قىزايلار ىلەگە كەلگەندە بولىستىقتان قالعان بايبولات ەلىنە وكپەلەپ، ورىستاردىڭ «بۇكىل قىزاي كوشىپ كەلسە دە، جەر-سۋ بەرەمىز» دەگەن سوزىنە سەنىپ، مىڭباي قاتارلى ادامدارمەن بىرگە وزىنە قاراستى قازىمبەت، تاستەمىر، قوڭىرباي، شۋبان رۋلارىنان 100 ءۇيدى باستاپ، شەرۋ تەرلىكباي مەرگەندى ەرتىپ، قاپال وڭىرىنە كوشىپ كەلىپ، قاپتاعايلارمەن جانداسىپ ورنالاسادى. ويتكەنى، قپال ءوڭىرى دە ەجەلدەن قىزايلاردىڭ اتا قونىسى سانالاتىن. بايبولاتتىڭ بولىستىعى ساقتالىپ، قاپتاعايدىڭ ءبىر رۋىن قوسىپ بەرىپ، مامپاڭ سول اۋىلدان سايلانادى. كەيىن بايبولات قايتىس بولعان سوڭ ونىڭ ۇلى مامپاڭ بولادى دا، بولىس قوسىلعان جەرگىلىكتى رۋدان سايلانادى. ول قىزايلارعا قىرىن قاراي باستايدى. بۇنداي قورلىققا شىداماعان قىزايلار اقىلداسىپ، ىلەگە قايتا كوشۋ بەكىمىنە كەلەدى. 1892 جىلى ىلەگە كوشىپ، قورعاستىڭ ماڭىنداعى شەكاراعا جەتكەندە ورىس سالداتتارىنىڭ قورشاۋىنا ءتۇسىپ، اقپاتشانىڭ بۇيرىعىمەن قىرعىزستانعا جەر اۋدارىلىپ، قارعىزدىڭ سارباعىش رۋىنىڭ سۇلتانى شابدەننىڭ قاراستىلىعىنا بەرىلەدى.
بۇل تۇستا قىرعىزداردىڭ قىسىمى قىزايلارعا كوپ تيەدى. بىرنەشە جىل وتكەن سوڭ بايبولاتتىڭ ۇلى كۇنبولات ءجۇز ۇيدەن ءجۇز بيە جيناپ، كورىنىستە ساۋدا-ساتتىق ىسىمەن اينالىسۋدى سىلتاۋراتىپ، اقپاتشاعا ارىزدانا بارادى. ولار: «ءبىز جەتىسۋدان ەلىپ ەدىك، اكەمىزدىڭ سۇيەگى سوندا جاتىر. سول سقونىسقا قايتا قايتساق» دەگەن ءوتىنىشىن بىلدىرەدى. اقىرى پاتشانىڭ بۇيىعىمەن جەتىسۋعا كوشۋگە مۇمكىندىك الىپ، پاتشانىڭ بۇيرىعىن شابدەنگە تاپسىرىپ، سول جىل كۇزدە جەتىسۋعا ەلدى كوشىرەدى. جەتىسۋعا كەلگەننەن كەيىن تاعى دا ءجۇز ۇيدەن ءجۇز بيە جيناپ ەكىنشى رەت اقپاتشاعا ارىزدانىپ: «ءبىز اسىلىندە ىلە بويىن مەكەندەگەن قىزايلار ەدىك. بەلگىلى سەبەپپەن ەلدەن ءبولىنىپ كوشكەنبىز. سول ەلىمىزگە قايتا قوسىلساق» دەگەن تالابىن جەتكىزەدى. وسى جولى دا پاتشانىڭ رۇحساتىن الىپ، 1899 جىلى قاپتاعايلارمەن قوشتاسى، 130 ءۇي، 513 ادامدى باستاپ، 1901 جىلى ىلەگە قايتا ورالادى. تۇرعىلىقتى ەل تۋىستارىن ىستىق ىقىلاسپەن قارسى الىپ، ىلەنىڭ ابىرالى، شىبارتۇبەك دەگەن جەرىنەن ورىن بەرەدى. ال سىلامجان اقالاقشى قاس، كوكشوقى، كوكقامىر جايلاۋى مەن قوسەمشەكتەن جايلاۋ، قىستاۋلىق جەر بوساتىپ بەرەدى. بايبولات باستاپ كەتكەن ەل 20 جىلدان كەيىن كۇنبولات باستاپ كەلىپ، قىزاي ەلى باس-اياعى بۇتىندەلىپ، ءبىرتۇتاس ىلەگە ورنىعادى. كۇنبولات تاڭىربەردىنىڭ ەكى بالاسى باينازار مەن سەكسەننەن تاراعان قازىمبەت، قوڭىرباي، تاستەمىر، شوبان ەلىنە بولىس بولىپ، بۇكىل قىزايعا تانىلادى. ولار قىزايلار اراسىنا ساماۋىرمەن شاي ءىشۋ، ەتكە نارىن سالۋ، قوناق ءۇي، اس ءۇيدى ءبولىپ ورنالاستىرۋ سياقتى نەشە ءتۇرلى وزىق مادەنيەتتى الا كەلەدى.
ءبىر جىلى كۇنبولات بولىس بەزگەكپەن اۋىرىپ، ىلەنىڭ باس-اياعى ساۋىن ايتىپ، باقسى بالگەر، ەمشى بىتكەننىڭ ءبارىن شاقىرادى. بىراق بىرەۋىنىڭ دە قولدانعان ءادىسى ەم بولمايدى. سودان جانسارباي ەمشىنىڭ داڭقىن ەستىپ، سولتانكەلدىنىڭ بولىسى ەستەمەس قاجىعا حابارشى شاپتىرىپ، جانساربايدى جىبەرۋىن وتىنەدى. حابارشىلار ەستەمەس قاجىنى تابا الماي، ۇلى نوعايبەككە جولىعىپ، كەلگەن جۇمىستارىن ايتادى. ونسىزدا كۇنبولاتپەن ارالاس-قۇرالاس وسكەن نوعايبەك ەكى جىگىت قوسىپ، ءوزىنىڭ جۇيرىك كەر اتىنا قوسار ات قوسىپ مىنگىزىپ، جانسەكەڭ مەن تۋىسى ءارى زامانداسى ءمۇسىنى شىبارتۇبەكتەگى كۇنبولاتتىڭ اۋرۋىنا اتتاندىرادى. جانسەكەڭ كەلگەندە كۇنبولات سۇزەك مەڭدەتىپ، اۋزى ءىسىپ، دەنەسى كەۋىپ، قينالىپ جاتىپتى. جانسەكەڭ ءوزىنىڭ الا كەلگەن ءشوپ دارىلەرىنە كۇنبولاتتىڭ سىلەكەىن قوسىپ، قويدىڭ مايىنا شىلاپ، ءدارى جاساپ، ىشكىزەدى. ارتىنان شىرىتكى قايناتىپ بەرىپ:
جانى ءبىر قالسا، وسىدان قالادى، – دەپ قۇدايدان سابىر تىلەيدى.
ەرتەسى تاڭ اتقاندا كۇنبولات بولىس باسىن كوتەرىپ، ورىنان جارتىلاي تۇرىپ، وتىراتىن حالگە جەتەدى. ءۇش كۇن دەگەندە اياڭداپ دالاعا شىعا التىن بولىپتى. ون كۇن دەگەندە كۇنبولاتتىڭ بويىنا قۋات، بەتىنە قان جۇگىرەدى.
جانسەكەڭنىڭ وسى ەڭبەگىنىڭ قۇنىنا كۇنبولات اۋىلى ءبىر قىسىراق ماتاپ بەرگىسى كەلەدى. بىراق جانسەكەڭ ەمىنە ارتىق اقى المايتىن الىپ، باس تارتادى. تەك كوزى ون كۇننەن بەرى شاي ىشكەن ساماۋىرعا تۇسە بەرگەن ەكەن. مۇنى سەزگەن كۇنبولات بولىس:
– جانسەكەڭنىڭ ۇستىنە شاپان جاۋىپ، استىنا ات مىنگىزىپ، ەسىكتىڭ الدىنداعى ساماۋىردى وڭگەرتىپ جىبەرىڭدەر، – دەپ بۇيىرادى. بۇل 1915-1920 جىلداردىڭ اراسىندا بولعان ءىس. ال بۇل ساماۋىردى كۇنبولات بولىس 1890 جىلدارى اقپاتشاعا ارىز ايتا بارعاندا پەرىربۋركتان الا كەلگەن ەكەن. استىندا 1825 جىلى دەگەن جىل اتى مەن جاساعان زاۋىتتىڭ تاڭباسى ويىلعان. جانسارباي ەمشى وسى ساماۋىردى الىپ كەلگەننەن كەيىن مالتابەر، شاكىل رۋىنىڭ ازاماتتارى قارا قازان، قارا شاۋگىمگە تولتىرا سۋ قۇيىپ، سارقىلداتىپ قايناتىپ، وعان شايىندە، تۇزىن دا، ءسۇتىن دە قوسا قۇيىپ، ارالاستىرىپ ىشەتىن جاعداي وزگەرىپ، سۋدى ساماۋىرعا قايناتىپ، شىنى شاينەككە شايىن شىعارىپ، بىقتىرىپ، تۇزىن، ءسۇتىن ايىرىم قاتىپ ىشەتىن جاعداي جارىققا شىققان. ۇيگە كەلگەن قوناققا ساماۋىرمەن شاي قويۋ ءداستۇرى جانسارباي اۋلەتىندە ءالى دە جالعاسىپ كەلەدى.
بىردە مىناداي ءبىر قىزىق جاعداي بولادى. جانسارباي ەمشى ۇلى وماراقىندى ۇيلەندىرەتىن بولىپ، اۋىل-ايماق ەل-جۇرتتى شاقىرىپ، ءدۇبىرلى توي جاسايدى. وعان الىستان قۇدالار كەلىپ، اۋىل ازاماتتارى تويمالىن سويىپ، ەتىن اسىپ سىرتتا ابىگەر بولىپ جۇرەدى دە، ايەلدەر جاعى داستارقانىن جايىپ، شايىن دايىنداپ، قوناقتاردى كۇتۋگە قام جاسايدى. سول كەزدە سامياۋىردىڭ قىزاي اۋىلدارىنا ءالى دە جالپىلاسپاعان تۇسى. تەك باي، باردام ادامداردىڭ ۇيىندە بولماسا، ونىڭ تۇرىندە كورمەگەندەر كوپ ەدى. ۇلكەن اقبوز ۇيگە قوناقتار جايعاسقاننان كەيىن اۋىل كەلىندەرى شايدى ساماۋىرمەن قۇيادى. مۇنى ءبىرىنشى رەت كورگەن، قۇدا جاقتان كەلگەن قۇداشانىڭ بىرەۋى ساماۋىرعا قاراپ سىقىلىقتاپ كۇلەدى ەكەن.
وتىرعاندار كۇلگەنىنىڭ سەبەبىن سۇراسا:
- مىنا، شاينەكتەرىڭىز قىزىق ەكەن. ونىڭ ۇستىنەن سۋدا قۇياسىزدار، شوقتا سالاسىزدار، مۇرنىن بۇراسا، اۋزىنان سۋى اعادى ەكەن، - دەپتى.
كەيىن جانسەكەڭ كۇرەگە (قازىرگى قورعاس اۋدانىنىڭ ماڭىندا ىلە گەنەرالى ورنالاسقان جەر) بارعاندا قازاقستاننان كەلگەن ساۋداگەرلەردەن ءبىر ساماۋىردى ساتىپ الىپ، الگى قۇداشاعا جىبەرىپ بەرگەن ەكەن.
سودان بەرى جانسەكەڭنەن وماراقىن زاڭگىگە، ودان انداس وماراقىننىڭ ۇيىنە مۇرا بولىپ ساقتالىپ كەلەدى.
جادىگەر بۇگىندە انداس وتباسى قورىندا ساقتاۋلى تۇر.
تاريح تالعارىندا [ءماتىن] : (تاريحي زەرتتەۋلەر، ەسسە، ماقالالار) / ا. وماراقىن- تالدىقورعان : [ب. ج.] ، 2022.– 500 دانا . – ISBN 978-601-7865-39-9، ISBN 978
https://kazneb.kz/ru/bookView/view?brId=1657755&simple=true#
جالعاسى بار…











