Jetisudy alǵannan beri orystyń ókimi kúshke tayanyp, ásker, qamshy, abaqtymen el bilep kele jatqandyǵy aitylyp keledi. Qalai da orys ókimeti Jetisuǵa orys keltirip, ony «senimsiz kóshpelige» kúzetshi qyldy. Olarǵa jabdyq úlestirdi. Kazak-orystyń erkek kindigine myltyq, jabdyq úlestirilip jáne tuysymen jer kesip berildi.
1914 jylǵy nemispen soǵys shyqqanda Jetisu orystaryna myltyq-qaru qaita úlestirildi. Oǵymen berdańka berildi. Búlarǵa ózin-ózi qorǵaushy drujina jasauǵa erik etildi.
Jetisuda kóterilis bolatynynyń aldynda orystyń qolyndaǵy kúsh mynadai edi: Qapalda, Almatyda jáne Jarkentte bir-bir saqtyq áskeriniń drujinasy. Búlardyń árqaisysynda 885-ten besatar bar edi. Baqtyda 221 myltyqpen bir rota jáne Ayagózde 55 myltyqpen bes qarauyldyq komanda bar edi. Lepside 90 myltyq, Pishpekte 194, Qaraqolda 75, Narynda 75 myltyq bar edi jáne Pishpektiń jergilikti komandasynda 24, Almatynyń jergilikti komandasynda 44 besatar bar edi. Búdan basqa Almatydaǵy zeńbirek qoimasynda 101 myltyq bar edi. Múnyń ústinde jabdyqsyz atty zapastyń 3 bólimi bar edi. Múnyń ústine Baqtyda, Jarkentte, Narynda kazak-orystyń bir-birden polki túrushy edi. Múnyń arqasynda 100-den, 120-dan qylysh bar edi. Almatydaǵy kazak-orys zapasynda 264 qylysh bar edi. Baqty, Naryn, Almaty men Qapaldaǵy drujinanyń eki-ekiden pulemeti bar edi. Osy joǵaryda kórsetilgenderden Almatynyń drujinasynyń 1-rotasy Áulieataǵa, 20 kazak-orysy, 30 ratnik Baqtydan SHáueshekke baryp túrushy edi.
Oblysta otryadqa at alatyn bolǵandyqtan zapastyń adamdary barlyǵy da oblystan qazaq-qyrǵyzǵa at aluǵa bytyratylǵanda, búlardyń jergilikti komandasy konvoi qyzmetin atqardy.
Sóitip ókimet qolyndaǵy kúshtiń úzyn sany 3736 edi. Osy áskerge qazaq-qyrǵyz kóterilgende tapsyrylǵany.
- Baqty, Jarkentte Qytai men Qazaq astasyp ketpes úshin shekarada kúzet qylu.
- SHtabtar páterin kúzetu (ásirese Almatyda)
- At aluǵa, oblys boiynsha bólingen 13 uchaskedegi konvoilyq qyzmetin atqaruǵa 175 soldat. (Búlardyń bári at minetin boluy kerek).
- Orys qalalaryn saqtau.
- Jaza (karatelьnyi) otryadyn jasau. Jaza otryady qóbinese jergilikti kazak-orys soldatynan jasalady.
Ol uaqytta búgin oblysta kazak-orys stanitsasymen 230-den asa mújyq qalasy bar edi. Joǵarǵy aitylǵan myltyqtar ylǵi besatar bolyp, olar orystardyń búrynǵy qolyndaǵy berdańka, qos atar syqyldy jabdyǵynyń ústine qosymsha edi. Sonyń úshin álgi ásker jabdyǵy men ókimet Qytai shegi men dungan syqyldy qauipti jerlerge qoiyldy.
Jetisudyń ár jerinen kóterilis úshyqty. «Oblys soǵys halynda» dep jariyalanǵanda, Jetisu 17 uchaskege bólindi. Árbir uchaskeniń basynda bir-bir komendant belgilendi. Olardyń qolynda belgili mólsherde ásker kúshi boldy.
Ayakózde, Baqtyda, Taldyqorǵanda, Aqsuda (Pishpek), Toqpaqta, Zagornyida (qyrǵyz), Qarqarada, Qyrǵyzsaida (Jarkent), Qaraqolda, Narynda jáne Úzynaǵashta uchaske bastyǵy men pristavtardyń árqaisysynda 15 attydan soldaty boldy. Búlar eń kerekti kúsh sanaldy. Óitkeni, pristavtar óziniń qaruly soldattarymen óz uchaskesin, ne júmys bolsa da tynbai aralap túrdy. Búl qazaq-qyrǵyz kóńilin basuǵa, Almatydaǵy gornizonda, Almaty uezinda tártip saqtauǵa, qala-qalany qorǵauǵa qatty kiristi. Pishpektegi gornizon taratylmady. Onda 100-dei sarbaz atqa mingizildi jáne jazalau otryadynyń barlyǵy da attydan boldy. Óitkeni, qazaq aralauǵa ásker tauǵa, qúmǵa, dalaǵa júrip-túruǵa kerek boldy.
Túp núsqa arab harpinde
Audarǵan Qajet Andas
Jalǵasy bar…











