قازاق حالقى ەجەلدەن جەردىڭ شۇرايلىسىن ىزدەپ، ءشوپتىڭ شۇيگىنىن تاڭداپ، تۇنىق اۋامەن تىنىستاپ، كوشپەندى تۇرمىس كەشىرىپ كەلگەن. وسى تىنىمسىز تۇرمىس بارىسىندا اتا-بابالارىمىز ءومىرىنىڭ راقاتىن دا، شيپالى جان ازىعىن دا، جۇيەلى، عىلمي ورنالاستىرىپ، باعىپ وسىرگەن ءتورت تۇلىك مالىنىڭ كەرەمەت قۇاتتى ەتىن جەپ، ءسۇتىن وڭدەپ، الۋان ازىقتىق ءتۇرىن جاساعان. ونىمەن قوسا نەشە ءتۇرلى استىق داقىلىن دا ەگىپ وسىرگەن. ءسولاردىڭ ىشىندە اسىرەسە، تارى داقىلىن ەرەكشە اسپەتتەپ پايدالانعان.
ەرتەرەكتە مىناداي ءبىر اڭگىمە بولعان:
بىردە ۇلكەن اتام ءبىر شارۋامەن وتاۋ ۇيلەردىڭ بىرىنە ءتۇسىپ قالىپتى. سىيلى كىسىنى تىك تۇرىپ، بايەك بولا كۇتەتىن سالتىمىز بار ەمەس پە. ۇلكەندەرگە بەرىلەتىن قۋاتتى ازىقتىق تارىدان اقجارما ءتۇيىپ، شايعا سالىپتى. سۇڭعىلا اتا تاباقتاعى جارماعا قاراپ وتىرىپ:
سەن تارىمىسىڭ،
تارىنىڭ ءبارىمىسىڭ.
ۇردىما، سوقتىما، جاردىما.
جارىمى كەلىنىڭ تۇبىدە قالدىما، – دەپتى.
شاي قۇيىپ وتىرعان كەلىن قىزارا ۇيالىپ كەلىنىڭ تۇبىدە الىپ قالعان جارمانى تۇگەل توڭكەرىپتى.
تاعى ءبىر دە وماراقىن جانسارباي ۇلىنىڭ جاس مىرزا كەزى بولسا كەرەك، دوستارى ونى ساۋىققا ۇسىنىس ەتەدى. “جىگىتتىڭ باعى بىلمەيدى، جۋمىستىڭ بابى بيلەيدى” – دەگەندەي، قاتىناسا الماعان ومەكەڭ شاقىرا بارعان جاۋشىعا:
سىرتقا شىقسام باتىرمىن،
ىزدەگەنگە جاقىنمىن.
كەشىرىڭدەر دوستارىم،
قاتىن اۋىرۋ، بالا جاس،
كەلى ءتۇيىپ جاتىرمىن ، – دەپتى.
قاراڭىزشى، مىنە، بۇنىڭ ءبارى دە حالقىمىزدىڭ تارى داقىلىن تۇرمىسىندا كەم بولسا بولمايتىن قىمباتتى ازىق ەتىپ تۇتىنعاندىعىن ايگىلەيدى.
ەدندى وسى تارى داقىلىنا توقتالايىق:
تارى تۇسىنە قاراي قىزىل تارى، اق تارى، اقتانگەر تارى، سارى تارى، كوك تارى، قارا تارى، تارعىل تارى قاتارلى تۇرگە بولىنگەن. تارىنى وتكەندە اتا- بابالارىمىز تىڭ اشىپ، تاقيالاپ تارى شاشىپ ءبىر تاقيا تارىدان 4 كەلە (ءونىم الادى ەكەن. ول كەزدە جەر «قازىق قاقساڭ بايتەرەك شىعادى» دەگەندەي قۇنارلى ەكەن.
حالقىمىز تىنىمسىز تۇرمىس بارىسىندا شيپالى جان ازىعىن جۇيەلى، عىلىمي تۇردە پايدالانا بىلگەن. سونىڭ ىشىندە تارىنى ەرەكشە اسپەتتەپتى. بۇل داقىل تۇسىنە قاراي قىزىل، اق، اقتاڭگەر، سارى، كوك، قارا، تارعىل سياقتى تۇرگە بولىنەدى. ونىڭ ءبارىن ازىق رەتىندە پايدالانۋعا بولادى. ارينە، بابالارىمىز كۇزدە تارىنى جيناپ العان سوڭ، اۋىل بولىپ ۇيىسىپ، ونى ءپىسىرىپ، قىز-كەلىنشەكتەر كەلىمەن ءتۇيىپ، اقتاپ، قاپقا سالىپ الادى. دايىندالعان ءونىمدى (اقتالعان تارى) سۋ وتپەيتىن، كولەڭكە جەرگە ساقتاپ، سوسىن ونى قىس بويى ازىق ەتەدى. ونىڭ دا پايدالانۋ جولدارى الۋان ءتۇرلى بولىپ كەلەدى. ايتالىق، جاقسى اقتالعان تارىنى جارما كەلىدە ءتۇيىپ، جىلقى قازىسىنىڭ ۇلدىرىگىنە جانشيدى نەمەسە جارمانى سارى ماي، كىلەگەيگە شىلايدى. اقتالعان تارىعا ىرىمشىك، باۋىرساق، قانت، سارى ماي قوسىپ جەنت جاسايدى. بۇل وتە قۋاتتى ازىق سانالادى. ال جازدى كۇنى بۇل داقىلدى جاقسىلاپ جۋىپ، قايناتىپ، ءسۇت قاتىپ، اشىتىپ سۋسىندىق رەتىندە پايدالانادى. ەت اسقان سورپاعا تارى سالىپ قايناتىپ، سۇزبە نەمەسە قۇرت قاتىپ، تارىكوجە جاساپ ىشەدى.
تارى – قورەكتىگى مول، قورىتىلۋى تەز ازىق. قۇرامىندا پايدالى ون ءبىر دارۋمەن بولعاندىقتان، ونى ۇنەمى تۇتىناتىن ادام اعزاسى سۋىققا دا، ىستىققا دا ءتوزىمدى كەلەدى، ياعني ەمدىك قاسيەتى دە جەتەرلىك. ەرتە قارتايۋدىڭ الدىن الادى. ونى شايناپ جەيتىندىكتەن ءتىس ءتۇبىنىڭ بەرىكتىگىن ارتتىرىپ، ءتىستى ەرتە تۇسۋدەن قورعايدى. سونىمەن قاتار، ونى تۇتىنعاندا بەت سۇيەگى ارەكەتتەنۋ ارقىلى جاق كىرىسىنىڭ اشىلىپ، جابىلۋ قالىپتىلىعىن جيىلەتىپ، ەرتە ءاجىم ءتۇسۋدىڭ الدىن الىپ، بەت تەرىسىنىڭ جىلتىرلىعىن ساقتايدى. بۇل كوزدىڭ كورۋ قۋاتىن ارتتىرۋعا دا وتە پايدالى.
ونىڭ ەڭ باستى قاسيەتى – سۋسامىر (قانتتى ديابەت) دەرتىنە شيپا بولاتىندىعى. بابالارىمىز وسى كەسەلگە شالدىققاندارعا قويدىڭ كارى جىلىگىنىڭ كوك ەتى مەن سەمىز قۇيرىق مايعا تارىنى قوسىپ جانشىپ، دارىلىككە قولدانىلعان. ¤يتكەنى ول قانداعى تاتتىلىك قۇرامدى ازايتىپ، مايدى وزىنە سىمىرەدى. بۇل قان قويۋلانۋىنىڭ الدىن الىپ، قان جابىسقاقتىعىن تارقاتادى.
سونىمەن قاتار، تارى اسقازان قۋىرىلۋى، قابىنۋى، اسقازان جاراسى قاتارلى اۋرۋلاردى ەمدەۋگە قولدانىلادى. ونى سۇتكە قايناتىپ، بۇقتىرىپ، ۇزدىكسىز جەپ تۇرسا، اسقازاندى قۋاتتاندىرىپ، اسقازان جانە ىشەك قابىنۋى سالدارىنان تۋىندايتىن ءىش ءوتۋدىڭ، سۋسىزدانۋدىڭ الدىن الادى.
مەديتسينا ماماندارى تارىنىڭ ءوت قۋىرىلۋ، قابىنۋ، وتكە تاس بايلانۋ سياقتى اۋرۋلارعا ەم بولاتىنىن دالەلدەپ وتىر. بالالار ىستىق جەل بولىپ اۋىرعاندا تازا اق دابى دوربا تىگىپ، وعان تارىنى تولتىرىپ، بالانىڭ باسىنا جاستاپ قويۋ كەرەك. ۇزاق ۋاقىت توسەك تارتىپ جاتقان ادامنىڭ جامباس ەتى ويىلىپ، ءولى ەتتەنىپ كەتەدى. وسى تۇستا تازا دابى دوربا تىگىپ، وعان 5-6 كەلى شيكى تارى سالىپ، جامباسقا توسەپ قويسا قان تامىرلارىن ارەكەتتەندىرىپ، قان اينالىمىن قالىپتى ۇستاۋعا وڭ اسەرىن تيگىزەدى. ەگەر ادامنىڭ ىستىعى كوتەرىلىپ اۋىرعاندا اقتالعان تارىنى بىرنەشە رەت جۋىپ، كىرىن كەتىرىپ، سۇتكە قايناتىپ بەرسە دەنەدەگى ىستىقتى تەز قايتارادى.
شيكى تارىنى ديىرمەنگە سالىپ نەمەسە كەلىمەن اقتاپ سوك جاسايدى. ودان پالاۋ باسىپ، كوجە جاساپ ىشەدى. تارى ۇنىنان نان پىسىرىلەدى، بوزا جاسالادى. ول اسقازاندى قۋاتتاندىرادى. ەت اسقاننان كەيىن سورپانىڭ بەتىن قالقىپ الىپ تارىنى بوكتىرىپ، بالالارعا بەرەدى. بۇل بالانىڭ تەزىرەك ەسەيۋۋىنە سەپتىگىن تيگىزەدى. سونىمەن قاتار، مال شارۋاشىلىعىنا دا تيگىزەتىن پايداسى بار. بابالارىمىز جۇيرىك اتتى تارى بەرۋ ارقىلى باپتاسا، كوتەرەم، ارىق مالداردى دا وسى داقىل ارقىلى قىستان امان-ەسەن شىعارعان. مال ۇرىقتاندىرىۋ كەزىندە قوشقارعا مىندەتتى تۇردە تارى بەرگەن. ونى جەگەن مالدىڭ ەتى قۋاتتى ءارى ءدامدى بولادى.
…قازاق-جوڭعار اراسىندا بولعان وربۇلاق شايقاسى تۇسىندا تاشكەنتتەن كومەككە شىققان جولبارىس باتىردىڭ جاساۋىلدارى جول بويى ەتتى ازىق ەتسە، تارىدان جاسالعان سۋسىنمەن ءشولىن باسقان. جارتى اي بويى ات ۇستىنەن تۇسپەگەن ساربازداردىڭ وربۇلاققا كەلە سالا قاندى مايدانعا ارالاسىپ، جاۋدى جەرمەن-جەكسەن ەتكەن باتىرلىعىنا اتالعان داقىلدىڭ سەپتىگى تيگەنى انىق.
اۋەزحان ماجاي،
زەينەتكەر.
قحر، كۋنەس اۋدانى.
الماتى وبلىستىق «جەتىسۋ» گازەتى، 22.03.2012 جىل.
جوعارىداعى كەلى مەن كەلساپ جانسارباي ۇلتاراق ۇلى ءوز قولىمەن شاپقان دۇنيەسى. ال ىڭعۋىر وسى ەكى قۇرالدى جاساۋ ءۇشىن ىستەتكەن سول كسىنىڭ قۇرالى ەدى. جانسارباي ۇلتاراق ۇلى ەمشى بولۋمەن قاتار، قاتتى ەڭبەكشى بولعان. سارى كەزەڭنىڭ استىنداعى سارى جازىققا اعاش ەگىپ، بەدەلىك جاساپ، ەگىن سالىپ، جەر وڭدەۋگە كۇش سالىپ، باسقالاردىڭ وتىرىقتانىپ، ءومىر سۇرۋىنە باستامشى بولعان.
1910 جىلداردى جەر جىرتىپ جايقالتا استىق ەككەن. ءبىر جىلى كۇزدە اتاقتى شەشەن، جۇيرىك اقىن جاپسارباي ساسانۇلى ەل ارالاپ ءجۇرىپ مۇز قىرمانعا تاۋ بولىپ ۇيىلگەن تارىنى كەڭسۋدان باسا سوققان جەلىنە سىبانىپ تاستاپ ساپىرىپ جاتقان جانسەكەڭنىڭ قىرمانان شىعادى. كەپسەن الا كەتپەكشى بولىپ قاراسا، ىدىسى جوق ەكەن. قۇرى كەتكىسى كەلمەگەن ول:
اسسالاۋماعالايكوم جانسارباي،
قارا تامىردا جۇرسەڭ الدىڭا جان سالماي.
قىرمان تولسىن اتتەگەن-اي،
كەلىپپىن-اۋ كەپسەن الۋعا قاپ سالماي، – دەپتى.
ءسوز قۇدىرەتىن جەتە تۇسىنەتىن جانسارباي:
– كەلىڭىز، اق تۇيەنىڭ قارنى اقتارىلىپ جاتقان التىن كۇزدە قىرمانعا كەلىپسىز، كەپسەن الىڭىز دەپ جۇننەن توقىلعان قارا قاپقا تولتىرا تارى سالىپ، ارتىپ جىبەرىپتى.
قىزاي ەلى ەندى وتىراقتاسىپ، ەگىنشىلىكپەن اينالىسا باستاعاندا ەلدى وتىراقتانۋعا، ەگىنشىلىككە باستاعان جانسارباي ۇلتاراق ۇلىنىڭ يگى ءىسىن بىلدىرەتىن بەلگى رەتىندە ۇرپاقتارى وسى ءۇش مۇرانى ايالاپ، ساقتاپ كەلەمىز.
جادىگەر بۇگىندە انداس وتباسى قورىندا ساقتاۋلى تۇر.

تاريح تالعارىندا [ءماتىن] : (تاريحي زەرتتەۋلەر، ەسسە، ماقالالار) / ا. وماراقىن- تالدىقورعان : [ب. ج.] ، 2022.– 500 دانا . – ISBN 978-601-7865-39-9، ISBN 978
https://kazneb.kz/ru/bookView/view?brId=1657755&simple=true#
جالعاسى بار…











