Қамшы қазақтың басты қаруының бірі. Оны аталарымыз мал айдауға, жыртқыш хаюандарға күш, айбар көрсетуге, қамшыласу сайысына істеткен. Мәселен, қамшымен бір салып, аттан ұшыру. «Алты таспа бұзау тіс, былжырмай аттан түс» деп сес көрсеті ел ішіне кең тараған. Қамшыға қатысты қанатты сөздер, мақал-мәтелдерде өте көп. «Қамшы салым жер» – ұзындық өлшемі, «Қамшыдан қорыққан қатын», – табалу, «Қамшы салдырмайды», – жүрдек, көмпіс, «Қамшы тастап сер берді», – уәде, шешім, «Санын қамшылады», – өкініш, тағы басқада қамшыға қатысты мағыналы сөздер көп. Қамшының да түр-түрі бар алты таспа бұзау тіс, қырғыз өрім, дырау қамшы сияқты түрлері де бар. Қамшы өрудің де өзіндік жолы, жосыны болған. Алдымен сиыр терісін жұмсаптып, иін қандырып илеп, одан жіңішке таспа тіліп, таспадан әр түрлі өрімдегі өрім өріп, өрімді тобылғыға немесе еліктің сирағына алақандап шегелеп, таспалап бекіту арқылы жасалады. Алты таспадан өрілген қамшы «Алты таспалы қамшы» делініп, ең негізгі орында тұрады. Қырғыз өрім жіңішке он алты өрімнен өрілген қамшы болып, ол дырау немесе әсем қамшы деп те аталады. Сондай-ақ қамшының күмістелген қамшы, жез оралған қамшы, былғарымен қапталған қамшы деген түрлері, аттық қамшы, тайлық қамшы, қойлық қамшы деген бағалары да кездеседі. Қамшы жасаушылар осындай қамшыларды мырзаларға, бай-манаптарға тарту етіп, оның қарымжысына тай, тайынша, қой-қозы, ешкі-лақ алып, тіршілігін түзеп жататындарда бар. Кейде арнайы тапсырыспен де қамшы өретіндер бар. Олар көбінше жорықта, соғыста, мырзалықта істетіледі. Халқымыз қамшыны қатты қастерлейді, кез келген жерге тастамайды. Керегенің басына немесе адалбақанға іліп қойып, оған үйдегі азаматтың ер-тұрманын қатар қояды. Алайда, Жансарбай Ұлтарақ ұлы қамшыны емдеу ісіне пайдаланаған адамдардың бірі десек артық айтқандық болмайды.
Жансарбай Ұлтарақ ұлы бір жылдары елді ауыр шығынға ұшыратқан сүзекті, безгекті өзінің еске емдеу тәжірибесімен табысты емдеп жазады. Ол кісіні жұрт үйде отырғызбайтын, емшіні аттан түсірмейтін. Тек Күнес халқы емес, Нылқы, Тоғызтару сынды алыс жерлерге де алып кететін. Ол кісі тағы да Қазақстаннан келген білімді Сәлақи деген оқымысты татар таныстырған ішкі ресейден оқыған үлкен білімді, тәжірибелі дәрігер Алиев деген адамды ауылына шақырып ерулетіп, қос ғұлама тәжірибе алмасып, түрлі ауруды, оны емдеудың жолын талқылап, пікір алмасып, білігін арттырып отырады. Осы ауылда бақсы, емші аталған Мәші, Сақал, Бәтима қатарлы емкөстер болыпты. Жансекеңнің бұдан басқа қасиетті сарыала қамшысы мен ақ сәлдесі болушы еді. Толғағы ауыр болып, босана алмай жатқан жүкті әйелдер мен бала жолдасы түспеген әйелдердің ішіне дем салып, қамшымен бір сыйпаса дереу аман-есен босанып, бала жолдасы қалыпты түсетін. Жансекең басқа емкостікке де жеттік еді. ‹‹Ауруда шаншу, сөзде қаңқу жаман›› дегендей, ол кісі өне-бойды құрыстыра ұстаған қатты шаншуарды да сол қамшысымен ұрып, дем салып үзіп жазатын. Жері шалғай немесе қолы босамай қалып, шақырған жерге өзі бара алмаса, сол екі қасиетті затының бірін беріп жіберіп, босандырады екен. Қасиетті Жансекен туралы жұрт арасында таралған «Шайтан соққан» деген аңыз әңгіме бар. Жастау кезі болса керек, түйеге мініп қалың қой, ешкісін беткейге қаптатып өргізіп келе жатса сүйкімді бір кішкене ақ лақ ақсаңдап қойға ілесе алмайды:
– Жануарға не болды екен, – деп жаны ашып, түйесін шөгеріп, алдына үңгеріп алады.Аз жұрген соң еркек пе ұрғашы ма екен, – деп астын ұстап көрмекші болса, лаққа тіл бітіп:
– Қолың толды ма ? – депті.
– Ә, пәтшағар, шешек екенсің ғой, – деп лақтың айдарынан алып тобылғы сапты сары ала қамшысымен жатып кеп сабапты. Қамшы өткен сайтан төбесіндегі теңгесін тастап беріп :
– Балаңның баласының, барлық ұрпақтарыңның маңына жоламай, – деп зарлап зытып берпті.
Бұл әрине адамның нанғысы келмейтін аңыз іспетті болғанымен, сенуге болатын да шындық. Жансарбайдың осы сараы ала қамшысы кенжесі Омарақынның еншісіне тиіп, бүгінде соның ұрпақтарының қолында сақтаулы. Бертін жылдары да қамшының қасиетін білетін адамдар жиі-жиі келіп, ұшықталып, балА-шағасы ауырса қамшымен ұшықтап, дем салып тұрады.
Жәдігер бұгінде Андас отбасы қорында сақтаулы тұр.
Тарих талғарында [Мәтін] : (Тарихи зерттеулер, эссе, мақалалар) / А. Омарақын- Талдықорған : [б. ж.] , 2022.– 500 дана . – ISBN 978-601-7865-39-9, ISBN 978
https://kazneb.kz/ru/bookView/view?brId=1657755&simple=true#
