قالدى دا، بەتىنە جابىسقان شاڭ-توزاڭدى جەڭىمەن ءسۇرتىپ ەدى – قابىرعا سۋرەتتىڭ رەڭى ايقىن كورىندى. مۇنى كورگەن كليمەنتوس كوپشىلىكتى تاباندا جۇمىلدىرىپ، قابىرعانىڭ شاڭ-توزاڭىن سۇرتكىزدى. ءۇيدىڭ ءىشى لەزدە جايناپ شىعا كەلدى.

تەكسەرۋشىلەردىڭ كوز الدىندا بۋددا، پۋسا، حور قىزدارىنىڭ رەڭدى قابىرعا سۋرەتتەرى پايدا بولدى. ولار ءبىرىن-ءبىرى قۇشاقتاپ، “ۋرا!” دەپ ايقايلاپ، قابىرعا سۋرەتتى العاش بايقاعان ادامدى كوتەرىپ الىپ سالتانات ەتتى.

وسى ساتتە قولدارىندا جىلتىر سىرلى قاڭىلتاق كىرپىشتەرى بار ماناعى ەكەۋى دە قۋانىشتارىن جاسىرا الماي توپ قاسىنا جۇگىرە جەتتى. بۇل ەكەۋى كوپشىلىكتىڭ ەندى عانا ءىشىپ جاتقان شاتتىق شارابىنىڭ شىرقىن بۇزىپ جىبەرگەندەي-اق بولدى.

توپ اراسىنداعى الدەكىم كەلگەن ەكەۋىنە جاقتىرماعان بەينەمەن كوز تاستادى. ول مىنا ەكەۋىنىڭ جاڭا عانا توپىراق استىنان قازىپ الىنعانداي تۇرلەرىن كورىپ، ءوزىن توقتاتا الماي كۇلىپ جىبەردى دە:

– ءبىز پۋسانى تامنىڭ قابىرعاسىنان قاراپ جۇرسەك، باتپاقتان جاسالعان ەكى پۋسا ءوزى كەلىپتى عوي! – دەپ كوپشىلىكتى دۋ كۇلدىردى.

باسقالار دا ەندى بايقادى: ءتۇنى بويى قۇم-توپىراق ۇشىرىپ سوققان بوراننان ارالارىندا “توپىراق ادامعا” ۇقسامايتىن بىردە-ءبىرى قالماپتى. بارلىعى دا “اۋليە ءمۇسىنى سياقتى” بولىپ “كەلىسىپ-اق” كەتكەن ەكەن.

ءتۇنى بويى سوققان داۋىلدىڭ وزىنە اسەمونەر قازىناسىن اشىپ بەرىپ كەتەرىن كليمەنتوس ويلاماعان ەدى. ونىڭ ارحەولوگيالىق ءبىلىمى جوق بولسا دا، مىنا جەردىڭ قاڭىراپ قالعان ەجەلگى پۇتحانا ەكەنىن ءبىلىپ وتىر.

شەكسىز پاراسات يەسى بۋددا اۋليە ونىڭ زەيىنىنە زەيىن قوسقانداي، ول ويىنا اقىل تۇسكەندەي بولىپ كوپشىلىككە:

– ارحەولوگيالىق قازۋدى وسى جەردىڭ وزىنەن باستاڭدار! /- دەپ سالتاناتپەن جاريالادى.

ارحەولوگيالىق قازۋمەن شۇعىلدانىپ جاتقان وسى توپتىڭ جۇمىسى اسا ءساتتى ءجۇردى…

ارحەولوگيالىق قازۋمەن شۇعىلدانىپ جاتقان وسى توپتىڭ جۇمىسى اسا ءساتتى ءجۇردى. كليمەنتوس قابىرعا سۋرەتتەرگە، بۋددالارعا، ەجەلگى كىتاپتارعا جانە بىت-شىتى شىققان قاڭىلتاق كىرپىش سياقتى كور-جەر نارسەلەرگە قاباعات قىزىقتى.

جول باستاۋشى ەدحۋت قالاسىنداعى ارحەولوگيالىق تەكسەرۋ اياقتالعان سوڭ، كليمەنتوس ادامدارىن تاعى دا يارعۋل، قاراقوجا، تۇقمازار قاتارلى ەجەلگى قالالارعا باستاپ باردى.

ارحەولوگيادان حابارى جوق وسى ءبىر تالەيلى روسسيالىق ءۇش ايعا جەتپەيتىن ۋاقىت ىشىندە 130-دان استام بۋددا ۇڭگىرلەرى مەن پۇتحانالاردى “تەكسەرىپ”، حانزۋ، سانسكريت (ءيىندى) جانە باسقا جازۋلارمەن جازىلعان قىرۋار ەجەلگى كىتاپتاردىڭ كوشىرمە نۇسقالارىن، اعاش ويما كىتاپتاردى، كوپتەگەن قابىرعا سۋرەتتەر مەن مۇسىندەردى ۇرلاپ اكەتتى.

كوزدى اشىپ-جۇمعانشا “وتشا قاقتاعان” جازىم شىلىڭگىر ىستىعى دا جەتىپ كەلدى. ءبىر كۇنى روسسيالىق تەكسەرۋشىلەر بايىرعى زيراتتان سارىتاپ بولىپ قالعان ءبىر ادام مۇردەسىن قازىپ الدى. مۇردە ايەل ادامدىكى ەكەن، شامامەن مىڭ جىلدىڭ الدىنداعى ولىك سياقتى.

رەڭى سارعىش، سۋ قۇرامىنان ايىرىلعان بولسا دا، بۇلشىق ەتتەرىندە ءالى دە ءبىراز سەرپىمدىلىك ساقتالعان. مۇردەنىڭ ۇستىنە كيگەنى تان داۋىرىندەگى ايەلدەر كيىمى، ايەل اعاش تابىتتىڭ ىشىندە ماڭگىلىك ويانباس ۇيقىعا باتىپ، قام-قارەكەتسىز جاتىر. ەزۋىندە ازداپ كۇلكى ءىزى بارداي سەزىلەدى.

– مىناۋ مۋميا! مۋميا ەكەن! – دەپ كليمەنتوس قۋانعانىنان ايقايلاپ جىبەردى.

– بىلەسىڭدەر مە، مۋميانىڭ نە نارسە ەكەنىن؟ ول ەرتەدەگى گرەكتەردىڭ ءبىر ۇلى تاپقىرلىعى. گرەتسيانىڭ فاراونى، ياعني پاتشاسى ولگەن سوڭ جۇپار ءيىستى زاتتاردى ونىڭ دەنەسىنە جاعىپ، ولىكتى سارىپتاپ قاتىرىپ، ماڭگى بۇزىلمايتىن ەتىپ تاستايدى. مۋميا دەپ مىنە، وسىنى ايتادى.

ونداي ەرەكشە حوش ءيىستى زاتتاردان ءدارى جاساۋ ونەرى بىزگە جەتپەي ءۇزىلىپ قالعان. جۋڭگونىڭ دا مۋميا جاساي الاتىنى كىم بىلگەن!

ونىڭ سوزىنە شۇبالانعان جوق جول باستاۋشى:

– ولىككە جۇپار ءيىستى زات جاعادى دەگەن نە ءسوز؟ مۇندايدى ءتىپتى تۇمسىعىمىزدان ەستىپ كورمەپپىز. بۇرىنعى زاماندا كەيبىر باي-باردام ادامدار ولسە، ولىككە قوسا كوپتەگەن “ءىنجۋ-مارجان، گاۋھار، لاعىل ت.ب. نارسەلەر قوسا كومىلەدى” ەكەن. قوسا كومىلگەن اسىلداردىڭ كەرەمەتى – ولىكتى قورعاپ، نەشە ءجۇز، مىڭ جىل وتسە دە شىرىتپەيدى ەكەن دەگەندى ەلدەن ەستىگەنىم بار، – دەدى.

– نە دەيسىز؟ اسىلداردىڭ كەرەمەتى ولىكتى قورعايدى دەدىڭىز بە؟
– سوندا ونىڭىز قانداي اسىل؟

– اڭىزداردا ايتىلاتىن، قۇنى مۇقىم ءبىر قالاعا تەڭ كەلەتىن الگى ءبىر نارسەلەر ەمەسپە ەكەن؟

روسسيالىق “تەكسەرۋشىلەر” جول باستاۋشىعا تۇس-تۇستان سۇراق قويىپ جاتتى، ال بۇل ماسەلەلەردى اشىپ تۇسىندىرۋگە جول باستاۋشىنىڭ شاماسى كەلمەدى.

– ونىڭ شىن-وتىرىگىن ءبىلۋ ءۇشىن مىنا مۋميانى ءتىنتىپ تەكسەرىپ كورسەك، انىعى شىعا كەلمەي مە! – دەدى كليمەنتوس تاعاتسىزدانا.

ونىڭ ءسوزى ۇزىلە بەرە تەكسەرۋشىلەردىڭ بىرنەشەۋى جەردە جاتقان مۋميانى تىنتە باستادى. كوزى مۋميانىڭ قۇلاعىنداعى جاسىل جاقۇتتان جاسالعان القاعا تۇسكەن بىرەۋى جاقۇتتى شىعارىپ الماق بولىپ ەدى، القا مەن قوسا قۇلاعىنىڭ جارتىسىن جۇلىپ الدى.

ءتىنتىپ جاتقانداردىڭ ەندى ەكەۋى مۋميانىڭ قولىنداعى قاستاسىنان جاسالعان بىلەزىكتى شالىپ قالدى دا، بىلەزىككە تالاسىپ، مۋميانىڭ قولىن جۇلىپ الدى. ولار مۋميادان وسىدان باسقا ەشقانداي اسىل بۇيىم تابا المادى.

زاتىندا بۇل مۋميانىڭ بۇلاي سارىتاپ بولىپ قاتىپ قالۋى جۇپار ءيىستى دارىلەردەن دە، اسىل تاستاردىڭ “قاسيەتىنەن” دە ەمەس ەدى. قايتا تۋرفان ءوڭىرىنىڭ توپىراعى قۇرعاق، اۋاسى ىستىق بولعاندىقتان، ولىك دەنەسىندەگى سۋ تەز بۋلانىپ كەتكەن. ونىڭ ۇستىنە مۇردە تەرەڭ كومىلگەندىكتەن اۋامەن جاناسپايدى، سوندىقتان ۇزاق زاماندار بويى بۇزىلماعان.

روسسيالىق “تەكسەرۋشىلەر” مۋميامەن جارىم كۇن ابىگەرلەنسە دە، ونىڭ بويىنان پالەندەي اسىل تابا المادى. قايتا ەكى ادامى ىستىق ءوتىپ مۇرتتاي ۇشتى: بىرەسە قۇسىپ، بىرەسە ىستىعى اسىپ، ساندىراقتاپ سويلەدى.

ءبىرى:

– بىلەزىكتى ۇرلاعان مەن ەمەس، مەنى كىنالى ەتپە!  دەپ ايقايلاسا، ەندى ءبىرى:

– سايتان! مىنە سايتان! ءبىز ارۋاقتاردىڭ كوڭىلىنە قاياۋ سالدىق! – دەپ بىلدىرلادى.

ارۋاق دەگەن نارسەگە كليمەنتوس سەنبەيتىن، ويتكەنى ول عىلىمنان حابارلى ادام. بىراق ءدال وسى عىلىمنان حابارى بار بولعاندىقتان، ول ءتىپتى دە قورىقتى. مۇنى مۋمياداعى جۇقپالى ميكروبتاردىڭ كەسىرى دەپ كۇماندانعان كليمەنتوس كوپشىلىككە ءوزىنىڭ الىپ جۇرگەن ساقتىق دارىلەرىن ىشكىزدى.

ادامدارىنىڭ ءبارى ءبىر رەت وزدەرىن دەزينفەكتسيالاپ، كيىمدەرىن اۋىستىردى، جۋىنىپ-شايىندى، ءسويتىپ ۇيدەن دالاعا شىقپاي تۋرا ءۇش كۇن جاتتى. اۋىرعان ەكى ادامنىڭ ءحالى وڭالعان سوڭ، كليمەنتوس ادامدارىن باستاپ ەلىنە قايتىپ كەتتى.

كليمەنتوس تۋرفاننان شىنىندا اسا قۇندى بولعان قىرۋار مادەني مۇرالاردى قازىپ اكەتتى. ول رەسەيگە ۇرلاپ اپارعان بۇل مادەني مۇرالارعا تەك سيرەك كەزدەسەتىن بۇيىم رەتىندە قاراپ، ولاردى اسقارلارعا ەن بەرەكەت ساتىپ جىبەردى.

كەيىن كەلە ول نارسەلەردەن ءتىپتى جۇرناق تا قالمادى. قازىنالى وڭىرگە بارىپ كەلىپ تۇرىپ ەشقانداي عىلىمي ەڭبەك جازا الماعان مۇنداي “ارحەولوگيا عالىمىن” تاريح تاعى دا شىعاردى. بىراق بۇل كەزدە گەرمانيالىقتار بۇل وڭىرگە الدەقاشان كەلىپ الىپ، استان-كەستەڭ قازىپ جاتقان بولاتىن.

قاجەت انداس،

“Q-Andas” اقپاراتتىق اگەنتتىگى.

جالعاسى بار…

5 1 vote
Рейтинг статьи
Post Views: 30
Әбу Насыр әл-Фараби мен Конфуций философиясындағы ел билеу тәсілі
ەلتانۋ

ءابۋ ناسىر ءال-فارابي مەن كونفۋتسيي فيلوسوفياسىنداعى ەل بيلەۋ ءتاسىلى

August 31, 2026
Мемлекет тұтастығын нығайтқан Чао Цо
ەلتانۋ

مەملەكەت تۇتاستىعىن نىعايتقان چاو تسو

August 31, 2026
Жяй ілімі
ەلتانۋ

جياي ءىلىمى

August 31, 2026
Жиңди тағылымы
ەلتانۋ

جيڭدي تاعىلىمى

August 31, 2026
Хан әулетінің негізін қалаушы – Лю Бан
ەلتانۋ

حان اۋلەتىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى – ليۋ بان

August 31, 2026
ЛИ СЫ Қытайды біріктіру идеологиясының сәулетшісі
ەلتانۋ

لي سى قىتايدى بىرىكتىرۋ يدەولوگياسىنىڭ ساۋلەتشىسى

August 30, 2026
Subscribe
Login
Notify of
guest
guest
0 комментариев
Oldest
Newest Most Voted
Inline Feedbacks
View all comments
ӨЛКЕ ШЕЖІРЕСІН СӨЙЛЕТКЕН ҚАЛАМГЕР

ولكە شەجىرەسىن سويلەتكەن قالامگەر

November 9, 2026

«Бекзат өмір»: өнерге арналған еңбек

«بەكزات ءومىر»: ونەرگە ارنالعان ەڭبەك

November 7, 2026

Өлке тарихы ұрпаққа аманат

ولكە تاريحى ۇرپاققا امانات

October 23, 2026

ЖАҢА ҚАҒИДА?  «Әлеуметтік кәсіпкерлерге жаңа талаптар түсіндірілді»

جاڭا قاعيدا: «الەۋمەتتىك كاسىپكەرلەرگە جاڭا تالاپتار ءتۇسىندىرىلدى»

October 13, 2026

Жұмыспен қамту тәртібінде не өзгерді?

جۇمىسپەن قامتۋ تارتىبىندە نە وزگەردى؟

October 12, 2026

Ақпараттық агенттігі

Меншік иесі: “Жетісу” өлкетанушылар орталығы” қоғамдық бірлестігі
Қазақстан Республикасы, Жетісу облысы, Талдықорған қаласы “Болашақ” шағын ауданы, 12-27

Q-Andas желілік басылымы Қазақстан Республикасы Ақпарат және коммуникация министрлігі Ақпарат комитетінде 2025 жылғы 19 наурызда тіркеліп, № KZ21VPY00115275 куәлігі берілген.

Сайт материалын пайдалану үшін редакция келісімі керек және гиперсілтеме жасау міндетті.

Тел: 8 747 706 1382
email: andas_kazhet@mail.ru

qandas.kz © 2026. Барлық авторлық құқық заңмен қорғалған.

  • tjتوتە جازۋ
    • kz Қазақ
    • qz Qazaq
    • tj توتە جازۋ
    • ru Русский
    • en English
  • باستى بەت
  • ولكەتانۋ
    • ءبىلىم
    • دەنساۋلىق
    • سپورت
    • قۋعىن-سۇرگىن
    • تۇلعا تانۋ
    • قورشاعان ورتا
    • حالىق جادى
    • مادەنيەت
    • جەتىسۋ جارتاس سۋرەتتەرى
    • جەتىسۋدىڭ اسيەتتى جەرلەر
    • ادەبيەت
    • شالعاي اۋىل
    • تۋريزم
      • تاريح
    • ەلتانۋ
    • كوشى-قون
    • تۋرنير
  • ارنايى جوبالار
    • بايقاۋ
    • كورمەلەر
    • كونفەرەنتسيا
    • گرانت
    • ەكسپەديتسيالار
  • مۇراعات
    • انداس وماراقىن ىزىمەن
    • اۋەسحان ماجايدىڭ جادىگەرلەرى
    • بەينەفيلم
    • حاتكەرلىك
    • گالەرەيا
  • ءبىز تۋرالى
    • ارىپتەستەر
    • بايلانىس
    • سايت اكىمشىلىگى
    • PDF-مۇراعات

© 2025 qandas.kz

wpDiscuz