Ташкент қ. 1922 ж.
Жетісу қырғыз-қазақ тіршілігі, айрықша кедей кембағалдар тіршілігі күннен күнге қиындап барады. Не үшін деген сауал бола қалса, мынадай жауаптар көрсетуге болады.
Жетісу қара қырғызы 16-шы жалғы төңкеріс себепті Қытай барып, тоналған тышқандай болып, мал-мүлік және де бір сыпыра бастан айырылып қайта келген соң қырғызды қырып, қуып жіберіп, жерін алған отаршылардың зорлоық-зомбылығына 21 жылға шақты дәурен сүріп зорға дигенде 21-шы жылда Кеңес үкіметінің арқасында 16-шы жылғы тарттырып жіберген жерлеріне ие болып, міне, енді түбегейлі тірлікке бас қойып кіргелі екінші жалға аяқ басты
17, 18, жылдарда жылан жылы жұты һам ақтардың пәлекеті болып бір жақтан жұтқа ұшырап, екінші жақтан Жетісу казак-орыстары бүлгіншілік салып, Жетісудың Темірқазық жағындағы төрт (Алматы, Қапал, Жаркент, Лепсі) уезінде бүліншілік болып аңқау қазақ-қырғыз әркімнің аузына қарап, осы күнге дейін есін жия алмай, басын жаңадан көтеріп келе жатыр. Бірақ Жетісудың хылқының мына халы жаңа шыққан жазғы жапырақ сияқты азғантай суық болса тоңып, жоқ болатындай бір түрде тұр.
3) Жетісу қырғыз-қазағы айрықша қара қырғыздың 15 мыңдай басы Қытайда басы байланып, көзінен қатты жас ағызып, аһ ұрғаны Аллаға жетіп, Қытай халқының ойнаған құмарына бәйге болып келе алмай, қолы байлаулы, аузы жабулы Қытайда жатыр. Бұл да бізге намыс.
Жетісу облысы орталықтан алыс болғандықтан киім және басқа адамға керекті заттардың жоқтығы, егер айтылған заттар бара қалса Жетісу Жетісу халқының қолына берілмейінше, бәлкі ортадағы пайдакеш алыпсатар арқылы барғандықтан Жетісу қазақ-қырғызының демі кесіліп, динкесі құрып, айласы кеміп, жалаңаш отыра алмай, қаншалық қымбат болса да айландырған аз ғана шаруасынан айрылатын болды.
Міне, бұл әңгімедегі түрлі мекемелердің Жеітсудан мал һәм игін алу үшін жіберген контрәгенттерінің әңгімесі.
Тағы да мұнан басқа тері, жүн. май Һам бал сияқты нәрселердің халықтың қолына тимей, басқа жаққа кетіп жатуы ап-ашық белгілі мәселе.
Тағы да мынау шаруа сақтығына зарар болған мәселенің бірі азық-түлік мекемесінен шыққан агенттердің дала халқының тұрмысына һам ахуалына әбден ашна (үйір) болмайынша, яки олардың надандығынан пайдаланып, өздерінің жан қалталарын қомпайтып, қай бір жерде салынған жобадан тысқа шығып мал жинаулары ол жобаны былып жауап берген адамдарға қолындағы мандатынан пайдаланып қорқытып пара алынуда.
Жетісудың кедей кембағалдарына ең ыңғайсыз келіп отырған жұмыс түрлі табиғат байлығын (монополия) бөлу.
Мысалға алайық аңшылық мәселесі: Жетісу қазақ-қырғыз кедейлерінің табиғаттан тартып алатын артықша пайдасы һәм қылатын тіршілігі түлкі, қасқар (бөрі), сусар һәм басқа жабайы аюуандарды ұстап өздерінің тілеген жерлерінеиһәм тілеген нәрселеріне сатып алатын еді. Түлкі, сусар сияқты қымбат терілердің Ресейде һәм Еуропада бағасы әр кімге мағлұм, бірақ біздің Жетісуда ең жақшы түлкіге екі мата береді. Мұнан басқа жерге сатса айыпты болады.
Мұның шарасы бірсыпыра жалшыны арганизатцияның иемденген жеріне көшіруге, қалғаның ұйымдастырып, аңшылық кеңшілік сияқты табиғат байлығына кіргізіп монополияны олардың үстінен алу керек.
Олай болмағанда айтылмыш райондағы кембағалдардың тұрмысы харып болғаны, жалпы жер пайдасын көшмен халық әлі түсінген жоқ.
16 жылдан бергі тарттырып жіберген жерлерін өкімет қайтырып берді. Бағзы жерлерде салынған қыстақтар сол салынған бойныша кедейлерге тиді. Кедейлер сол орындарын қадымкы қыстақ сияқты азіргі тұрмысқа лайықтап, басқа жұрттай гүлдендіріп бара жатқаны анша көренбейді.
Баяғы далаға көнген халық салақтау көрінеді. Мұндай пейілді тастау керек. Жанындағы отырақ халықтан үлгі алып, тіршілік жарысына кірудің заманы жетті. Азіргі заманның түрін көрген соң кедей табы мынау жұмысқа кірісу керек. Қайда қара топырақ пайдасы бола тұрған жерге ұйымдасып қыстақ болу. «Елің барда етек жап» деген мақалды ойға алып, осы бақытты заманды ғанимет біліп пайдаланып қалу, орынсыз үйірсектікті қойып, бай-манаптың азғыруына кірмей, бір күнді босқа өткізбей отырақтану қамын қылу керек.
Бірақ аңғарған кедей аз-ау дейім.
Айырқша үй ішіндегі кедей табы тезден отыру тиіс. Әр мыстан бір ферғауын дегендей әр кедейдің ішінде аяқты, шаруалы ауқаттысы яғн атқа мінген манабы болып, солардың тіліне еріп, кедей кербез тартып келген дәулетті қайтарғалы отыр. Кедей мұнан сақтану керек.
Енді анадан айтылған сөздің қорытындысы тезден шын кедейден еңбекшілін басын қосып, ұйыстырып, жатақ лайықты жерге отырғызып қалған жерге жарты көшмен, одан қалған аяқты малға лайықты жерлерге бүтін көшменді еріксіз иемдендірмесе, қазақ-қырғыз жер пайдасын тезден түсіне қояды деуге ерте көрінеді.
Жерлік халық арасында аш жорту мәселесі жұрттың шаруасына өте қолайсыз болған жерлер көп болып отырады. Мұның жайы мынадай: Мәселен, бір болыстағы түрлі бөлімдер әр қайсы өзінше «Мен болыспын» деп ат міну, сойыс қой алу, үн сияқты адамға керекті нәрсенің бәрін халықтан алады.
Тағы да әр қайсысы өзінің жүретін жолын білместен егінші жұмыстарға қатысады. Мәселен Болыстағы халық ағарту бөлімі болсной рыпкомнан жұмыс қылғысы келеді. Хатындарға бостандық хатын беру турады, қысқасы, шоның сияқты штанды көйлек деп киіп жатушылар аяқ алдынан табыла береді.
Қысқасын айтқанда, дала халқының бір болысында 11 дана болыстық дағуасын қылған болсной мекеме бар: 1) Рифком, 2) Уалком партия 3) Саюз қосшы, 4) Жынандел 5) Саюз маладож 6) Налчалник милиция 7) Рафкирей 8) Зим адел 9) азық бөлімі 10 ) Коператив 11) оқу бөлімі. Мұнан басқа Баспиком, қарағай бас, Доғдыр мекемесі, тағы бөлімдер бар.
Міне осылардың бәрі, одан мен үлкенмін деп, қырғыз-қазақ бейшараның атын мініп,, қойын сойдырыпотырғаны,
Осындай жерлерде арқасы бүтін мінілмеген ат-айғыр, яки сондай бие табу мүмкін емес. Жауыр болу бір жақта тұрсын, біраз алқа мінген жылқы қайта келуі мүмкін емес.
Егерде облыстағы ояздардағы аспазшы азаматтардың тамағы тартынқы, тамыр-танысы, туған ұрығы аз болып, болсной рыфкмды таза-нық адамды қойып, бұйрық беріліп тұрса мынау бассыздық басылар деймін. Ондай болмағанда. Халық арасы осы барыспен барса жұрт қамын ойлайтын азаматтарқазақ-қырғыздың шаруасы он жылға жетпей бітеді.
Қатаған.
Басқарма: «Шолпан» қазақ-қырғыз журналы болғандықтан һәм мақала жазушы жолдас Қатаған басқармадан әдейі өтінгендіктен бұл мақаланы өзгертпей қырғыз тілінде басып отырмыз.
«Шолпан». 1922. №1. 47–51 б.
Қолжазба араб харпінде.
Аударған Қажет Андас
Дереккөз: https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1685308
