Qazaq halqy ejelden jerdiń shúrailysyn izdep, shóptiń shúiginin tańdap, túnyq auamen tynystap, kóshpendi túrmys keshirip kelgen. Osy tynymsyz túrmys barysynda ata-babalarymyz ómiriniń raqatyn da, shipaly jan azyǵyn da, júieli, ǵylmi ornalastyryp, baǵyp ósirgen tórt túlik malynyń keremet qúatty etin jep, sútin óńdep, aluan azyqtyq túrin jasaǵan. Onymen qosa neshe túrli astyq daqylyn da egip ósirgen. Solardiń ishinde ásirese, tary daqylyn erekshe áspettep paidalanǵan.
Erterekte mynadai bir áńgime bolǵan:
Birde úlken atam bir sharuamen otau úilerdiń birine túsip qalypty. Syily kisini tik túryp, baiek bola kútetin saltymyz bar emes pe. Úlkenderge beriletin quatty azyqtyq tarydan aqjarma túiip, shaiǵa salypty. Súńǵyla ata tabaqtaǵy jarmaǵa qarap otyryp:
Sen tarymysyń,
Tarynyń bárimisiń.
Úrdyma, soqtyma, jardyma.
Jarymy keliniń túbide qaldyma, – depti.
SHai qúiyp otyrǵan kelin qyzara úyalyp keliniń túbide alyp qalǵan jarmany túgel tóńkeripti.
Taǵy bir de Omaraqyn Jansarbai úlynyń jas myrza kezi bolsa kerek, dostary ony sauyqqa úsynys etedi. “Jigittiń baǵy bilmeidi, jumystyń baby bileidi” – degendei, qatynasa almaǵan Omekeń shaqyra barǵan jaushyǵa:
Syrtqa shyqsam batyrmyn,
Izdegenge jaqynmyn.
Keshirińder dostarym,
Qatyn auyru, bala jas,
Keli túiip jatyrmyn , – depti.
Qarańyzshy, mine, búnyń bári de halqymyzdyń tary daqylyn túrmysynda kem bolsa bolmaityn qymbatty azyq etip tútynǵandyǵyn áigileidi.
Edndi osy tary daqylyna toqtalaiyq:
Tary túsine qarai qyzyl tary, aq tary, aqtanger tary, sary tary, kók tary, qara tary, tarǵyl tary qatarly túrge bólingen. Taryny otkende ata- babalarymyz tyń ashyp, taqyalap tary shashyp bir taqiya tarydan 4 kele (ónim alady eken. Ol kezde jer «qazyq qaqsań báiterek shyǵady» degendei qúnarly eken.
Halqymyz tynymsyz túrmys barysynda shipaly jan azyǵyn júieli, ǵylymi túrde paidalana bilgen. Sonyń ishinde taryny erekshe áspettepti. Búl daqyl túsine qarai qyzyl, aq, aqtańger, sary, kók, qara, tarǵyl siyaqty túrge bólinedi. Onyń bárin azyq retinde paidalanuǵa bolady. Árine, babalarymyz kúzde taryny jinap alǵan soń, auyl bolyp úiysyp, ony pisirip, qyz-kelinshekter kelimen túiip, aqtap, qapqa salyp alady. Daiyndalǵan ónimdi (aqtalǵan tary) su ótpeitin, kóleńke jerge saqtap, sosyn ony qys boiy azyq etedi. Onyń da paidalanu joldary aluan túrli bolyp keledi. Aitalyq, jaqsy aqtalǵan taryny jarma kelide túiip, jylqy qazysynyń úldirigine janshidy nemese jarmany sary mai, kilegeige shylaidy. Aqtalǵan taryǵa irimshik, bauyrsaq, qant, sary mai qosyp jent jasaidy. Búl óte quatty azyq sanalady. Al jazdy kúni búl daqyldy jaqsylap juyp, qainatyp, sút qatyp, ashytyp susyndyq retinde paidalanady. Et asqan sorpaǵa tary salyp qainatyp, súzbe nemese qúrt qatyp, tarykóje jasap ishedi.
Tary – qorektigi mol, qorytyluy tez azyq. Qúramynda paidaly on bir dárumen bolǵandyqtan, ony únemi tútynatyn adam aǵzasy suyqqa da, ystyqqa da tózimdi keledi, yaǵni emdik qasieti de jeterlik. Erte qartayudyń aldyn alady. Ony shainap jeitindikten tis túbiniń beriktigin arttyryp, tisti erte túsuden qorǵaidy. Sonymen qatar, ony tútynǵanda bet súiegi árekettenu arqyly jaq kirisiniń ashylyp, jabylu qalyptylyǵyn jiiletip, erte ájim túsudiń aldyn alyp, bet terisiniń jyltyrlyǵyn saqtaidy. Búl kózdiń kóru quatyn arttyruǵa da óte paidaly.
Onyń eń basty qasieti – susamyr (qantty diabet) dertine shipa bolatyndyǵy. Babalarymyz osy keselge shaldyqqandarǵa qoidyń kári jiliginiń kók eti men semiz qúiryq maiǵa taryny qosyp janshyp, dárilikke qoldanylǵan. ¤itkeni ol qandaǵy táttilik qúramdy azaityp, maidy ózine simiredi. Búl qan qoyulanuynyń aldyn alyp, qan jabysqaqtyǵyn tarqatady.
Sonymen qatar, tary asqazan quyryluy, qabynuy, asqazan jarasy qatarly aurulardy emdeuge qoldanylady. Ony sútke qainatyp, búqtyryp, úzdiksiz jep túrsa, asqazandy quattandyryp, asqazan jáne ishek qabynuy saldarynan tuyndaityn ish ótudiń, susyzdanudyń aldyn alady.
Meditsina mamandary tarynyń ót quyrylu, qabynu, ótke tas bailanu siyaqty aurularǵa em bolatynyn dáleldep otyr. Balalar ystyq jel bolyp auyrǵanda taza aq daby dorba tigip, oǵan taryny toltyryp, balanyń basyna jastap qoyu kerek. Úzaq uaqyt tósek tartyp jatqan adamnyń jambas eti oiylyp, óli ettenip ketedi. Osy tústa taza daby dorba tigip, oǵan 5-6 keli shiki tary salyp, jambasqa tósep qoisa qan tamyrlaryn árekettendirip, qan ainalymyn qalypty ústauǵa oń áserin tigizedi. Eger adamnyń ystyǵy kóterilip auyrǵanda aqtalǵan taryny birneshe ret juyp, kirin ketirip, sútke qainatyp berse denedegi ystyqty tez qaitarady.
SHiki taryny diirmenge salyp nemese kelimen aqtap sók jasaidy. Odan palau basyp, kóje jasap ishedi. Tary únynan nan pisiriledi, boza jasalady. Ol asqazandy quattandyrady. Et asqannan keiin sorpanyń betin qalqyp alyp taryny bóktirip, balalarǵa beredi. Búl balanyń tezirek eseyuuine septigin tigizedi. Sonymen qatar, mal sharuashylyǵyna da tigizetin paidasy bar. Babalarymyz júirik atty tary beru arqyly baptasa, kóterem, aryq maldardy da osy daqyl arqyly qystan aman-esen shyǵarǵan. Mal úryqtandyryu kezinde qoshqarǵa mindetti túrde tary bergen. Ony jegen maldyń eti quatty ári dámdi bolady.
…Qazaq-jońǵar arasynda bolǵan Orbúlaq shaiqasy túsynda Tashkentten kómekke shyqqan Jolbarys batyrdyń jasauyldary jol boiy etti azyq etse, tarydan jasalǵan susynmen shólin basqan. Jarty ai boiy at ústinen túspegen sarbazdardyń Orbúlaqqa kele sala qandy maidanǵa aralasyp, jaudy jermen-jeksen etken batyrlyǵyna atalǵan daqyldyń septigi tigeni anyq.
Áuezhan MAJAI,
zeinetker.
QHR, KUNES AUDANY.
Almaty oblystyq «Jetisu» gazeti, 22.03.2012 jyl.
Joǵarydaǵy keli men kelsap Jansarbai Últaraq úly óz qolymen shapqan dúniesi. Al yńǵuyr osy eki qúraldy jasau úshin istetken sol ksiniń qúraly edi. Jansarbai Últaraq úly emshi bolumen qatar, qatty eńbekshi bolǵan. Sary kezeńniń astyndaǵy sary jazyqqa aǵash egip, bedelik jasap, egin salyp, jer óńdeuge kúsh salyp, basqalardyń otyryqtanyp, ómir súruine bastamshy bolǵan.
1910 jyldardy jer jyrtyp jaiqalta astyq ekken. Bir jyly kúzde ataqty sheshen, júirik aqyn Japsarbai Sasanúly el aralap júrip múz qyrmanǵa tau bolyp úiilgen taryny Keńsudan basa soqqan jeline sybanyp tastap sapyryp jatqan Jansekeńniń qyrmanan shyǵady. Kepsen ala ketpekshi bolyp qarasa, ydysy joq eken. Qúry ketkisi kelmegen ol:
- Assalaumaǵalaikom Jansarbai,
Qara tamyrda júrseń aldyńa jan salmai.
Qyrman tolsyn áttegen-ai,
Kelippin-au kepsen aluǵa qap salmai, – depti.
Sóz qúdiretin jete túsinetin Jansarbai:
– Kelińiz, aq túieniń qarny aqtarylyp jatqan altyn kúzde qyrmanǵa kelipsiz, kepsen alyńyz dep júnnen toqylǵan qara qapqa toltyra tary salyp, artyp jiberipti.
Qyzai eli endi otyraqtasyp, eginshilikpen ainalysa bastaǵanda eldi otyraqtanuǵa, eginshilikke bastaǵan Jansarbai Últaraq úlynyń igi isin bildiretin belgi retinde úrpaqtary osy úsh múrany ayalap, saqtap kelemiz.
Jádiger búginde Andas otbasy qorynda saqtauly túr.

Tarih talǵarynda [Mátin] : (Tarihi zertteuler, esse, maqalalar) / A. Omaraqyn- Taldyqorǵan : [b. j.] , 2022.– 500 dana . – ISBN 978-601-7865-39-9, ISBN 978
https://kazneb.kz/ru/bookView/view?brId=1657755&simple=true#
jalǵasy bar…











