Q-Andas
No Result
View All Result
  • Basty bet
  • Ólketaný
    • Bılım
    • Densaulyq
    • Sport
    • Mádenıet
    • Eltaný
    • Qorshaǵan orta
    • Kóshi-qon
    • Ädiebet
    • Qýǵyn-súrgin
    • Şalǵai auyl
    • jartas sýretteri
    • Halyq jady
    • Tarih
    • Tulǵataný
    • Turizm
    • Jetisýdyń asıetti jerler
  • Arnaıy jobalar
    • Ekspedısııalar
    • Grant
    • Konferensııa
    • Kórmeler
    • Týrnır
  • Muraǵat
    • Andas Omaraqyn izimen
    • Aýeshan Majaıdyń jádigerleri
    • Beınefılm
    • GalereIA
    • Hatkerlik
  • Biz týraly
    • Áriptester
    • Baılanys
    • Saıt ákimshiligi
    • PDF-mūraǵat
kz Қазақ qz Qazaq tj توتە جازۋ ru Русский en English
Q-Andas
  • Basty bet
  • Ólketaný
    • Bılım
    • Densaulyq
    • Sport
    • Mádenıet
    • Eltaný
    • Qorshaǵan orta
    • Kóshi-qon
    • Ädiebet
    • Qýǵyn-súrgin
    • Şalǵai auyl
    • jartas sýretteri
    • Halyq jady
    • Tarih
    • Tulǵataný
    • Turizm
    • Jetisýdyń asıetti jerler
  • Arnaıy jobalar
    • Ekspedısııalar
    • Grant
    • Konferensııa
    • Kórmeler
    • Týrnır
  • Muraǵat
    • Andas Omaraqyn izimen
    • Aýeshan Majaıdyń jádigerleri
    • Beınefılm
    • GalereIA
    • Hatkerlik
  • Biz týraly
    • Áriptester
    • Baılanys
    • Saıt ákimshiligi
    • PDF-mūraǵat
No Result
View All Result
Q-Andas
No Result
View All Result
Basty bet Qajet derek

Qazaq halqynyń túńǵysh sъezi

admin
2026/08/30
Qajet derek
0
Қазақ халқының тұңғыш съезі

Basy:  1-shi kokekte Orynborda qazaq sъezi bastaldy. Sъezge kelgender aldymen Programma jasady. Programma boiynsha qaralǵan nárseler:

  • Jańa tártip jaiy.

A) Jańa tártipti nyǵaitu,

V) Komitetter qúru.

S) Qalai sailau jobasyn shyǵaryp, sailau basyna kisi jiberu.

  1. Sъezder:

A) Jalpy qazaq sъezi

V)  Barsha músylman sъezine ókilder jiberu.

3.Uchreditilьnoe sobranie. Torǵai oblysynan kandidattar. belgileu.

4.Din jáne oqu máselesi.

5.Jer máselesi.

6.Sot: áskeri jáne halyq.

7.Zemstvo.

8.Baspasózder.

9.Poshta.

10.Aqsha máselesi.

11.Mekemeler jáne sheneunikter.

12.Soǵys jáne júmysshylar.

13.Búlinshilik júzindegi máseleler.

 

Búlardyń bári sъez keńesine túsip,  sheshildi.

Endi sъezdiń syr-symbat jaǵyna keleiik. Orynborda bolǵan sъezde jańa zaman kelip, jaryq kún tuyp, núryn shashqannan beri qazaq ishinde eń úlken, eń tolyq birinshi sъez.

Búl sъezge kelushiler sany 300 shamaly adam. Búrynǵy sъezderge jinalǵan júrt kóńildegi oiyn tildegi sózben túgel aityp, ádildik, adamdyq jaǵynan keńesuge talai kedir, talai búdyrǵa jolyǵyp, temir qúrsaudan shyǵa almaushy edi. Auyzǵa qaqpaq, ayaqqa túsau salynushy edi. Kúrmelgen til, bailanǵan jol ashylǵan soń sъezdegi adamdar armansyz erkin sóilesip, oi-pikirin auysyp, programmadaǵy máselelerdi túrli jaqtan tekserip shyqty.

Sъezge kelgender eldiń el baqqan aqsaqaldar men myrzalar, dinbasy moldalar, múǵalimder, studentter, advokattar, doktorlar, sudьyalar. Alash balasynyń, artta qalmai, báigege qosyluy jolynda alparysyp júrgen azamattar. Búl aitylǵan júrt adamdary Torǵai men Oral oblystarynan ǵana emes. «Qazaq» gazeti sъezde Torǵai men Oral oblystarynyń qazaqtary-au dep oilaǵan. Basqa oblystardan, qalalardan kelgen kóp boldy. Aqmola, Semei, Syrdariya oblystarynyń, Bókeiliktiń, Orynbor guberniyasy men Qazan, Ufa shaharlarynyń kisileri de sъezde boldy. Búlardan basqa sъezge Torǵai oblysynan, jańa úkimet tarapynan sailanǵan Álihan Bókeihanovta boldy.

Sъezde bolǵan oqymysty adamdar: Oral oblysynan 1-shi Duma múshesi Qalmenov, doktor – Isa Qashqymbaev, student – Kerim Jalenov, doktor – Ǵúmar Beisenǵúlov.

Torǵai oblysynan 1-shi hám 2-shi G.Duma múshesi Ahmet Birjanov, Student Tilenshi Amanmúrynov.

Omskiden Jansalman Seidalin, Jihansha Seidalin, student Ábubákir Aimanov.

Bókeilikten advokat Uálihan Tanashov, sdutent SHabhat Bekmúhametov, Semei oblysynan zańger Múqysh Poshtaev.

Syrdariya oblysynan student – Mústafa SHoqai, Júsipbek Basyǵarin, Aqmoladan Maǵjan Júmabaev.

Qazan músylmandarynyń ókili Ǵabdulrahym Faǵredinov.

Orynbor jáne Aqtóbe músylmandarynyń ókilderi – Ǵabdulǵaziz Qisyqov, Taranshy Salabiov, Ǵúmar Ǵúbdulbaniev.

Sъez bastalǵannan bitkenshe, úzdik-sozdyq kelushiler qosyla berdi. Sóitip, sъezge kelushilerdiń sanynyń tolyqtyǵyna qarai  Orynborda bolǵan búl sъezdi qazaq bolǵannan beri, orys qol astyna kirgenen beri zor qalypta qúrylǵan túńǵysh sъez deuge siyady. Sъez aitylǵan 1-shi sáuir bastala berdi. Alǵashqy kúni sъezge jiylǵan júrttyń esebin jazu men programma túzetu boldy. Kelesi kúni bir auyzdan tóraǵalyqqa Ahmet Baitúrsynov sailandy. Ahmet Baitúrsynov sailanu turaly azyraq qiqarlyq shyqsa da, qaita dauysqa salǵanda sъezge jiylǵan júrt biri qalmai qaitadan sailady. Odan soń Baitúrsynovqa eki orynbasar – Tanashov, Qalmanov, úsh hatshysy – Almasov, Kádirbaev, Bekmúhametov sailandy. Odan bylaiǵy kúnderde tóraǵa auysyp otyrdy.

Sъezge basshylar sailau bitken soń sъezdi qúttyqtaimyn dep kelgen Torǵai gubernatoryn júrt bir auyzdan qabyl qylmai aidap shyqty. Áueli tóraǵa Baitúrsynov halyqty bostandyqpen qúttyqtady. Baitúrsynovtan soń, «Uaqyt» gazetin shyǵarushysy Fatih Kerimov, noǵai halky atynan barsha qazaq bauyrlaryn qúttyqtady.

Qúttyqtau sózden soń, bostandyq qaidan, qalai bolǵan jaiyn halyqqa qasqaiyp túryp Mirjaqyp Dúlatov tarihi jolmen bayandap berdi. Ai men Kúndei, bárine birdei bostandyqtyń tegin kelmegendigin, talai sarbaz qúrbandyqqa shalynyp, alysyp, júlysyp, alparysyp otyryp, tartyp alǵan bostandyq ekenin aityp kelip, qarasy óshken eski úkimettiń atqan oǵy, shapqan qylyshy, qanym bir qazaq edim dep oidlamaǵan, halyqty eski úkimetpen birge jegen, ezgen, búl kúnde kólgirlikpen syrtymen quanǵansyp, ishte júrgen gazette aitylyp júrgen isti eskermegen, Ǵabdulrahym Majinov pen gubernator tilmáshi Múhamediyar Túnǵashin ekeuin sъezge jolatpaudy tilep qarabettigin moinyna salǵan soń, sъezdegi halyq juymasyn, ishimizden shyqsyn, qarasyn kórsetpesin dep Múhamediyar Túnǵashindi quyp shyqty. Majinov Orynborda joq edi.

Búdan soń programmadaǵy máselelerdi kóbtiń keńesine salyp otyru uaqytty kóp alatyn bolǵandyqtan, máselelerdi mánisine qarai úilestirip, 5 bólek qylyp, jeke-jeke qaraityn 5 komissiya sailandy. Búlar kóptiń keńesine túspes búryn ózara árqaisysy tiisti máseleni tekserip baryp, kóptiń aldyna salyp otyrdy.

«Qazaq» gazeti, №225, sársenbi, 20 sáuir, 2017 jyl.

Túp núsqa arab harpinde.

Audarǵan Qajet Andas.

 

 

POLOJENIE VOENNYH RABOCHIH

ZAPADNYI FRONT

 

1-go aprelya v Orenburge nachal rabotu sъezd kazahov. Delegaty sъezda sperva sostavili Programmu. V etoi Programme byli zatronuty sleduyushie voprosy:

 1.O novom polojenii

A) Usilenie novogo polojeniya

V) Sozdanie komitetov

S) Razrabotki proektov

  1. O sъezdah

A) Sozyv obshekazahskogo sъezda

V) Delegirovanie kazahov na obshemusulьmanskii sъezd

  1. Ob uchreditelьnom sobranii. Izbratьkandidatovot Turgaiskoi oblasti.
  2. Voprosyobrazovaniyai religii
  3. Vopros zemli
  4. Sudy: Voennyi i narodnyi
  5. Zemstvo
  6. Pechatnoe, izdatelьskoe delo
  7. Pochta
  8. Denejnyi vopros
  9. Uchrejdeniya ichinovnichestvo
  10. Voprosy voiny i voennyh rabochih
  11. Voprosy nedovolьstva i smuty.

 

Vse eti voprosy byli ramotreny sъezdom i po nim prinyaty resheniya.

Kazahskii sъezd v Orenburge prohodit v novoe vremya, okolo 300 delegatov. Ranьshe, predstaviteli ot narodov vyskazyvaya na sъezdah svoi pojelaniya po voprosam spravedlivosti, chelovechnosti, stalkivalisь s mnogogochislennymi prepyatstviyami,  ne mogli vyiti iz jeleznogo kruga, u nih byl «vo rtu klyap, a nogi v kandalah».

A teperь yazyk razvyazan, nogi rasputanny, na sъezde spokoino mogli obsujdatь lyubuyu temu, vyskazyvatь i vyslushivatь razlichnye mneniya. Byli vsestoronne izucheny vse voprosy ukazannye v Programme.

V rabote sъezda prinimali uchastie aksakaly, vidnye obshestvennye deyateli, predstaviteli religii, uchitelya, studenty, advokaty, doktora, sudьi, patrioty, istinno boleyushie za budushee kazahaskogo naroda. Oni vyhodtsy ne tolьko Turgaiskoi i Uralьskoi oblastei. Gazeta «Kazah» predpologala, chto na sъezde budut tolьko predstviteli etih dvuh oblastei. Okazalosь, chto na sъezd pribyli delegaty i iz drugih oblastei i gorodov. Byli predstviteli iz Akmolinska, Semipalatinska, Syrdarьi, Bokeilikskie kazahi iz Orenburskoi gubernii, iz Kazani, Ufy. Krome nih na sъezde byl i Alihan Bokeihanoov, izbrannyi delegatom na sъezd ot Turgaiskoi oblasti.

Na sъezde byli takie prosveshennye lyudi: Ot. Uralьskoi oblasti – CHlen 1-oi gosudarstvennoi Dumy – Kalmenov, doktor Kashkynbaev, student Kerim Jalenov, doktor Gumar Beisengulov.

Ot Turgaiskoi oblasti – chlen 1-oi i 2-oi gosudarstvennoi Dumy -Ahmet Birjanov, student Tilenshi Amanmurynov. Iz Omska – Jansalman Seidalin, Jihansha Seidalin, student Abubakir Aimanov. Ot Bokeilikskih – advokat Ualihan Tanashov, student  SHabhat Bekmuhametov. Iz Semipalatinska  – yurist Mukysh Poshtaev. Iz Syrdarьinskoi oblasti  – student Mustafa SHokaev, Jusupbek Basygarin Iz Akmolinska –  Maǵjan Jumabaev. Predstavitelь musulьman Kazani – Gabdulrahim Fahretdinov.

Predstaviteli  musulьman Orenburga i Akmolinska – Gabdulgaziz Kisykov, Tilenshi  Salabiev, Gumar Gabdulbaniev .

S samogo  nachaa raboty sъezda i do kontsa, delegaty vse pribyvali i pribyvali s raznyh kontsov kazahskoi zemli.

Uchityvaya massovostь, ohvachennuyu territoriyu, etot sъezd proshedshii v Orenburge, po pravu mojno nazvatь vsenarodnym. Kak i bylo obъyavleno, sъezd nachal  svoyu rabotu 1-go aprelya. Pervye dni provodilsya podschet delegatov i rassmotrennie voprosov izlojennyh v Programme. Dalee, predsedatelem edinoglasno byl izbran Ahmet Baitursynov. Vnachale, naschet kandidatury Ahmeta Baitursynova byli nekotorye raznoglasiya, no potom ego podderjali vse, takje byli izbrany dva ego zamestitelya – Tanashev, Kalmanov i tri sekretarya Almasov, Kadyrbaev, Bekmuhambetov. V posleduyushie dni predsedatelьsvuyushie smenyalisь.

Posle okonchaniya vseh izbiratelьnyh protsedur, s pozdravleniyami s otkrytiem sъezda, pribyl gubernator Turgaya, no narod ego ne prinyal i vyprovodil iz zdaniya.

Pervym vzyal slovo predsedatelь Baitursynov. On pozdravil narod s obreteniem svobody. Posle nego izdatelь gazety «Uakyt» (Vremya) Fatih Karimov pozdravil vseh bratьev kazahov ot imeni Nogaiskogo naroda.

Posle pozdravitelьnyh rechei, Mirjakyp Dulatov, opirayasь na istoricheskie predposylki, razьyasnil kakim putem i kak dostalosь nam eta svoboda. Tak je kak solntse i luna ne svetyat odnovremenno, tak i svoboda ne dostaetsya vsem srazu i besplatno, mnogo buinyh golov poletelo s plech djigitov v neravnoi borьbe so starym provitelьstvom. Dulatov ukazal na teh, kto slujil pulei rujei, i mechom starogo rejima, kto ne znal ni kapli sostradaniya k svoemu je kazahskomu narodu, pil krovь naroda, i teperь nahoditsya s nami, yakoby raduyasь vmeste s nami. Eto –Gabdulrahim Majinov  i perevodchik gubernatora- Muhamediyar Tungashin. Mirjakyp Dulatov potreboval, chtoby ih blizko ne podpuskali k rabote sъezda, privedya fakty ih deyatelьnosti, kotorye prinesli mnogo gorya kazaham. Nahodyashiesya v zale delegaty vzashei vytolkali Muhamedьyara Tungashina. Majinova v eti dni ne bylo v Orenburge.

Posle etogo, prosmotrev Programmu, ubedilisь, chto voprosov mnogo i ih reshenie zaimet nemalo vremeni.

Posovetovavshisь reshili razdelitь ego na pyatь chastei i dlya ih razdelьnogo rassmotreniya sozdali pyatь komissii. Eti komissii obsujdali, obrabatyvali, dopolnyali kajdaya svoi voprosy i predstavlyali ih na sud bolьshinstva, dlya rassmotreniya i prinyatiya okonchatelьnogo resheniya. Tak prohodila rabota sъezda.

Gazeta «Kazah» №225 chetverg, 20 aprelya 1917 god.

  Material podgotovlen po perevodu Kajeta Andasa.
Perevod na russkii yazyk
– Sabyrjan Kaliev.
Istochnik: informatsionnoe agentstvo “Q-Andas”.

Jalǵasy bar…

0 0 votes
Рейтинг статьи
Post Views: 6
Талдықорғандағы көне кинотеатрлар
Qajet derek

Taldyqorǵandaǵy kóne kinoteatrlar

October 5, 2026
Қала кинотеатрлары қалай өзгерді?
Qajet derek

Qala kinoteatrlary qalai ózgerdi?

September 24, 2026
45 тағдыр
Qajet derek

45 тағдыр

September 8, 2026
Qajet derek: Taldyqorǵan –  keshe jáne búgin BIR KÓSHE, BIR TARIH
Qajet derek

Qajet derek: Taldyqorǵan – keshe jáne búgin BIR KÓSHE, BIR TARIH

September 6, 2026
Бүйен-Ақсу көтерілісінің жетекшілері кім?
Qajet derek

Búien-Aqsu kóterilisiniń jetekshileri kim?

August 31, 2026
Бұл қай Ерденбаев?
Qajet derek

Búl qai Erdenbaev?

August 31, 2026
Subscribe
Login
Notify of
guest
guest
0 комментариев
Oldest
Newest Most Voted
Inline Feedbacks
View all comments
ӨЛКЕ ШЕЖІРЕСІН СӨЙЛЕТКЕН ҚАЛАМГЕР

ÓLKE SHEJIRESIN SÓILETKEN QALAMGER

November 9, 2026

«Бекзат өмір»: өнерге арналған еңбек

«Bekzat ómir»: ónerge arnalǵan eńbek

November 7, 2026

Өлке тарихы ұрпаққа аманат

Ölke tarihy ūrpaqqa amanat

October 23, 2026

ЖАҢА ҚАҒИДА?  «Әлеуметтік кәсіпкерлерге жаңа талаптар түсіндірілді»

JAŃA QAǴIDA: «Áleumettik kásipkerlerge jańa talaptar túsindirildi»

October 13, 2026

Жұмыспен қамту тәртібінде не өзгерді?

Júmyspen qamtu tártibinde ne ózgerdi?

October 12, 2026

Ақпараттық агенттігі

Меншік иесі: “Жетісу” өлкетанушылар орталығы” қоғамдық бірлестігі
Қазақстан Республикасы, Жетісу облысы, Талдықорған қаласы “Болашақ” шағын ауданы, 12-27

Q-Andas желілік басылымы Қазақстан Республикасы Ақпарат және коммуникация министрлігі Ақпарат комитетінде 2025 жылғы 19 наурызда тіркеліп, № KZ21VPY00115275 куәлігі берілген.

Сайт материалын пайдалану үшін редакция келісімі керек және гиперсілтеме жасау міндетті.

Тел: 8 747 706 1382
email: andas_kazhet@mail.ru

qandas.kz © 2026. Барлық авторлық құқық заңмен қорғалған.

  • qzQazaq
    • kz Қазақ
    • qz Qazaq
    • tj توتە جازۋ
    • ru Русский
    • en English
  • Basty bet
  • Ólketaný
    • Bılım
    • Densaulyq
    • Sport
    • Mádenıet
    • Eltaný
    • Qorshaǵan orta
    • Kóshi-qon
    • Ädiebet
    • Qýǵyn-súrgin
    • Şalǵai auyl
    • jartas sýretteri
    • Halyq jady
    • Tarih
    • Tulǵataný
    • Turizm
    • Jetisýdyń asıetti jerler
  • Arnaıy jobalar
    • Ekspedısııalar
    • Grant
    • Konferensııa
    • Kórmeler
    • Týrnır
  • Muraǵat
    • Andas Omaraqyn izimen
    • Aýeshan Majaıdyń jádigerleri
    • Beınefılm
    • GalereIA
    • Hatkerlik
  • Biz týraly
    • Áriptester
    • Baılanys
    • Saıt ákimshiligi
    • PDF-mūraǵat

© 2025 qandas.kz

wpDiscuz