«كەگەن» سەزىندە سۋان ەلىنىڭ بولىسى مۇقا قىزاي ەلىنەن قونىس سۇراعالى كەلىپ، قىزاي بولىستارىن:
– بەلگىلەرىڭىز شاشاق ەكەن،
توبەسىندەگى تاس-اق ەكەن.
ونى كوتەرىپ تۇرعان،
باستارىڭىز باس-اق ەكەن، – دەپ ازىلدەيدى.
باسقالار بۇعان جاۋاپ تابا الماي قالعاندا سارايت باتىر:
– ە، بولىس بەلگىنىڭ تاس ەكەنىن بىلگەنىڭىز قالاي،
بىلە تۇرىپ كۇلگەنىڭىز قالاي.
ەركەكتىكى وزىنە جاراسادى،
قاتىندىكىن موينىڭىزعا ىلگەنىڭىز قالاي؟ – دەپتى.
«شىبار توبىلعى» سەزىنە رەسەيدىڭ ءبىر گۋبەرناتورى مەن قارت بي سارشۋاش، جامەنكە بولىس، نۇرەكە بولىس قاتارلى كىسىلەر قاتىسادى. ال قىزايلار جاعىنان قۇدايمەندە ءتايجى، بايەكە، ساسان، بۇقاش بولىستار مەن بەردىكە قاتارلى ەل اعالارى جانە سارايت باتىر دا كەلەدى. ىلە گەنەرالى مەكەمەسىنەن باسقارما دارەجەلى تاعى ءبىر مانساپتى بولادى.
ول كەزدە سەزد باستالماس بۇرىن ەكى جاقتىڭ بي-شەشەندەرى الدىمەن ءبىرىن-ءبىرى سوزبەن قاعىتىپ، مۇقاتىپ الۋدىڭ امالىن قاراستىرادى ەكەن. وسى ارقىلى وزدەرىن ىرىقتى ورىنعا شىعارىپ، قارسى جاعىنان باسىپ كەتۋدى كوزدەيتىن سىڭايلى. سەزدە رەسەي تاراپتىڭ بيلەرى بايەكە ءبيدىڭ كەلە جاتقانىن ەستىپ، ءتىلدى-جاقتى ادامدارىنا: «الدىمەن بايەكەنى مۇقاتساڭدار ءيسى قىزاي تۇك ىستەي المايدى»، – دەپ تاپسىرادى.
سەزد وتەتىن الاڭنىڭ ءدال ورتاسىنا تىگىلگەن 12 قانات اقبوز ۇيگە بايەكە كىرىپ كەلە جاتقاندا توسىننان بىرەۋى قالجىڭعا سۇيەپ:
– قىزايدىڭ بايەكەسىن ءبىر كورمەككە اسىعىپ جۇرسەم، باسى بارماقتاي، قۇلاعى جارعاقتاي، تۇرقى قولتوقپاقتاي ادام ەكەن عوي، – دەپتى.
سوندا بايەكە:
ە، جۇيرىك بولساڭ تازى شىعارسىڭ،
ءادىل بولساڭ قازى شىعارسىڭ.
وركەشتى بولساڭ تۇيە شىعارسىڭ،
ەمشەكتى بولساڭ بيە شىعارسىڭ.
«ايەلدىڭ سەمىزى توسەك،
ەركەكتىڭ سەمىزى ەسەك»، – دەگەن ءسوز بار. ءاي، باتىرىم، «سەمىزدىكتى قوي كوتەرەدى» دەگەن بار. بولىسىڭنىڭ سەمىزدىگىن ماقتان كورىپ تۇرسىڭ با. قاپتاعاي ۇراندى نايماندا: «باسى بارماقتاي بولسا، توپتان وزعان تۇلپار دەيدى. باسى بالپيعان، قارنى سالپيعان جۋاندى كورسە، قاراتوبەت جۇلقار دەيدى»، – دەپتى. وسىلاي قارسى جاعىن ءبىر ويسىراتىپ تاستايدى.
سەزگە بايەكە دومبىراشى قوڭقايدى، قارايت پەن سارايت باتىرلاردى، ساسان مەن بۇقاشتى، مامبەت تانەكە مەن بازاردى ەرتىپ بارادى. ورىس جاعىنان بىرنەشە ورىس ءمانساپتىسى مەن بىرنەشە تىلگە جەتىك سارشۋاش بي دە كەلەدى.
سەزد ۇستىندە سارشۋاش بي:
– شاقىرىلماعان قوناقتاي، بايەكە، ساعان مۇندا نە بار؟ – دەپ كەكەتەدى.
سوندا بايەكە:
– سەن ورىستىڭ ءسوزىن سويلەگەلى كەلدىڭ. مەن ەلىمنىڭ ءسوزىن سويلەسەم نەسى ايىپ، – دەپ ونى توقتاتادى.
وسى جولعى سەزدە مامبەت تانەكە بي كوپ ءرول وينايدى. تانەكە قىزايلارعا بۇيرەگى بۇرىپ تۇراتىن ادام بولعان ەكەن. سوندىقتان باسقالار بايەكە مەن تانەكەنى «نايماننىڭ قوس شىبارى» دەپ اتاپ كەتكەن.
قاراكەرەيدىڭ تورەسى بەكسۇلتان ساسان بولىستى قوناققا شاقىرىپ، قىزىنا قوناقتارعا قىمىز قۋيۋدى تاپسىرادى. قىزدىڭ تۇلىپتاعى قىمىزدى تەۋىپ قالعانىن بايقاپ قالعان ساسان:
قىزىم، سابانى تەپپەي ءپىس، – دەپتى.
سوندا قىز:
قىزاي ىرىم ەتەدى، ىرىمى قىرىن كەتەدى. ەتىن جەپ، سۇيەگىن تاستاماسا، مال شىركىن قايدا كەتەدى؟ – دەپ قاعىتادى.
سوندا بەكسۇلتان تورە:
– قىزايعا ءتىل تيگىزبە، قىزاي دەگەن اۋليە انا. وندا ءتورت اۋليەنىڭ تۇبىرىگى بار. قىزاي اناعا ءتىل تيگىزبەي، ايتىسساڭ ساساننىڭ وزىمەن ايتىس، – دەپ اقىل ايتىپتى. كەيىن سول قىزدىڭ باعى اشىلماي، ومىردەن وكىنىشپەن ءوتىپتى.
ساسان بولىس 16 جاسىندا ءوزىنىڭ كىشى اكەسى جامانباي بولىستىڭ اۋىل اراسىنداعى بيلىكتە ارتىق-كەم ايتقان جەرىنە:
جاقىنىڭا جاۋ بولساڭ،
جاۋىزدىقتىڭ بەلگىسى.
قاتىنىڭا جاۋ بولساڭ،
جالعىزدىقتىڭ بەلگىسى.
ارامدىقتى اسىرساڭ،
ادىلەتسىزدىكتىڭ بەلگىسى.
ءادىل بيلىك ايتپاساڭ،
دۇشپاننىڭ تابا، كۇلكىسى.
جاقسى-جامان بولعانىڭ،
ەل ايتادى باعاسىن.
ەلگە قامقور بولماساڭ،
سەن قايداعى داناسىڭ؟
شاماڭ كەلسە جاقىندات،
الىس-جاقىن اراسىن.
ءادىل بيلىك ايتپاساڭ،
قاسارىسقان دۇشپاننىڭ،
تاباسىنا قالاسىڭ! – دەگەن ەكەن.
مونتەي اقاساقال قارتايىپ، سىرقاتتانىپ جاتقاندا ساسان كوڭىلىن سۇراي بارىپ، ەل ىشىندەگى كەلەڭسىز جايلاردى جونگە سالۋ تۋرالى ءبىراز ويىندا جۇرگەن تۇيتكىلدى سۇراقتارعا جاۋاپ سۇراعان ەكەن. سوندا مونتەي اقساقال:
ازامات شىعىپ ارداگەر،
ەل مەن جەرىن قورعاسا.
جۇگەنسىز كەتكەن قىلىقتى،
تەزگە سالىپ وڭاسا.
كوپشىلىك قاۋىم بىرلىكتە،
ازاماتىن قولداسا.
جەتىم-جەسىر مۇگەدەك،
يەسىز قالىپ توڭباسا.
قولدان ەككەن كوك شىبىق،
قۋراماسا، سولماسا.
كوپ تولتىرار كەمتىگىن،
نۇرى ومىرگە كوز تاستا، – دەپ اقىل ايتىپتى.
«ءبىرجان سال مەن اقىن سارانىڭ ايتىسىندا» ءبىرجان ارعىننىڭ اتقامىنەرلەرىمەن ماقتانسا، اقىن سارا نايماننىڭ يگى-جاقسىلارىن ولەڭگە قوسىپ:
بوتاباي، سابىربەك پەن قۇت بايانباي،
ساسان بي شاپتى كەشە جاۋعا ايانباي.
شىنىمەن قۇلاش ۇرىپ سامعاي بەرسەم،
قالاسىڭ جەتپەك تۇگىل جەر تايانباي،.. – دەسە، مىڭبوسىن مەن ماۋەن ايتىسىندا:
قۇتىرعان قوڭتايجىمەن شابىسقاندا،
بولادى ارعىن، تورعاي الاش ۇقتى.
قانعاجار، ەر بوتاباي باتىرلارمەن،
ساسان بي، قۇربانعالي جانە شىقتى، – دەلىنەدى.
اقىن تاڭجارىق جولدىۇلى «تۇتقىندالعاندا» اتتى ولەڭىندە.
قازاعىم ەكى ءجۇز جىل ار جاعىندا،
توزدىرعان ءبىرىن-ءبىرى جاۋشا شاۋىپ.
جوسىعان ۇرىككەن قويداي تاۋ مەن تاسقا،
جان باعىپ بالدىرعان جەپ، قايىڭ ساۋىپ.
قازاقتىڭ سول سەرگەلدەڭ داۋىرىندە،
جوڭعارعا كەلگەن ۇركىپ قىزاي اۋىپ.
بايەكە، ساسان، بۇقاش باستاپ كەلىپ،
ىلەدەن ورىن العان مەكەن تاۋىپ، – دەپ ءبىر كەتسە، «ىلە سيپاتى» تولعاۋىندا.
ىلەنىڭ اينالاسى تاۋمەن تولعان،
باسى – تاس، ورتاسى – شىم، دالاسى – ورمان،
ويناعان ءور كيىكتەي قازاق، قىرعىز،
كەلەدى بايلانىس قىپ نەبىر زورمەن.
بولعاندا تاۋى – ساسان، تاسى – نۇكەڭ،
اعاشى ارالىقتا مىشان، شورمان.
ىرعاي، تاسجارعانى باكەڭ سىندى،
قۇتقارعان سان قىراندى تۇسكەن توردان.
بۇلبۇلى ءورازالى، بەردىكەدەي،
الاشتان اسىپ تۋعان وڭكەي جورعا.
سىلەكەم، ناقىسبەگى ارعىماعى،
سان قارا وزا شاپقان قالىڭ توردان.
بۇعىسى جاكەڭ، داكەڭ، ماقاڭ سىندى،
قايىسپاس، قاجىمايتىن جۇرتقا قونعان،.. – دەپ ۇزاق تولعايدى.
ال تىلەۋقابىل ابىلعازىۇلى «كۇنەسىم» اتتى ولەڭىندە:
تاريحىڭ اسىپ ءجۇز جىلدان،
ۇرپاعىڭنان گۇل ءوستى.
ءتورت قىزايدىڭ بالاسى،
ارتىنان ەرىپ ىلەستى.
سەركەدەي باستاپ حالىقتى،
جارالعان جان عوي تىم ەستى.
قاتارىڭا قاراسام،
وسىنداي بولىپ كىم ءوستى.
مەكەن ەتكەن قىزايعا،
تەكەس پەن قاس، كۇنەستى،
ساسان بي وتكەن، كۇنەسىم!!!، – دەپ سۇيىنە تولعاعان.
مەڭىستىڭ جولبولدى اتاسىنان تارايتىن بايەكە مەن ساسان بي اراسىندا ءبىر-ەكى جاس پارقى بولعانىمەن جاستايىنان ەل ىسىنە بىرگە ارالاسىپ، سىيلاسىپ وتكەن. كەيىن بايەكەنىڭ قىزى ءدۇردانا ساساننىڭ ءۇشىنشى ۇلى نۇپتەبەكپەن نەكەلەنىپ، قۇدا-جۇرات بولادى. ساساننىڭ بايەكە بيگە دەگەن قۇرمەتى ەرەكشە بولىپتى. ول كۇرەڭ جورعا اتىنا ارناعان ولەڭىندە:
اياعىن كۇرەڭ جورعا تاعالادىم،
ىلەنى ءورلى-قىرلى جاعالادىم.
قۇلجادان شىققان كۇنى ۇيگە جەتىپ،
ءبىر باسىن ءجۇز جىلقىعا باعالادىم.
تۋىسىم بايەكەدەي بولماسا دا،
وزىمشە ءتورت قىزايدى اعالادىم.
قاراكوك تۇقىمىنان شىعا بەرەر،
كەزىندە كورەسىڭدەر زامانانىڭ، – دەگەن ەكەن.
قازىنالى قارتتاردان جازىپ الىپ، ساقتاعان انداس وماراقىنۇلى
دەرەككوز: دودا: (ايتىستار مەن تاريحي-ەتنوگرافيالىق جىرلارى) / ا. وماراقىن ؛ [قۇراستىرعان: ءا. ماجاي [ج. ب.] .- تالدىقورعان : [ب. ج.]. https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1657687
“Q-Andas” اقپاراتتىق اگەنتتىگى











