قامشى قازاقتىڭ باستى قارۋىنىڭ ءبىرى. ونى اتالارىمىز مال ايداۋعا، جىرتقىش حايۋاندارعا كۇش، ايبار كورسەتۋگە، قامشىلاسۋ سايىسىنا ىستەتكەن. ماسەلەن، قامشىمەن ءبىر سالىپ، اتتان ۇشىرۋ. «التى تاسپا بۇزاۋ ءتىس، بىلجىرماي اتتان ءتۇس» دەپ سەس كورسەتى ەل ىشىنە كەڭ تاراعان. قامشىعا قاتىستى قاناتتى سوزدەر، ماقال-ماتەلدەردە وتە كوپ. «قامشى سالىم جەر» – ۇزىندىق ولشەمى، «قامشىدان قورىققان قاتىن»، – تابالۋ، «قامشى سالدىرمايدى»، – جۇردەك، كومپىس، «قامشى تاستاپ سەر بەردى»، – ۋادە، شەشىم، «سانىن قامشىلادى»، – وكىنىش، تاعى باسقادا قامشىعا قاتىستى ماعىنالى سوزدەر كوپ. قامشىنىڭ دا ءتۇر-ءتۇرى بار التى تاسپا بۇزاۋ ءتىس، قىرعىز ءورىم، دىراۋ قامشى سياقتى تۇرلەرى دە بار. قامشى ءورۋدىڭ دە وزىندىك جولى، جوسىنى بولعان. الدىمەن سيىر تەرىسىن جۇمساپتىپ، ءيىن قاندىرىپ يلەپ، ودان جىڭىشكە تاسپا ءتىلىپ، تاسپادان ءار ءتۇرلى ورىمدەگى ءورىم ءورىپ، ءورىمدى توبىلعىعا نەمەسە ەلىكتىڭ سيراعىنا الاقانداپ شەگەلەپ، تاسپالاپ بەكىتۋ ارقىلى جاسالادى. التى تاسپادان ورىلگەن قامشى «التى تاسپالى قامشى» دەلىنىپ، ەڭ نەگىزگى ورىندا تۇرادى. قىرعىز ءورىم جىڭىشكە ون التى ورىمنەن ورىلگەن قامشى بولىپ، ول دىراۋ نەمەسە اسەم قامشى دەپ تە اتالادى. سونداي-اق قامشىنىڭ كۇمىستەلگەن قامشى، جەز ورالعان قامشى، بىلعارىمەن قاپتالعان قامشى دەگەن تۇرلەرى، اتتىق قامشى، تايلىق قامشى، قويلىق قامشى دەگەن باعالارى دا كەزدەسەدى. قامشى جاساۋشىلار وسىنداي قامشىلاردى مىرزالارعا، باي-ماناپتارعا تارتۋ ەتىپ، ونىڭ قارىمجىسىنا تاي، تايىنشا، قوي-قوزى، ەشكى-لاق الىپ، تىرشىلىگىن تۇزەپ جاتاتىنداردا بار. كەيدە ارنايى تاپسىرىسپەن دە قامشى ورەتىندەر بار. ولار كوبىنشە جورىقتا، سوعىستا، مىرزالىقتا ىستەتىلەدى. حالقىمىز قامشىنى قاتتى قاستەرلەيدى، كەز كەلگەن جەرگە تاستامايدى. كەرەگەنىڭ باسىنا نەمەسە ادالباقانعا ءىلىپ قويىپ، وعان ۇيدەگى ازاماتتىڭ ەر-تۇرمانىن قاتار قويادى. الايدا، جانسارباي ۇلتاراق ۇلى قامشىنى ەمدەۋ ىسىنە پايدالاناعان ادامداردىڭ ءبىرى دەسەك ارتىق ايتقاندىق بولمايدى.
جانسارباي ۇلتاراق ۇلى ءبىر جىلدارى ەلدى اۋىر شىعىنعا ۇشىراتقان سۇزەكتى، بەزگەكتى ءوزىنىڭ ەسكە ەمدەۋ تاجىريبەسىمەن تابىستى ەمدەپ جازادى. ول كىسىنى جۇرت ۇيدە وتىرعىزبايتىن، ەمشىنى اتتان تۇسىرمەيتىن. تەك كۇنەس حالقى ەمەس، نىلقى، توعىزتارۋ سىندى الىس جەرلەرگە دە الىپ كەتەتىن. ول كىسى تاعى دا قازاقستاننان كەلگەن ءبىلىمدى سالاقي دەگەن وقىمىستى تاتار تانىستىرعان ىشكى رەسەيدەن وقىعان ۇلكەن ءبىلىمدى، تاجىريبەلى دارىگەر اليەۆ دەگەن ادامدى اۋىلىنا شاقىرىپ ەرۋلەتىپ، قوس عۇلاما تاجىريبە الماسىپ، ءتۇرلى اۋرۋدى، ونى ەمدەۋدىڭ جولىن تالقىلاپ، پىكىر الماسىپ، بىلىگىن ارتتىرىپ وتىرادى. وسى اۋىلدا باقسى، ەمشى اتالعان ءماشى، ساقال، ءباتيما قاتارلى ەمكوستەر بولىپتى. جانسەكەڭنىڭ بۇدان باسقا قاسيەتتى سارىالا قامشىسى مەن اق سالدەسى بولۋشى ەدى. تولعاعى اۋىر بولىپ، بوسانا الماي جاتقان جۇكتى ايەلدەر مەن بالا جولداسى تۇسپەگەن ايەلدەردىڭ ىشىنە دەم سالىپ، قامشىمەن ءبىر سىيپاسا دەرەۋ امان-ەسەن بوسانىپ، بالا جولداسى قالىپتى تۇسەتىن. جانسەكەڭ باسقا ەمكوستىككە دە جەتتىك ەدى. ‹‹اۋرۋدا شانشۋ، سوزدە قاڭقۋ جامان›› دەگەندەي، ول كىسى ونە-بويدى قۇرىستىرا ۇستاعان قاتتى شانشۋاردى دا سول قامشىسىمەن ۇرىپ، دەم سالىپ ءۇزىپ جازاتىن. جەرى شالعاي نەمەسە قولى بوساماي قالىپ، شاقىرعان جەرگە ءوزى بارا الماسا، سول ەكى قاسيەتتى زاتىنىڭ ءبىرىن بەرىپ جىبەرىپ، بوساندىرادى ەكەن. قاسيەتتى جانسەكەن تۋرالى جۇرت اراسىندا تارالعان «شايتان سوققان» دەگەن اڭىز اڭگىمە بار. جاستاۋ كەزى بولسا كەرەك، تۇيەگە ءمىنىپ قالىڭ قوي، ەشكىسىن بەتكەيگە قاپتاتىپ ورگىزىپ كەلە جاتسا سۇيكىمدى ءبىر كىشكەنە اق لاق اقساڭداپ قويعا ىلەسە المايدى:
– جانۋارعا نە بولدى ەكەن، – دەپ جانى اشىپ، تۇيەسىن شوگەرىپ، الدىنا ۇڭگەرىپ الادى.از جۇرگەن سوڭ ەركەك پە ۇرعاشى ما ەكەن، – دەپ استىن ۇستاپ كورمەكشى بولسا، لاققا ءتىل ءبىتىپ:
– قولىڭ تولدى ما ؟ – دەپتى.
– ءا، پاتشاعار، شەشەك ەكەنسىڭ عوي، – دەپ لاقتىڭ ايدارىنان الىپ توبىلعى ساپتى سارى الا قامشىسىمەن جاتىپ كەپ ساباپتى. قامشى وتكەن سايتان توبەسىندەگى تەڭگەسىن تاستاپ بەرىپ :
– بالاڭنىڭ بالاسىنىڭ، بارلىق ۇرپاقتارىڭنىڭ ماڭىنا جولاماي، – دەپ زارلاپ زىتىپ بەرپتى.
بۇل ارينە ادامنىڭ نانعىسى كەلمەيتىن اڭىز ىسپەتتى بولعانىمەن، سەنۋگە بولاتىن دا شىندىق. جانساربايدىڭ وسى ساراى الا قامشىسى كەنجەسى وماراقىننىڭ ەنشىسىنە ءتيىپ، بۇگىندە سونىڭ ۇرپاقتارىنىڭ قولىندا ساقتاۋلى. بەرتىن جىلدارى دا قامشىنىڭ قاسيەتىن بىلەتىن ادامدار ءجيى-ءجيى كەلىپ، ۇشىقتالىپ، بالا-شاعاسى اۋىرسا قامشىمەن ۇشىقتاپ، دەم سالىپ تۇرادى.
جادىگەر بۇگىندە انداس وتباسى قورىندا ساقتاۋلى تۇر.
تاريح تالعارىندا [ءماتىن] : (تاريحي زەرتتەۋلەر، ەسسە، ماقالالار) / ا. وماراقىن- تالدىقورعان : [ب. ج.] ، 2022.– 500 دانا . – ISBN 978-601-7865-39-9، ISBN 978
https://kazneb.kz/ru/bookView/view?brId=1657755&simple=true#











