لي سى (ب.ز.ب. ؟ – 208 جج.) – قىتاي تاريحىندا ورتالىقتانعان مەملەكەتتىڭ يدەولوگيالىق جانە ينستيتۋتسيونالدىق نەگىزىن قالاعان ءىرى رەفورماتور. ول چۋ بەكتىگىنىڭ شانتساي ۋەزىندە (قازىرگى قحر-دىڭ حەنان ولكەسى) دۇنيەگە كەلىپ، ايگىلى زاڭشىل ويشىل شۋن كۋاننىڭ شاكىرتى بولدى. لي سىنىڭ ساياسي قىزمەتى تسين اۋلەتىنىڭ كۇشەيۋىمەن جانە قىتايدىڭ تۇڭعىش رەت ءبىر ورتالىققا باعىنعان مەملەكەت رەتىندە قالىپتاسۋىمەن تىكەلەي بايلانىستى.
لي سى قىتايدى بىتىراڭقى پاتشالىقتاردان تۇراتىن ءالسىز كەڭىستىكتەن قۋاتتى ءبىرتۇتاس مەملەكەتكە اينالدىرۋ ءۇشىن قاتال، بىراق جۇيەلى رەفورمالار قاجەت ەكەنىن ءتۇسىندى. وسى ماقساتتا ول تسين بەكتىگىنە كەلىپ، سول داۋىردەگى ەڭ جوعارى لاۋازىمداردىڭ ءبىرى «قوناق ءۋازىر» قىزمەتىن اتقاردى.
تسين سارايىندا سىرتتان كەلگەن ۋازىرلەرگە قارسى «قوناقتاردى قۋالاۋ» ساياساتى كۇشەيگەن تۇستا لي سى تسين شيحۋانعا ءوزىنىڭ ايگىلى «قوناقتاردى قۋماۋ تۋرالى حاتىن» ۇسىندى. وندا ول شان يان سياقتى سىرتتان كەلگەن رەفورماتورلاردىڭ تسين مەملەكەتىن كۇشەيتۋگە قوسقان ۇلەسىن مىسالعا كەلتىرىپ، قابىلەتتى كادرلاردى قۋۋ مەملەكەتتىڭ وزىنە زيان ەكەنىن دالەلدەدى. ناتيجەسىندە بۇل جارلىقتىڭ كۇشى جويىلىپ، لي سىنىڭ ىقپالى ارتا ءتۇستى.
ب.ز.ب. 221 جىلى تسين شيحۋان قىتايدى تۇڭعىش رەت بىرىكتىرگەن سوڭ، ەلدى قايتادان بەكتىكتەرگە ءبولىپ باسقارۋ تۋرالى ۇسىنىستار ايتىلدى. لي سى بۇل يدەياعا ءۇزىلدى-كەسىلدى قارسى شىعىپ، جاۋلاسۋشى پاتشالىقتار ءداۋىرىنىڭ تاريحي ساباقتارىن العا تارتتى. ونىڭ باستاماسىمەن فەودالدىق بەكتىك جۇيەدەن باس تارتىلىپ، بۇكىل ەلگە ورتاق اكىمشىلىك-اۋداندىق باسقارۋ جۇيەسى ەنگىزىلدى.
قىتاي اۋماعى ورتالىققا تىكەلەي باعىناتىن 36 ايماققا ءبولىنىپ، ساياسي تۇتاستىق پەن باسقارۋ بىرىزدىلىگى قامتاماسىز ەتىلدى. بۇل شەشىم قىتاي مەملەكەتتىلىگىنىڭ مىڭجىلدىق دامۋ باعىتىن ايقىندادى.
زاڭشىلدار مەكتەبىنىڭ وكىلى رەتىندە لي سى مەملەكەتتىڭ تىرەگى – جازباشا زاڭ مەن ءتارتىپ دەپ ءبىلدى. ول باسقارۋدا جەكە اۋلەتتىك ىقپالعا ەمەس، ورتاق قۇقىقتىق نورمالارعا سۇيەنۋدى ۇسىندى. بۇل ءتاسىل بيلىكتىڭ بەدەلىن كۇشەيتىپ، قوعامدا تۇراقتىلىق ورناتتى.
يدەولوگيالىق الاۋىزدىقتى مەملەكەتتىڭ تۇتاستىعىنا قاۋىپ دەپ باعالاعان لي سى وتكەندى اسىرا دارىپتەپ، قازىرگى بيلىكتى جوققا شىعاراتىن اعىمداردى شەكتەۋ قاجەت دەپ سانادى. وسى ساياسات اياسىندا تاريحتا «كىتاپتاردى ورتەۋ» وقيعاسى ورىن الدى. قاتال بولعانىمەن، بۇل قادام سول داۋىردە جاڭا مەملەكەتتىك جۇيەنى بەكەمدەۋگە باعىتتالدى.
لي سى مۇراسىنىڭ قازىرگى قىتاي ساياساتىنا ىقپالى
لي سى قالىپتاستىرعان ورتالىقتاندىرۋ، زاڭ ۇستەمدىگى جانە پراگماتيزم قاعيداتتارى قازىرگى قىتايدىڭ ىشكى جانە سىرتقى ساياساتىندا ساقتالعان. بۇگىندە قىتايداعى ءىرى ەكونوميكالىق باستامالار مەن حالىقارالىق جوبالار ورتالىق دەڭگەيدە جوسپارلانىپ، ۇزاق مەرزىمدى ستراتەگيالىق ماقساتتارعا باعىندىرىلادى.
بۇل ساباقتاستىق «ءبىر بەلدەۋ – ءبىر جول» باستاماسىنان ايقىن كورىنەدى. ينفراقۇرىلىم ارقىلى ەكونوميكالىق ىقپال ەتۋ – لي سى زامانىنان باستاۋ العان مەملەكەتتىك ويلاۋ جۇيەسىنىڭ زاماناۋي كورىنىسى.
قازاق-قىتاي ەكونوميكالىق قاتىناستارىنداعى تاريحي ءىز
قازاقستان مەن قىتاي اراسىنداعى ەكونوميكالىق ارىپتەستىك قىتايدىڭ وسى ورتالىقتانعان جانە پراگماتيكالىق باسقارۋ داستۇرىنە نەگىزدەلىپ دامۋدا. قازاقستان اۋماعىندا ىسكە اسقان كولىك-لوگيستيكالىق جوبالار، تەمىرجولدار مەن شەكارا ماڭى ينفراقۇرىلىمى قىتايدىڭ ۇزاق مەرزىمدى ستراتەگيالىق جوسپارلاۋىنىڭ ناتيجەسى.
بۇل ىنتىماقتاستىق قازاقستاننىڭ ترانزيتتىك الەۋەتىن ارتتىرۋعا، ينفراقۇرىلىمدى جاڭعىرتۋعا، وڭىرلىك ساۋداداعى ءرولىن كۇشەيتۋگە مۇمكىندىك بەردى.
ال قىتاي ءۇشىن قازاقستان تۇراقتى شيكىزات كوزى، ەۋرازيالىق ترانزيتتىك ءدالىز، ورتالىق ازياداعى ستراتەگيالىق ارىپتەس رەتىندە ماڭىزدى.
لي سى – قىتايدى بىرىكتىرۋ يدەياسىنىڭ ساۋلەتشىسى عانا ەمەس، مەملەكەتتىك ويلاۋ جۇيەسىن تۇبەگەيلى وزگەرتكەن تاريحي تۇلعا. ونىڭ ورتالىقتاندىرۋ، زاڭ ۇستەمدىگى، كادر ساياساتى جانە ەكونوميكالىق پراگماتيزمگە نەگىزدەلگەن كوزقاراستارى بۇگىنگى قىتايدىڭ حالىقارالىق مىنەز-قۇلقىندا، سونىڭ ىشىندە قازاقستانمەن ەكونوميكالىق قارىم-قاتىناسىندا دا ايقىن بايقالادى.
وسى تاريحي ساباقتاستىقتى تەرەڭ ءتۇسىنۋ قازاقستان ءۇشىن قىتايلىق سەرىكتەسپەن قاتىناستا تەڭگەرىمدى، ۇلتتىق مۇددەگە نەگىزدەلگەن جانە ۇزاق مەرزىمدى ستراتەگيا قالىپتاستىرۋدىڭ ماڭىزىن كورسەتەدى.
قاجەت انداس
Q-andas اقپاراتتىق اگەنتتىگى











