Жетісуды алғаннан бері орыстың өкімі күшке таянып, әскер, қамшы, абақтымен ел билеп келе жатқандығы айтылып келеді. Қалай да орыс өкіметі Жетісуға орыс келтіріп, оны «сенімсіз көшпеліге» күзетші қылды. Оларға жабдық үлестірді. Казак-орыстың еркек кіндігіне мылтық, жабдық үлестіріліп және туысымен жер кесіп берілді.
1914 жылғы неміспен соғыс шыққанда Жетісу орыстарына мылтық-қару қайта үлестірілді. Оғымен бердаңка берілді. Бұларға өзін-өзі қорғаушы дружина жасауға ерік етілді.
Жетісуда көтеріліс болатынының алдында орыстың қолындағы күш мынадай еді: Қапалда, Алматыда және Жаркентте бір-бір сақтық әскерінің дружинасы. Бұлардың әрқайсысында 885-тен бесатар бар еді. Бақтыда 221 мылтықпен бір рота және Аягөзде 55 мылтықпен бес қарауылдық команда бар еді. Лепсіде 90 мылтық, Пішпекте 194, Қарақолда 75, Нарында 75 мылтық бар еді және Пішпектің жергілікті командасында 24, Алматының жергілікті командасында 44 бесатар бар еді. Бұдан басқа Алматыдағы зеңбірек қоймасында 101 мылтық бар еді. Мұның үстінде жабдықсыз атты запастың 3 бөлімі бар еді. Мұның үстіне Бақтыда, Жаркентте, Нарында казак-орыстың бір-бірден полкі тұрушы еді. Мұның арқасында 100-ден, 120-дан қылыш бар еді. Алматыдағы казак-орыс запасында 264 қылыш бар еді. Бақты, Нарын, Алматы мен Қапалдағы дружинаның екі-екіден пулеметі бар еді. Осы жоғарыда көрсетілгендерден Алматының дружинасының 1-ротасы Әулиеатаға, 20 казак-орысы, 30 ратник Бақтыдан Шәуешекке барып тұрушы еді.
Облыста отрядқа ат алатын болғандықтан запастың адамдары барлығы да облыстан қазақ-қырғызға ат алуға бытыратылғанда, бұлардың жергілікті командасы конвой қызметін атқарды.
Сөйтіп өкімет қолындағы күштің ұзын саны 3736 еді. Осы әскерге қазақ-қырғыз көтерілгенде тапсырылғаны.
- Бақты, Жаркентте Қытай мен Қазақ астасып кетпес үшін шекарада күзет қылу.
- Штабтар пәтерін күзету (әсіресе Алматыда)
- Ат алуға, облыс бойынша бөлінген 13 учаскедегі конвойлық қызметін атқаруға 175 солдат. (Бұлардың бәрі ат мінетін болуы керек).
- Орыс қалаларын сақтау.
- Жаза (карательный) отрядын жасау. Жаза отряды қөбінесе жергілікті казак-орыс солдатынан жасалады.
Ол уақытта бүгін облыста казак-орыс станицасымен 230-ден аса мұжық қаласы бар еді. Жоғарғы айтылған мылтықтар ылғи бесатар болып, олар орыстардың бұрынғы қолындағы бердаңка, қос атар сықылды жабдығының үстіне қосымша еді. Соның үшін әлгі әскер жабдығы мен өкімет Қытай шегі мен дунган сықылды қауіпті жерлерге қойылды.
Жетісудың әр жерінен көтеріліс ұшықты. «Облыс соғыс халында» деп жарияланғанда, Жетісу 17 учаскеге бөлінді. Әрбір учаскенің басында бір-бір комендант белгіленді. Олардың қолында белгілі мөлшерде әскер күші болды.
Аякөзде, Бақтыда, Талдықорғанда, Ақсуда (Пішпек), Тоқпақта, Загорныйда (қырғыз), Қарқарада, Қырғызсайда (Жаркент), Қарақолда, Нарында және Ұзынағашта учаске бастығы мен приставтардың әрқайсысында 15 аттыдан солдаты болды. Бұлар ең керекті күш саналды. Өйткені, приставтар өзінің қарулы солдаттарымен өз учаскесін, не жұмыс болса да тынбай аралап тұрды. Бұл қазақ-қырғыз көңілін басуға, Алматыдағы горнизонда, Алматы уезінда тәртіп сақтауға, қала-қаланы қорғауға қатты кірісті. Пішпектегі горнизон таратылмады. Онда 100-дей сарбаз атқа мінгізілді және жазалау отрядының барлығы да аттыдан болды. Өйткені, қазақ аралауға әскер тауға, құмға, далаға жүріп-тұруға керек болды.
Түп нұсқа араб харпінде
Аударған Қажет Андас
МЕРЫ ПРИНЯТЫЕ ВЛАСТЯМИ ДЛЯ ПОДАВЛЕНИЯ ВОССТАНИЯ КИРГИЗ-КАЗАХОВ В СЕМИРЕЧЬЕ
После взятия Семиречья власть русских распространяется с помощью военной силы, тюрем, кнута. Об этом мы писали не раз. Как бы там ни было, русские власти заполонили Семиречье русскими людьми, и сделали их надзирателями над «ненадежными кочевниками». Раздали им оружие, для их семей выделили земли, снабдив необходимыми средствами.
В 1914 году, после начала войны с немцами Семиреченским русским опять выдали оружие. Были выданы берданки вместе с патронами. Им разрешили для защиты себя, создавать дружины.
До Семиреченского восстания у русских имелись такие силы: В Капале, Алматы и Жаркенте по одной охранной дружине. В каждом из них было по 885 пятизарядных ружья. В Бакты 221 ружье и одна рота, в Аягозе 55 ружей и пять караульных команд. В Лепсы 90 ружей, Пишпеке 194 ружья, Караколе 75 ружей, Нарыне 75 ружья. Также в местной команде Пишпека было 24 пятизарядок, в Алматинской местной команде 44 пятизарядок. Кроме того, в Алматы, на складе пушек – 101 ружье.
И еще, были три отделения запаса конного отряда.
Сверх этого в Бакты, Жаркенте, Нарыне стояли по одному полку русских казаков. В каждом из которых были по 100-120 шашек. В отрядах запаса в Алматы было 264 шашки. В дружинах Бакты, Алматы, Нарын и Капала были по два пулемета в каждой. Из числа перечисленного 1-ая рота Алматинской дружины направлялась в Аулие-Ата, 20 русских казаков и 30 ратников из Бакты в Шауешек.
Когда нужны были лошади для службы, все служивые запаса из области рассыпались по казахским селениям, для отбора лошадей, а конвоем им служила их местная команда.
Итак, у власти всего было 3736 человек. Этой Армиипоручено:
- Для недопущения связей казахов Бакты и Жаркента с Китаем, обеспечить охрану границы.
- Обеспечить охрану штабов (особенно в Алматы)
- На 13-ти участках, для отбора лошадей у киргиз-казахов, для несения конвойной службы выделить 175 солдат. Все они должны быть конными.
- Охранять русские города
- Организовать карательные отряды. Эти отряды в основном должны состоять из местных русских казаков.
В то время в Семиреченской области было более 230-ти мужицких городов и казацких станиц.
Вышеуказанные ружья в основном были пятизрядными, они стали большим дополнением к ружьям, которые были у русских – берданкам, двухстволкам и т.п. Поэтому, вооруженные пятизарядками солдаты были поставлены на границе с Китаем, дунганами и в других опасных местах.
В разных местах Семиречья вспыхнули восстания. Было объявлено, что область находится «в состоянии войны». Семиречье было поделено на 17 участков. На каждый участок были назначены коменданты. В их распоряжении определенные военные силы.
В Аягозе, Талдыкургане, Аксу (Пишпек), Токпаке, Загорном (Киргиз), Каркаре, Кыргызсае (Жаркент), Караколе, Нарыне и Узунагаше, у начальников участков и приставов в распоряжении было по 15-ти конных солдат. Они были самой необходимой силой, потому, что приставы со своими вооруженными солдатами проводили постоянный обход своих участков.
Они ръяно взялись за подавление буйных настроений киргиз-казахов, за неведение порядка в Алматинском гарнизоне, Алматинском уезде, за работу по защите русских городов. Гарнизон в Пишпеке не был распущен. Там, 100 ратников посадили на коней, так же весь карательный отряд был обеспечен лошадьми, так как отряды должны были проводить обходы казахских поселений в горах, песках, степи.
Центральный государственный архив РК
Фонд (ф): Р-1368; реестр (0): I; дело (д): 56
Рукопись арабскими буквами.
Материал подготовлен по переводу Кажета Андaса.
Перевод на русский язык – Сабыржан Калиев.
Источник: информационное агентство “Q-Andas”.
Жалғасы бар…
