Q-Andas
No Result
View All Result
  • باستى بەت
  • ولكەتانۋ
    • ءبىلىم
    • دەنساۋلىق
    • سپورت
    • قۋعىن-سۇرگىن
    • تۇلعا تانۋ
    • قورشاعان ورتا
    • حالىق جادى
    • مادەنيەت
    • جەتىسۋ جارتاس سۋرەتتەرى
    • جەتىسۋدىڭ اسيەتتى جەرلەر
    • ادەبيەت
    • شالعاي اۋىل
    • تۋريزم
      • تاريح
    • ەلتانۋ
    • كوشى-قون
    • تۋرنير
  • ارنايى جوبالار
    • بايقاۋ
    • كورمەلەر
    • كونفەرەنتسيا
    • گرانت
    • ەكسپەديتسيالار
  • مۇراعات
    • انداس وماراقىن ىزىمەن
    • اۋەسحان ماجايدىڭ جادىگەرلەرى
    • بەينەفيلم
    • حاتكەرلىك
    • گالەرەيا
  • ءبىز تۋرالى
    • ارىپتەستەر
    • بايلانىس
    • سايت اكىمشىلىگى
    • PDF-مۇراعات
kz Қазақ qz Qazaq tj توتە جازۋ ru Русский en English
Q-Andas
  • باستى بەت
  • ولكەتانۋ
    • ءبىلىم
    • دەنساۋلىق
    • سپورت
    • قۋعىن-سۇرگىن
    • تۇلعا تانۋ
    • قورشاعان ورتا
    • حالىق جادى
    • مادەنيەت
    • جەتىسۋ جارتاس سۋرەتتەرى
    • جەتىسۋدىڭ اسيەتتى جەرلەر
    • ادەبيەت
    • شالعاي اۋىل
    • تۋريزم
      • تاريح
    • ەلتانۋ
    • كوشى-قون
    • تۋرنير
  • ارنايى جوبالار
    • بايقاۋ
    • كورمەلەر
    • كونفەرەنتسيا
    • گرانت
    • ەكسپەديتسيالار
  • مۇراعات
    • انداس وماراقىن ىزىمەن
    • اۋەسحان ماجايدىڭ جادىگەرلەرى
    • بەينەفيلم
    • حاتكەرلىك
    • گالەرەيا
  • ءبىز تۋرالى
    • ارىپتەستەر
    • بايلانىس
    • سايت اكىمشىلىگى
    • PDF-مۇراعات
No Result
View All Result
Q-Andas
No Result
View All Result
باستى بەت انداس وماراقىن ىزىمەن

اتى وشپەيدى

تىلەۋقابىل ابىلعازىۇلى تۋرالى

admin
2025/12/01
انداس وماراقىن ىزىمەن
0
Аты өшпейді

«تۋعاندا دۇنيە ەسىگىن اشادى ولەڭ،

ولەڭمەن جەر قوينىنا كىرەر دەنەڭ»، – دەپ ارداگەر اقىن، عۇلاما عالىم اباي اتامىز ايتقانداي، ءومىرىن ولەڭمەن ورنەكتەگەن حالقىمىز ولەڭسۇيگىش، ونەرلى حالىق.

سان عاسىر ساپىرىلعان تاريح سەرگەلدەڭىندەگى كۇندەلىكتى كۇيبەڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىن، ەرلىك-باتىرلىعىن، قايعىسى مەن قۋانىشىن، ماحابباتى مەن باقىتسىزدىعىن، باق پەن سورىن، ءومىرىنىڭ مامىراجاي كۇنگەيى مەن ىزعارلى تەرىسكەيىن، ءبارىن دە سان تاراۋلى، تەرەڭ ماعىنالى، ويلى-ۇيقاستى، ويناقى ىرعاقتى ەپوستىق داستاندارىمەن تىلگە جەڭىل، جۇرەككە جىلى ەتىپ ءتۇيسىندىرىپ وتىردى. زامان جارشىسى – وتتى دا لەپتى، جالىندى جىرلارى ارقىلى ۇرپاقتان‑ۇرپاققا جالعاپ، وسى تاپقىر ولەڭدەرىمەن قاي زامان، قاي تۇستىڭ بولسىن ءداۋىر تىنىسىن بەينەلەپ، حالقىنىڭ وركەندى ءومىرىن ورنەكتەپ كەلدى. بۇل، ارينە، سارقىلماس اسىل مۇرا، قازىنا، وسىنداي اۋمايتىن بەرىك ەسكەرتكىش. مول مۇرالاردى جەكەلەگەن ادامدار تاپقىرلاپ، جالپى قاۋىم جالعاستىرىپ، تولىقتىرىپ وتىرعان.

قازاق حالقى ولەڭدى قۇرمەتتەپ، ولەڭشىنى تورگە شىعاراتىن اقىن حالىق بولعاندىقتان، ورەلى ويشىل، ونەرلى، ولەڭشى ازاماتتارىن اقىن، جىراۋ دەپ اتاپ، جۇرەك تۇكپىرى مەن كوڭىل تورىنەن ورىن بەرىپ، قۇرمەتىن قۇلاي ۇسىنعان، ماڭدايىنا باسقان. قاراڭىزشى، مىنە، وسىنداي ءوز حالقىنىڭ ارى سانالاتىن، ابىرويىنا اينالعان جان بولۋ – نەتكەن باقىت. ازامات ءۇشىن بۇدان ارتىق سىي، نەسىبە بولا ما؟ انە، سونداي، تىلىمىزگە تيەك بولعالى وتىرعان تارلان تالانت يەسى تىلەۋقابىل ابىلعازىۇلى – حالقىمىز قادىرلەپ القاعان، ەلىنەن سىي، نەسىبە قابىلداعان قارت حالىق اقىندارىنىڭ ءبىرى.

تىكەڭ ولەڭدەرىمەن قاتار باسقا دا باي مازمۇندى شىعارمالاردى بەينە كورىكتى كوكتەم مەن شىبىنسىز جاز سياقتى مايدا، جاعىمدى، جانىڭىزدى جارقىن كوكتەم لەبىندەي سيپاپ، جادىراتادى. وقىعان سايىن قۇمارتاسىز، سوندىقتان سۇيگەن حالقى بۇل كىسىنى «مايدا اقىن» اتاندىرىپ كەتكەن.

قالىڭ قوپا قامىس، توڭكەلى شي مەن قىمتالعان كۇنەستىڭ اقشي قاراسۋى اتانعان قۇيقالى ءبىر قويناۋىندا سۋىقتان ىقتاپ وتىرعان قىرىق نايزالى قاراشا ءۇيدىڭ الاسا جابىقتان سىعىرايا قاراعان جەرىن جارىپ، ىزىڭداعان كۇز جەلىمەن بىرگە ساحارانىڭ تاعى ءبىر قوڭىر تاڭى اتىپ، جارىق ساۋلە ساۋلاپ كىردى. بۇل 1908 جىلعى جەلتوقساننىڭ ءتورتىنشى جۇلدىزى ەدى. تاڭ ساۋلەسىمەن بىرگە ءومىر ەسىگىن تەۋىپ اشقان جاس نارەستەنىڭ ىڭگالاپ شىرىلداعان جاعىمدى ءۇنى جۇدەۋ جاندارعا مول قۋانىش سىيلادى. دۇنيەگە ءبىر جاس كوڭىل كەلىپ قوسىلدى. شارۋاقۇمار، مومىن، اقكوڭىل اكە ابىلعازىنىڭ جۇرەگى ءتىپتى دە جارىلارداي جادىراپ، ۇرپاعىنىڭ الداعى كۇندەرىنە ۇلكەن ۇمىتپەن، جاقسى تىلەۋمەن قارادى. جەردەن شاراناسىن شايقاپ كوتەرىپ العان ۇلىنىڭ اتىن ازان شاقىرىپ تىلەۋقابىل دەپ قويادى. ءبىزدىڭ بولاشاق مايدا اقىن اتانعان تارلان‑تالانت يەسى، قارت اقىنىمىز دۇنيەگە وسىلاي كەلدى.

تىكەڭ 1920 جىلعا دەيىن وتباسىندا بالعىن بالالىق ءداۋىرىن وتكىزدى. اياۋلى اناسى ءتاجي دەگەن كىسى اڭعارلى، ءورىستى، اڭگىمەشىل، سۇڭعىلا ادام بولعان. سونشالىق ۇيىرسەك، مومىن، اڭگىمە قۇمار قوڭىر قوزىسىن شالقار حالىق ادەبي مۇرالارىمەن تىنىستاتىپ، «قوبىلاندى باتىر»، «ەر تارعىن»، «الپامىس باتىر»، «ەرتوستىك»، «قامبار باتىر»، «قىز جىبەك پەن تولەگەن»، «قوزى كورپەش – بايان سۇلۋ»، «ءبىرجان – سارا» سەكىلدى قازاقتىڭ باتىرلىق، عاشىقتىق، ەپوستىق جىر-داستاندارىمەن قوسا «سالسال»، «زاقۇم»، «ءلايلى – ءماجنۇن» سياقتى شىعىس حالىقتارىنىڭ قيسسالارىن، باسقا دا ەل اراسىنا مول تارالعان قىزىقتى اڭگىمە، اڭىز‑ەرتەگى، جىر‑داستانداردى جاتقا ايتىپ، بالا جۇرەگىنە قۇيىپ، ۇيالاتىپ وتىراتىن ەدى. تالاپتى، ۇعىمتال تىكەڭ دە اناسىنىڭ اۋزىنان ايتىلعان شىرىندى اڭىز‑اڭگىمە، جىر‑داستانداردى ەمشەك سۇتىمەن بىرگە ءسىمىرىپ، جۇرەك تۇكپىرىنە ايرانداي ۇيىتىپ، قازاق ونەرىنە سارقىلماس قاينار ەتىپ قابىلداعان؛ ەستىگەنىن ەل توپتالعان ولەڭ تويلاردا جاتقا ايتىپ، ادامداردىڭ ايىزىن قاندىرىپ، تاڭداي قاقتىرىپ، تامساندىرىپ وتىردى.

تىكەڭ 1920 جىلى شاقپى ىشىندە ناعاشىلارى بار مىڭباي اتتى اۋىل مولداسىنان ءبىر جىل وقىپ، شالا حات ساۋاتىن اشادى. ودان ءارى جوعارىلاپ وقۋعا جاعدايى جارامايدى. ايتسە دە، تالاپتى تىكەڭ تاۋىپ العان كىتاپ، داستان، قيسسالاردان تۇرتىنشەكتەپ ىزدەنە بەرەدى. ۇعىمتال، زەرەك، تالانتىمەن ۇلكەندەردىڭ نازارىن اۋداردى. اڭعارلى اكە ابىلعازى اقساقال 13 جاستاعى قوڭىر قوزىسىنىڭ كوزىنەن ماعىنالى، جارقىن بولاشاعىن بولجاپ، ەتى ءتىرى تىرىسشاڭدىعىن تانيدى. تاياز تىرلىگىنە قاراماي ءوزىنىڭ جۇپىنى ەر‑توقىمىن جالعىز تور تايىنا سالىپ، ناعاشىسى اقىن تاڭجارىققا قوسىپ، ولەڭ، تويلارعا، جيىن‑توپتارعا ەرتىپ بارىپ جۇرەدى. كەيدە قاسىنا بالا جىگىت ەرتىپ، قوسارعا الىپ، ولەڭ ايتىستارعا دا تۇسەدى. ءسويتىپ تىكەڭ اساۋ تايداي تەنتەك، تاۋ سۋىنداي ەكپىندى، تاس بۇلاقتاي ءمولدىر، ءنارلى ولەڭدەرىمەن ايتىسقا كەلسە پەرىسى قوزاتىن توكپە جىرلاردان ازىق، ءنار الىپ، سۋسىنداپ وسەدى.

ۇستازىنىڭ وتتى ولەڭدەرىن جاتقا الىپ، توپ ورتاسىندا تامىلجىتا شىرقاپ تا جۇرەدى. سونىمەن قوسا ايگىلى اقىن، كومپوزيتور اسەت نايمانبايۇلىنىڭ «قىز مالىكە» ءانى مەن تاكەڭنىڭ «قالدىريلاۋ» انىنە ەلىكتەپ، ءوزى «داريعا ءوتتى-اۋ، جاس ءومىر» ءانىن شىعارىپ، بىرگە شىرقاپ، جالپاق جۇرتقا جاريا ەتەدى. تولىپ جاتقان ولەڭ قۇراپ، اۋىل اراسىنداعى شاعىن ايتىستارعا ءتۇسىپ، سول سالاعا بەيىمدەلە باستايدى. امال قانشا، «قىسقا ءجىپ بايلاۋعا كەلسە دە، كۇرمەۋگە كەلمەيدى» دەگەندەي، كۇيسىز كەدەيلىك ءوز بيلىگىن جۇرگىزەدى. كۇيكى‑كۇيبەڭى كوپ، وتپەس تىرشىلىگى مول كونە قوعامدا ونەر‑ءبىلىم الىپ، ەلىنىڭ كوڭىل كۇيىن كوسىلە شەرتۋ بىلاي تۇرسىن، 1924 جىلدان باستاپ جالدىلارعا جالدانىپ، جالشى قامىتىن كيىپ، تۇرمىستىڭ سولاقاي سوقاسىنا جەگىلەدى.

وسىلايشا تۇيە تابان التى جىلدى كىسى ەسىگىندە وتكىزىپ، قوي باعىپ، ەشكى قايىرادى، بۇزاۋ بايلاپ، قوزى باعادى. الايدا اۋىرعا كونىپ، جانى جاسۋدى بىلمەيتىن جالىندى تىكەڭ كۇندىز مال سوڭىندا جۇرگەندە، كەشتە ۇيگە كەلگەندە تالماي تىربانىپ، بۇرىنعى حات ساۋاتىن سايلاپ، قولىنا ىلىككەن كىتاپتارىن وقىپ، ۇيرەنە ءجۇرىپ «بۇقانىڭ مۇرنىن جۇدىرىقپەن تەسكەندەي» كۇن كەشىپ، وزدىگىنەن ءبىرشاما تولىق وقىپ، جازا الاتىن دەڭگەيگە جەتەدى.

تىكەڭ 1928 جىلى ۇستازى تاڭجارىق قازاقستاننان قايتا ورالعان كەزدە توبەسى كوككە جەتكەندەي قاتتى قۋانىپ، ەڭ الدىمەن سالەم بەرە بارادى. امال قانشا، باس بيلىگى باسقا دا بولعاندىقتان، الىستان شارشاپ كەلگەن اعا ۇستاز، اياۋلى ادامنىڭ قاسىندا ءبىرشاما كۇن قالىپ، اڭگىمەگە قانارلاپ قايتۋعا بولار ەدى، بىراق مۇمكىندىك بولماي، ەرىكسىز ايىرىلادى. دەسە دە، قازاقستاندا بولىپ جاتقان جاڭالىق‑وزگەرىستەرمەن، كەدەيلەر تەڭدىگى تۋرالى ەستىگەن جاعىمدى حابار-وشارلاردى جۇرەك قاتپارىنا جازىپ، اياۋلى اعا، قادىرلى ۇستاز اكەلگەن قىمبات ساۋعا رەتىندە قازاق اقىندارىنىڭ تىڭ تۋىندىلارىمەن بىرگە اباي شىعارمالارى مەن اباي اۋدارمالارىنداعى ورىس كلاسسيكتەرى كرىلوۆ، لەرمونتوۆ، پۋشكين كىتاپتارىن الا قايتادى. جاڭالىققا جانى قۇمار، ولەڭ دەسە ءومىرىن قيعىسى كەلەتىن ول بۇل ادەبي كىتاپتارعا بەينە تالاي كۇن تاڭدايى كەۋىپ، شولدە تەنتىرەپ، تالىقسىپ بارىپ تاس باستاۋعا ازەر جەتكەن جالعىز جاياۋ جولاۋشىداي باس قويادى. قوي سوڭىندا قولىنان تاستاماي وقىپ، ولەڭ ايتۋ، جازۋ قابىلەتىن ۇشتاي تۇسەدى. بۇل تىرىسشاڭدىق تىكەڭدى سول تۇستاعى ساۋساقپەن سانارلىقتاي وتە از وقىعان ادامدار توبىنىڭ جۋان ورتاسىنان شىعارادى. بۇنى كورگەن ەل باسشىلارى «ءۇش شەركەت» (سانداگۇڭسى) دەپ اتالاتىن، ۇكىمەت جاعىنان باسقارىلاتىن سەرىكتىككە حاتشى ەتىپ ورنالاستىرادى. بۇل ورىندا تىكەڭ ءبىر جىل حاتشى، ساناقشى، داپتەرشى بولىپ ىستەيدى.

1931 جىلى قۇمىلدا قوجانياز، كاسىلىڭدار كوتەرىلىس قوزعاپ، شارپۋى ىلەنى دە شارپىدى. قاتتى قاۋىپتەنگەن ىلەنىڭ فۋ دۋتىڭى ولاردى ىلەگە باستىرماۋ ءۇشىن داعىتى اسۋىن توسۋعا 1500 اسكەرگە گۋاندىلىق مانساپ بەرىپ، ماقسۇت اقالاقشىنى جاۋاپتى ەتەدى. تىكەڭ دە وسى قوسىنعا قورعاۋشى اسكەر بولىپ قاتىسىپ، 1932 جىلعا دەيىن مىندەت وتەيدى. بۇل اسكەر قۇراماسىنداعى اسەن باتىر، ماقسۇت گۋاندايعا مولدا شابارمان بولعان اقىن تاڭجارىقتارمەن تاعى دا بىرگە بولادى. اسكەري قيمىلدىڭ ارالىعىندا ولارمەن توپ‑توپ ولەڭ‑جىرلاردان ءتىل تابىسىپ، ءجيى‑ءجيى ارالاسىپ تۇرادى. تىكەڭ 1932 جىلدان وتباسىنا قايتىپ كەلىپ، 1940 جىلعا دەيىن قالىپتى تىرشىلىكپەن شۇعىلدانادى. 1940 جىلى كۇنەستىڭ سول تۇستاعى اكىمى حوشىنتاۋ كۇنەس اۋماعىن ءۇش رايونعا ءبولىپ باسقارادى: بەستوبەنى 1‑رايون، ارالتوبەنى 2‑رايون، تالدىنى 3‑رايون ەتەدى. 1‑رايونعا تىكەڭدى حاتشى ءارى ەسەپشى ەتىپ ورنالاستىرادى. ول سونداي‑اق 1942 جىلى كۇنەس اۋدانىندا قۇرىلعان قازاق‑قىرعىز ۇجىمىنا تولىمدى مۇشە بولىپ قاتىسىپ، ەكونوميكا باسقارۋ توبىنىڭ جاۋاپتىسى بولادى. بۇل ۇيىمعا قاتىسۋى ونىڭ سول تۇستاعى ناقتى جاعدايدى تانۋىنا زور سەپتىگىن تيگىزەدى. كوكجيەگى كەڭي تۇسەدى. قوعامدىق قايشىلىقتاردى، تەڭسىزدىكتى، ەزگىنى جىرلايتىن جالىندى جىرلار جازادى.

اقىن ولەڭىندە:
وسەك ءورىپ، ىسكە اسپاي شىن قالۋدا،
كۇلكى قايدا، كوڭىلدە مۇڭ بارىندا.
المان‑سالىق كوبەيىپ ەل كۇيزەلدى،
شىڭشىساي داۋرەندەگەن جىلدارىندا.
جۇڭدى جۇلىپ، ميىڭدى شۇقىپ جاتىر،
قايىرىلعان قارشىعاداي قىل بابىندا («ءوز تاريحىمنان دەرەك») – دەپ المان‑سالىق اۋىرلاپ، وسەك ءورشىپ، ەل تىنىشتىعى كەتكەن، نوعايلىعى اسقىنعان دارا بيلەۋشى شىڭشىساي وكتەمدىگىندەگى تەڭسىز قوعامدى اشكەرەلەيدى.

تاعى ءبىر ولەڭدە:
قايراتپەن حالىق قوزعالىپ قاھارلاندى،
شەپ قۇرىپ، ەزىلگەندى قاتارعا الدى.
كۇرەس تۋىن كوتەرىپ باستادى العا،
اكپار، سەيىت سياقتى قاھارمانى… – دەپ مۇڭ مەن زار قىسىپ تۇرعان قارا تۇنەك دۇنيەنى كوشىرىپ تاستاۋ ءۇشىن قارسى كوتەرىلگەن حالىقتىق كۇرەستى، ونداعى ادىلەت تۋىن بيىك كوتەرىپ، اتويلاپ العا شىققان حالىق قاھارماندارىن جىرعا قوسسا:

ەزىلگەن ەل جاۋىزدان الدى كەكتى،
قۇرىپ شىقتى ءۇش ايماق وكىمەتى.
احمەتجان، دالەلقان، ابدىكەرىم،
ۇلى ىسكە، وكىمەتكە باسشىلىق ەتتى… – دەۋ ارقىلى ىلەدەگى ۇلتتىق توڭكەرىستىڭ زور جەڭىسىن، حالىق اۆتونومياسىنىڭ قۇرىلعانىن، وعان باسشىلىق ەتكەن ەل اعالارىن زور داۋىسپەن ماقتانىش ەتەدى.

اقىننىڭ ءۇش ايماق توڭكەرىسى تۇسىنداعى حالىقتى ويانۋعا، كۇرەسكە شاقىرعان جىر‑تۋىندىلارى ءبىر قاۋىم. امال قانشا، كەزىندە جازىپ‑سىزىلماي، باسپا بەتىن كورمەگەندىكتەن كوپ بولىگى ۋاقىتتىڭ وتۋىمەن جوعالىپ، وشكىندەپ كەتىپتى.

1945 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا وكىمەت العا باسار ازامات تىكەڭدى كۇنەس اۋداندىق اكىم مەكەمەسىنىڭ جاۋاپتى حاتشىلىعىنا ورنالاستىرادى. بۇل ورىندا 1948 جىلى قىزمەتتەن ايدالىپ، ەڭبەكپەن وزگەرتۋگە الىنىپ، اۋىلىنا قايتارىلعانشا ىستەيدى. كۇيسىز كۇيبەڭ مەن سۇرىقسىز ءۇش جىلدى اۋىلدا ماعىناسىز زورعا وتكەرەدى دە، 1955 جىلى ساياسات تياناقتانىپ، قىزمەتى قالپىنا كەلتىرىلىپ، كۇنەس اۋداندىق ازىق‑تۇلىك سەرىكتىگىنىڭ جاندى مال باسقارۋ بولىمىنە باستىق بولىپ ورنالاسادى. توپىراعى جەڭىل مە، كىم ءبىلسىن، قىزمەت قابىلەتى كەمەلدەنىپ، ىسكە ەندى توسەلىپ، قىرى مەن سىرىن يگەرە باستاعان شاعىندا تاعى دا تىكەڭدى قىرسىق شالادى. 1959 جىلى «وڭشىلدىققا قارسى تۇرۋ» قوزعالىسىنىڭ قۇيىنىنا تەرەڭ باتىپ، «وڭشىل ەلەمەنت» قالپاعى كيگىزىلىپ، اۋىلدان ءبىر-اق شىعارىلادى.

مۇنىمەن دە تىنعان جوق، «جىعىلعان ۇستىنە جۇدىرىق» دەگەندەي، ارادا دۇنيەنى ۇلار‑شۋعا اينالدىرعان اتىشۋلى مادەني توڭكەرىس ءوز لايساڭ شۇڭقىرىنا تەرەڭ باتىرىپ، تۇنشىقتىرا تۇسەدى. «بايتال تۇگىل، باس قايعى» بولعانداي، تىكەڭە «كەرى توڭكەرىسشى، شەتكە تابىنعان، سارى ولەڭ‑جىردىڭ قامباسى، فانتۇركيست» دەگەن قالىڭ قارا جالا جاۋدىرىپ، ۇزىن قالپاق كيگىزىپ، تۇندە كۇرەسكە الىپ، كۇندىز قىزىل بىلەكتى باتىرلاردىڭ باقىلاۋىندا اۋىر ەڭبەكپەن وزگەرتۋگە سالادى. وسى كۇي 1974 جىلعا دەيىن جالعاسادى. 1974 جىلى ساياسات تياناقتالىپ، اقىننىڭ ساياسي قۇقى قالپىنا كەلىپ، باس بوستاندىعى مەن ءتىل بوستاندىعى بەرىلەدى دە، سول جىلى ىلە قازاق اۆتونوميالى وبلىسى قۇرىلعاندىعىنىڭ 20 جىلدىق تورقالى تويىنا داڭقپەن قاتىسادى. وبلىس ورتالىعىن، كۇنەس، موڭعۇلكۇرە اۋداندارىن توي يەلەرىمەن بىرگە ارالاپ، جاسىپ قالعان كوڭىل قاپىرىعىن شىعارىپ، جان جاراسىن جازادى. 1977 جىلى ىلە قازاق وبلىستىق ەكىنشى كەزەكتى اقىندار ايتىسى التىن التايدىڭ يىعىنا ورناعان كورىكتى بولباداي جايلاۋىندا وتەدى.

بۇل ايتىس تويىنا قۋانا كەلگەن اقىن:

ايتىس تويىن باستادى ءۇش ايماعىم،
تۋعان جەردىڭ دۇبىرلەتىپ اۋماعىن.
قاتارىنا قوسىلدىم ساڭلاقتاردىڭ،
وكىنەتىن قالمادى ەش ارمانىم، –

دەپ تولعادى.

تاعى بىردە:

نە كورمەدىڭ ويلانشى وتكەندە،
باس كوتەرمەي قالجىرادىق دەرتتەن دە.
شاتتانايىق، ۋا حالايىق، الاقاي،
ءۇشىنشى جالپى جيىن شۇعىلاسىن توككەندە.
قاقپا تاستار تازالانىپ جولداعى،
قارا تۇنەك وتانىمنان وشكەندە.
قولدان قۇرساۋ، شويىن كىسەن شاعىلدى،
سونار قالاپ شىعايىنشى كوككە ەندى… – دەپ كوگىن تورلاعان شويىن بۇلت ىدىراپ، نۇر شۇعىلا شاشىلعانىن سالتانات ەتەدى. كەدەرگىلەر شاعىلىپ، قاقپا تاستار ارشىلىپ، سايگۇلىكتەر جۇلقىنىپ، الدا كەلگەن كومبەگە قاراي ەندى قورعالاپ قالماي، ولەڭنىڭ كوكجيەگىنە ءبىر شىقپاقشى بولعان اسقاق ارمانى مەن بەرىك سەنىمىن بەينەلەيدى. ايتسا ايتقانداي، وسىدان بىلايعى ءومىر تىكەڭنىڭ جۇرەك قانىن تاسىتىپ، جان قۋاتىن ەسەلەپ ارتتىرىپ، ناعىز تۇساۋدان اعىتىلعان جۇيرىكتەي كوسىلتتى. اقىن تۋىندىلارىنىڭ جاپىراقتاي بوي كوتەرگەن شاعى دا وسى جيىننان كەيىنگى مەزگىل بولدى.

تىكەڭ 16 جاسىنان باستاپ جالاڭاياق، جالاڭباس، جوق-جىتىك بولىپ جۇرسە دە، اۋىل اراسىنداعى ولەڭ ايتىستارىنا ءتۇسىپ، بالا اقىن اتانادى. كەۋدەسىندە وت، جۇرەگىندە جالىن بار جاس اقىن ودان ءارى ىلگەرىلەپ، ايتىستىڭ ارىسى – ۇستازى داۋپەرىم اقىن تاڭجارىققا ەرىپ، ءارى ەلىكتەپ، اۋىل اراسىنان الىستاپ كورشى اۋداندارعا دەيىن قۇلاش سەرمەيدى. ەرتەرەكتەگى كولەمدى ايتىستارىنان داريعامەن ايتىسى، گۇلجانمەن ايتىسى، ۇلجالعاسپەن ايتىسى، كەرىمقانمەن ايتىسى، گۇلسىممەن ايتىسى قاتارلى ايتىستارىن اتاۋعا بولادى. ال بەرتىنگى كەزدە بولسا، ازاتتىقتان كەيىن ۇيىمداستىرىلعان وبلىستىق، ايماقتىق، اۋداندىق ونەر بايقاۋلارىنا، ءىرى ايتىستارعا قاتىسىپ، مايتالمان ايتىس ونەرىن ايگىلەپ، جۇلدەلى جۇيرىكتەر توبىنان تابىلىپ وتىردى.

تىكەڭ تەك سۋىرىپسالما دارىندى حالىق اقىنى بولىپ قالماستان، جازبا اقىندىقتى دا تەڭ كەمەلدەندىرىپ، توتىداي تۇرلەنگەن تۋعان جەرىنىڭ كورىكتى دە سۇلۋ تابيعاتىمەن تىنىس‑تىرشىلىگىن، وتانعا دەگەن ىستىق ماحابباتى مەن تەرەڭ سۇيىسپەنشىلىگىن بەينەلەيتىن الۋان تاقىرىپتاعى، ۇزىن‑قىسقالى 250‑دەن ارتىق ولەڭ جازىپ، «كۇنەس كوركى» اتتى ولەڭدەر جيناعىن جەكە كىتاپ ەتىپ شىعاردى. «ايدار»، «كۇنەس كوركى»، «بۇلبۇل قىز»، «تەمىر»، «گۇلباھرام»، «قىزاي»، «دۋتان ەر»، «تەكەباي شەشەن»، «ءمۇسىرباي»، «اداسقان الىپ»، «ساۋىرىق باتىر»، «شالىم»، «تاڭجارىقتىڭ بالالىق ءومىرى» قاتارلى ون ءۇش داستان جازعان. اقىن داستاندارىندا دارقان دالاداعى دانا حالىقتىڭ كەشەگى تار جول، تايعاق كەشۋلى تاريحىمەن بۇگىنگى تىنىستى تىرشىلىگىنىڭ سان‑سالالى سىرلارى سايراپ تۇرادى.

ءومىر بويى تەك العا باسۋدى، ارمانعا ۇمتىلۋدى كوكسەگەن ابزال جانداردىڭ مۇڭى مەن قۋانىشى، كۇرسىنۋى مەن كۇلكىسى، ويلانۋى مەن تولعانۋى، ءۇمىتى مەن سەنىمى، اق تىلەگى مەن اسىل مۇراتى – ءبارى‑ءبارى دە بار. ونداعى بەينەلەر – حالىق بەينەسى، حالىق تىلەگىنەن تۋعان جاقسى بەينەلەر.

تىكەڭنىڭ حالىق مۇرالارىن جيناپ، ساقتاۋ، ونى حالىق كادەسىنە جاراتۋ جولىنداعى ەسەلى ەڭبەگى دە ءوز الدىنا ءبىر توبە. كۇنەس اۋدانىندا شىعارىلعان ءتورت توپتاما فولكلور كىتابىنا قىرۋار حالىق ماقال‑ماتەلدەرى، ەرتەگى‑اڭىزدارى، قيسسا‑داستاندارى، ولەڭ‑جىرلارى، ايتىستارى، داۋىسى، كوڭىل ايتۋ، جوقتاۋلارى، سارىن، جاراپازان قاتارلىلاردان تولىپ جاتقان قۇندى ماتەريالدار جيىپ بەرىپ، كىتاپقا ەنگىزىپ، ەڭبەگى تانىستىرىلدى. اۋدان تاراپىنان ماداقتالىپ، قارجىلاي ماراپاتتالدى.

تىكەڭ اۋداندىق ساياسي كەڭەستىڭ مۇشەسى. سونىمەن قاتار وبلىستىق، اۆتونوميالىق اۋداندىق فولكلور زەرتتەۋ قوعامىنىڭ مۇشەسى بولعان. وسىنداي تۋعان حالقى ءۇشىن وشپەس ەڭبەك ءسىڭىرىپ، ولمەس ولەڭدەر جازعان تانىمال تارلان اقىنىمىز 1994 جىلى قاڭتاردىڭ 28‑ىندە كىندىك قانى توگىلگەن تۋعان جەرىندە ءفاني دۇنيەمەن قوش ايتىستى.

 

انداس وماراقىنۇلى.

دەرەككوز: https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1657755

تاريح تالعارىندا [ءماتىن] : (تاريحي زەرتتەۋلەر، ەسسە، ماقالالار) / ا. وماراقىن- تالدىقورعان : [ب. ج.] ، 2022. – ISBN 978-601-7865-39-9 (1-ت.)، 1-توم .– 287 ب.،

0 0 votes
Рейтинг статьи
Post Views: 13
Қышқыш қалай жасалған?
انداس وماراقىن ىزىمەن

قىشقىش قالاي جاسالعان

August 12, 2026
Адамның пайда болуы
انداس وماراقىن ىزىمەن

ادامنىڭ پايدا بولۋى

August 10, 2026
Күн және жұлдыздар
انداس وماراقىن ىزىمەن

كۇن جانە جۇلدىزدار

August 5, 2026
كۇن مەن جەر
انداس وماراقىن ىزىمەن

كۇن مەن جەر

August 4, 2026
Аспанның биіктеуі
انداس وماراقىن ىزىمەن

اسپاننىڭ بيىكتەۋى

July 31, 2026
Жер-көктің айырылуы жөнінде (Күнес ауданының аңыз-ертегілері)
انداس وماراقىن ىزىمەن

جەر-كوكتىڭ ايىرىلۋى جونىندە (كۇنەس اۋدانىنىڭ اڭىز-ەرتەگىلەرى)

July 30, 2026
Subscribe
Login
Notify of
guest
guest
0 комментариев
Oldest
Newest Most Voted
Inline Feedbacks
View all comments
ӨЛКЕ ШЕЖІРЕСІН СӨЙЛЕТКЕН ҚАЛАМГЕР

ولكە شەجىرەسىن سويلەتكەن قالامگەر

November 9, 2026

«Бекзат өмір»: өнерге арналған еңбек

«بەكزات ءومىر»: ونەرگە ارنالعان ەڭبەك

November 7, 2026

Өлке тарихы ұрпаққа аманат

ولكە تاريحى ۇرپاققا امانات

October 23, 2026

ЖАҢА ҚАҒИДА?  «Әлеуметтік кәсіпкерлерге жаңа талаптар түсіндірілді»

جاڭا قاعيدا: «الەۋمەتتىك كاسىپكەرلەرگە جاڭا تالاپتار ءتۇسىندىرىلدى»

October 13, 2026

Жұмыспен қамту тәртібінде не өзгерді?

جۇمىسپەن قامتۋ تارتىبىندە نە وزگەردى؟

October 12, 2026

Ақпараттық агенттігі

Меншік иесі: “Жетісу” өлкетанушылар орталығы” қоғамдық бірлестігі
Қазақстан Республикасы, Жетісу облысы, Талдықорған қаласы “Болашақ” шағын ауданы, 12-27

Q-Andas желілік басылымы Қазақстан Республикасы Ақпарат және коммуникация министрлігі Ақпарат комитетінде 2025 жылғы 19 наурызда тіркеліп, № KZ21VPY00115275 куәлігі берілген.

Сайт материалын пайдалану үшін редакция келісімі керек және гиперсілтеме жасау міндетті.

Тел: 8 747 706 1382
email: andas_kazhet@mail.ru

qandas.kz © 2026. Барлық авторлық құқық заңмен қорғалған.

  • tjتوتە جازۋ
    • kz Қазақ
    • qz Qazaq
    • tj توتە جازۋ
    • ru Русский
    • en English
  • باستى بەت
  • ولكەتانۋ
    • ءبىلىم
    • دەنساۋلىق
    • سپورت
    • قۋعىن-سۇرگىن
    • تۇلعا تانۋ
    • قورشاعان ورتا
    • حالىق جادى
    • مادەنيەت
    • جەتىسۋ جارتاس سۋرەتتەرى
    • جەتىسۋدىڭ اسيەتتى جەرلەر
    • ادەبيەت
    • شالعاي اۋىل
    • تۋريزم
      • تاريح
    • ەلتانۋ
    • كوشى-قون
    • تۋرنير
  • ارنايى جوبالار
    • بايقاۋ
    • كورمەلەر
    • كونفەرەنتسيا
    • گرانت
    • ەكسپەديتسيالار
  • مۇراعات
    • انداس وماراقىن ىزىمەن
    • اۋەسحان ماجايدىڭ جادىگەرلەرى
    • بەينەفيلم
    • حاتكەرلىك
    • گالەرەيا
  • ءبىز تۋرالى
    • ارىپتەستەر
    • بايلانىس
    • سايت اكىمشىلىگى
    • PDF-مۇراعات

© 2025 qandas.kz

wpDiscuz