ІV. Алматы уезінде казак-орысты жайластыру туралы, генерал-губернатор 1914жылғы 3 шілдедегі мөлшерге жетпеген жерді кесіп алу туралы шыққан занның орындалу жөніндегі, Алматы уезіндегі казак-орыстардың станицаларына төңірегіндегі қазақ жерлерінен кесіп беру мүмкін деп тапты. Қыстауы, жоңышқасы, бақшалары алынып кеткен қазақтарға осы жөнмен алынған 947310 сом ақшадай көмек көрсетілсін және казак-орысқа алынып кеткен жерлерге қазақтар әлгіндей қыстаусыз лажысыз қалса, бес жылға дейін қала тұрсын. Мініс жануардан басқа, соғыс біткеннен соң бір мезгілге шейін алынған көмек үшін осы мәселе туралы Соғыс Минстрі мен Жер Министрінің арасында болған келісім бойынша, казак-орыстарды жерге иелендіретін келімсек басқарушы мекемелер жылдам қаражат қарызын сұрап алып, осы уақытта қазаққа керекті жер мөлшерін алынған жермен алынған жермен бірге суландыру керек.
Жоғарыда қазақ-қырғыздан қаншалық жер алынбақшы болғаны, қай жерге қандай халық отырғызылмақ болғаны айтылған. Бұл қадамға өкімет сол жылы күзден бастап-ақ кірісті. Қыстай шұбап келіп жатқан қырғыздарды Нарын тасына иіре берді. Одан басқа ескі қонысына қайтқан қазақ-қырғызды жергілікті көрші орыстар талап, шауып, өлтіріп, өз бетімен өкім шығарып жатты. Бұрынғы мекеніне жолатпады. Қазақ-қырғыздың өз қонысына қонғаны 1917 жылдың жазында болды.
Ал енді көтеріліс кезінде шыққан орыс шығыннан келелік. Әрине, мұнда есеп-қисап болды. Әдейі науқан жүргізілді. Келімсектерді жайластыратын мекеме дәлдеп тұрып санақ алды. Санақ мекемесінен әдейі адамдар жіберілді. Жер-жердегі қала қауымдары жаланы қазақ-қырғызға жаба беріп, әрине, асырып мағлұмат бермеді деуге тағы да болмайды. Кей жерде бүлінген нәрсені ақшаға шаққанда көтеріңкі бағамен де бағалаған жерлері болды. Көтерілістен бұрын жоғалған малдар да көтерілістің шығынына есептелген.
Өкімет тарапынан жоғарғы науқан жүргізіліп қыстай есеп алумен болды. Есепке қатысқандар өте қиыншылық көрді. Пошта аттары таланған. Станциялар таланған. Тереграфтар үзілген. Қатынас ауыр. Сондай қиыншылықтар орыс арасындағы есеп алу жұмысы 1917 жылдың көкек айына дейін созақтады.
Сонда алынған санаққа қарағанда:
| Уездер | Шығындадым деп берілген арыздар | Ақшаға шаққанда шығын мөлшері(рубль) | Жалпы сом % |
| Қарақол | 5665 | 2073268 | 6,49 |
| Пішпек | 3118 | 6785007 | 2,12 |
| Жаркент | 698 | 4238711 | 1,33 |
| Алматы | 511 | 218052 | 0,05 |
| барлығы | 9992 | 13315038 | 9,9 |
Бұл шығындарды топқа бөлгенде мынадай:
| Топтар | Шығындандым деп берген арыздар | Шығынның мөлшері (сом) |
| Келімсек мұжықтар | 5204 | 14696635 |
| Казак-орыс | 575 | 15598981 |
| Тұрғын мұжықтар | 3767 | 14822075 |
| Түрлі шендер | 446 | 1182788 |
| Бапрлығы | 9992 | 46300479 |
Бұл санаққа қарағанда көтерілісте аса шашылған Қарақол уезінің келімсектері көрінеді.
Адам шығыны және Қарақол уезінде өзге уездерден ерекше. Мұны төмендегі цифрлар көрсетеді.
| Уездер | Өлгендер | жан | Ауыр жаралы | Жеңіл жаралы | Тұтқынға алынған, дерексіз кеткені | Жан | ||||
| еркек | әйелдер | еркек | ұрғашы | Еркек | ұрғашы | еркек | ұрғашы | |||
| Қарақол | 1088 | 702 | 1790 | 29 | 49 | 16 | 18 | 302 | 550 | 852 |
| Пішпек | 174 | 36 | 210 | 12 | 6 | 31 | 12 | 116 | 121 | 237 |
| Жаркент | 37 | 19 | 56 | 6 | 7 | 5 | 5 | 22 | 24 | 46 |
| Алматы | 16 | – | 16 | – | – | – | – | 2 | 24 | 3 |
| Барлығы | 1315 | 757 | 2072 | 47 | 62 | 52 | 35 | 442 | 719 | 1138 |
Ұрыста өртенген үйлер
| Ояздар | Өртенген үйлер | Өртенген үйлердің, жалпы зияндалғандардың саны % |
| Қарақолда | 1554 | 42,1 |
| Пішпек | 468 | 14,9 |
| Жаркент | 264 | 57,8 |
| Алматы | – | – |
| Барлығы | 2286 |
Алматы уезіндегі орыс қалаларында үйлердің өрті болмады. Өртенген шабылған шөптер.
Барлық облыста өртенген, бүлінген, үріккен елдің тастап кеткен қыстауларының барлығын санақ мекемесі:18453 қора дейді. Оның бағасы. 34948825 сом деп шағады.
| Уездер | Бүлінген үйлердің саны | Қанша сома тұрады |
| Қарақол | 13243 | 254376715 |
| Пішпек | 2916 | 56681205 |
| Жаркент | 2294 | 30890905 |
| барлығы | 18453 | 341948825 |
Сол жалпы бүлінген үйдің 1712-і казак-орыс крестьяндарының тұрғын үйлері. Мұның шағылған бағасы 20739385 сом. Бұл жалпы бүлінген үйдің шағылған сомасының 6,06 проценті.
Санақ мекемесі тарапынан көтерілістің зиянына орыстан төмендегі малдар көрсетілді.
| Уездер | жылқы | сиыр | Ұсақ мал | барлығы | Жалпысының проц.сал (орыс) | Жалпы малдан |
| Алматы | 236 | 637 | 294 | 1167 | 0,97 | 0,08 |
| Жаркент | 3791 | 7588 | 24940 | 36250 | 70,3 | 4,38 |
| Пішпек | 3797 | 16642 | 24272 | 44711 | 32,09 | 2,21 |
| Қарақол | 22678 | 46368 | 112930 | 181976 | 100,0 | 11,13 |
| Барлығы | 30502 | 71235 | 162436 | 264104 | 57,1 | 4,45 |
Сонда Жетісудың жалпы мал саны мынадай болып шықты:
Көтеріліске шейін:
| Жылқы | сиыр | Ұсақ мал | басқалар | барлығы |
| 1082294 | 900551 | 7316707 | 105564 | 9414116 |
Көтерілістен кейін:
| 644849 | 572249 | 4314306 | 72930 | 5604334 |
Осы санақтарға қарағанда шашылған орыс малы төрт уездердегі жалпы орыс малының 87,1 процентін, облыстардағы жалпы орыс малының 33 процентін, қазақ-қырғызбен қосқанда жалпы мал санының 45 процентін алады.
Орыстан шашылған малдың ояздарға бөлінгендегі сомалары мынадай:
| Қарақол оязынан | 6148377 сомдық мал |
| Піепектен | 1946044,1 |
| Жаркенттен | 1581446 |
| Алматыдан | 76659 |
| Барлығы | 9752526,1 |
Осы шығындалған малды топтарға бөлгенде мынандай:
| топтар | Таланған, жоғалған мал саны | Жалпы мал санын шаққанда пайыз мөлшері |
| Тұрғын мұжықтар | 122530 | 46,4 |
| Келімсектер | 87394 | 33,0 |
| Түрлі шенділер | 35437 | 13,4 |
| Казак-орыстан | 18809 | 7,2 |
| Барлығы | 264170 |
Орыстан бүлінген пішен саны:
| Ояздар | жоңышқа | Шөп | сомасы |
| Қарақол | 82692 пұт | 2111060 пұт | 78115,2 |
| Пішпек | 1465376 | 81764 | 370717,6 |
| Жаркент | 851375 | 666976 | 1872199,0 |
| Алматы | 40 | 28930 | 14662,0 |
| Барлығы | 2399483 | 2888735 | 2338693,8 |
Клеттен таланып, шашылған астық:
| Қарақолдан | 2532125,95 сомдық |
| Пішпектен | 289119,54 |
| Жаркенттен | 113942,65 |
| барлығы | 2935188,14 |
Орыстардан жоғалған, бүлінген ауыл шаруа жабдығы жалпы ақшаға шаққанда 1224848 сом 97 тиын болды дейді санақ.
Орыстан әсіресе бүлінген егін болды. Өйткені көтеріліс кезінде даладағы егінді орыстар қорғай алмады. Жауыққан қазақ-қырғыз малын жауып жіберді. Кей жерде өртеп те кетті. Әсіресе, Жетісу орыстары 5-теп, 10-нан малай ұстап, егінді салатын еді. Көтеріліс ұшыққанда ел толқысымен орыста малай қалмай, қашып кетті. Орыс егіндері егіс далада қалды. Алуға мұршасы келмеді. Мезгілімен орыстар астығын да ала алмады. Көп астық алынбай, қар астында қалды. Бұл туралы цифрлар былай дейді.
| Жаркент уезінде бүлінген астық | 3135 десе |
| Алматы уезінде | 694 |
| Пішпекте | 1700 |
| Қарақолда | 10816 |
| Барлығы | 16346 десе |
Көтеріліс себебінен алынбай қалған астық
| Жаркент уезі | 1448 десе | |
| Алматы | 119 | |
| Пішпек | 7838 | |
| Қарақол | 29952 | |
| Барлығы | 39357 десе | |
Ал бұған алдыңғы бүлінгенді қосқанда 55722 десе.
Мұның сомасы мөлшермен 6069532 сомдай болады.
Әлбетте, мұнда бүлінген қазақ-қырғыз астығының есебі жоқ. Мұнда айтылып келе жатқан санақтың бәрі орысқа тиесілі. Мұнда да Лепсі мен Талдықорған уездегі бүлінген астықтың есебі кірмеген. Ал расында қаладан малай қашып, талай қаланың астығы жауын-шашында қалып бүлінуі көзбен көрген нәрсе.
Орыстардың үй мүліктерінің шашылғанын санақ мынаны көрсетеді.
| Ояздар | Ақшаға шаққанда |
| Қарақол оязынан | 4102931 сом |
| Пішпектен | 1433030 |
| Жаркенттен | 241203 |
| Алматыдан | 35049 |
| Барлығы | 5812213 сом |
Көтеріліс жасаған қазақ-қырғыздан қырылған басты кісінің есебі алынбаған да, Жетісудағы орыстың жоғалған қаз-тауығының да, есебі қалмай түгенделген. Оның санағы былай:
| Қарақол уезінде | 95565 сом |
| Пішпекте | 20508 |
| Жаркентте | 1424635 |
| Алматы | 107 |
| Барлығы | 1540815,8 |
Асыранды құстарда көтеріліс сойқанынан шығын болыпты.
Жоғарыдағы саналып келген санақты қорытып келгенде әр үйдегі орыстардың шығынданған шаруасы орта есеппен жеке басына мынадай тиеді:
| Жаркент уезінен | 3660 сом |
| Пішпек | 2176 |
| Қарақол | 6068 |
| Алматы | 427 |
Көтерілістен зиян тапқан орыс халқына үкімет тарапынан жәрдем шу дегеннен берілді. Жер-жерде жәрдем комитеттері ұйымдастырылып, қазынадан ақша, киім, тамақ берілді. Таланған қазақ-қырғыздың малы оларға жиып алуға ерік берілді. Сауын сиыр, ат арба, егін жабдығы үлестірілді. Бұл жәрдем 1917 жылдың жазына шейін беріліп жатты. Қыстай қазақ-құырғыздан лаушы айдап алып барып қарда қалған астықты орыс «шабылғандарына» алғызып беріп тұрды. Бұл жәрдемді басқаратын облыстан бастап аудандарға шейін айрықша комитет жасады.
ҚР Орталық мемлекеттік архиві, Қор (ф):Р-1368;тізбе (о):І; іс (д):56
Түп нұсқа араб харпінде
Аударған Қажет Андас
ПРОТОКОЛ
- IV. Для исполнения закона от 3-го июля 1914 года об обеспечении землей «русских казаков» Алматинского уезда, генерал-губернатор счёл возможным, нехватающие земли выделить им путем урезания казахских земель в окрестностях станиц «русских казаков» Алматинского уезда.
Казахам, оставшимся без зимовок, клевера, бахчи, при урезании земель, – выделить 947310 рублей, оставшимся без землянок и без средств казахам разрешить остаться на местах до пяти лет. По соглашению между Военным Министром и Земельным Министром, переселенческие учреждения, занимающиеся расселением и обеспечением землей «русских казаков», в скором времени должны выпросить средства, для орошения изъятых у казахов земель».
Выше мы останавливались на вопросах о размерах изымаемых у казахов земель, когда и на какие территории переселять народы. Эта работа началась в том же году, осенью. Прибывающих всю зиму киргизов загоняли в Нарынские окрестности. Другим киргиз-казахам, возвратившимся в свои бывшие жилища, местные русские соседи устроили самосуд, грабили, рубили, убивали, не подпуская их к старым жилищам. Киргиз-казахи прибыли в свои жилища только летом 1917 году.
А теперь рассмотрим потери русских от восстания. Конечно проводились подсчеты потерь. Учреждения по размещению переселенцев скрупулезно провели подсчет урона. Из счетного учреждения были направлены представители.
Местные власти и русская общественность городов всю вину возложила на киргиз-казахов и давали преувеличенные данные о нанесенных уронах. В некоторых местах были и случаи завышения стоимости материальных убытков.
Потери, понесенные до восстания, тоже были отнесены к уронам от восстания.
Компания по подсчету урона нанесенного бунтовщиками продолжалась всю зиму. Почтовые лошади угнаны. Станции разграблены. Телеграфные провода оборваны. Связь, сообщение, тяжелое.
Такие трудности продлили подсчет ущерба до апреля 1917 года.
Убытки по уездам
| Уезды | Поданные заявления об убытках | Размер убытка (руб.) | Общая сумма убытков, в процентах |
| Каракол | 5665 | 2073268 | 6,49 |
| Пишпек | 3118 | 6785007 | 2,12 |
| Жаркент | 698 | 4238711 | 1,33 |
| Алматы | 511 | 218052 | 0,05 |
| Всего | 9992 | 13315038 | 9,9 |
Эти же убытки разделенные по группам
| Группы | Поданные заявления об убытках | Размер убытка (руб.) |
| Переселенные мужики | 5204 | 14696635 |
| Русские казаки | 575 | 15598981 |
| Проживавшие ранее мужики | 3767 | 14822075 |
| Другие | 446 | 1182788 |
| Всего | 9992 | 46300479 |
Исходя из этой статистики, в восстании наиболее сильно пострадали переселенцы Каракольского уезда.
Число жертв восстания так же многочисленнее в Каракольском уезде, по сравнению с другими уздами.
Вот что показывают цифры:
| Уезды | Убитые | Тяжело раненые | Легко
раненые |
Плененные без вести пропавшие | Всего | |||||
| Мужчины | Женщины | Всего | Мужчины | Женщины | Мужчины | Женщины | Мужчины | Женщины | ||
| Каракол | 1088 | 702 | 1790 | 29 | 49 | 16 | 18 | 302 | 550 | 852 |
| Пишпек | 174 | 36 | 210 | 12 | 6 | 31 | 12 | 116 | 121 | 237 |
| Жаркент | 37 | 19 | 56 | 6 | 7 | 5 | 5 | 22 | 24 | 46 |
| Алматы | 16 | – | 16 | – | – | – | – | 2 | 24 | 3 |
| Всего | 1315 | 757 | 2072 | 47 | 62 | 52 | 35 | 442 | 719 | 1138 |
Сожженные дома
| Уезды | Сожженные дома | Количество пострадавших сожженных домов в процентах |
| Каракол | 1554 | 42,1 |
| Пишпек | 468 | 14,9 |
| Жаркент | 264 | 57,8 |
| Алматы | – | – |
| Всего | 2286 |
В Алматинском уезде, в русских поселениях не было сожженных домов.
Сгорели скошенные сено, солома.
Счетное учреждение подсчитало, что общее количество сгоревших, разрушенных, и покинутых домов составило 18453 дворов. Их стоимость – 34948825 рублей.
| Уезды | Количество дворов | Стоимость (руб) |
| Каракол | 13243 | 254376715 |
| Пишпек | 2916 | 56681205 |
| Жаркент | 2294 | 30890905 |
| Всего | 18453 | 3419448825 |
Из этого количества дворов, 1712 дома – это дома крестьян, русских казаков. Их стоимость определена в сумму 20739385 рублей. Это составляет 6,06 процентов от общей стоимости поврежденных дворов.
По данным счетного учреждения понесенные русскими, потери в скоте составляют:
| Уезды | Лошади | Коровы | Мелкий скот | Всего | Процент от общего количества | Процент от скота |
| Алматы | 236 | 637 | 294 | 1167 | 0,97 | 0,08 |
| Жаркент | 3791 | 7588 | 24940 | 36250 | 70,3 | 4,38 |
| Пишпек | 3797 | 16642 | 24272 | 44711 | 32,09 | 2,21 |
| Каракол | 22678 | 46368 | 112930 | 181976 | 100,0 | 11,13 |
| Всего | 30502 | 71235 | 162436 | 264104 | 57,1 | 4,45 |
Тогда, общее количество скота в Семиречье получается:
До восстания:
| Лошади | Коровы | Мелкий скот | Другой скот | Всего |
| 1082294 | 900551 | 7316707 | 105564 | 9414116 |
После восстания:
| 644849 | 572249 | 4314306 | 72930 | 5604334 |
Опираясь на эти данные, получается. Потери русских в скоте, от общего количества скота русских четырех уездов составляет 87,1 процентов, от общего количества скота русских в области – 33 процента, от общего количества скота, включая киргиз-казахов 45 процентов.
Потери русских в скоте, их стоимость по уездам:
| Каракольский уезд | 6148377 рублей |
| Пишпекский уезд | 1946044,1 рублей |
| Жаркенский уезд | 1581446 рублей |
| Алматинский уезд | 76659 рублей |
| Всего | 9752526,1 рублей |
Эти же потери, по группам:
| Группы | Потери в скоте (количество) | Процент от общего количества скота |
| Оседлые мужики | 122530 | 46,4 |
| Переселенцы | 87394 | 33,0 |
| Другие | 35437 | 13,4 |
| Русские казаки | 18809 | 7,2 |
| Всего | 264170 |
Потери русских в сене:
| Уезды | Люцерна (пудов) | Сено | Сумма (руб) |
| Каракол | 82692 | 2111060 | 78115,2 |
| Пишпек | 1465376 | 81764 | 370717,6 |
| Жаркент | 851375 | 666976 | 1872199,0 |
| Алматы | 40 | 28930 | 14662,0 |
| Всего | 2399483 | 2888735 | 2338693,8 |
Разграбленные зернозаготовки (потери):
| Уезд | Сумма (руб) |
| Каракольский | 2532125,95 |
| Пишпекский | 289119,54 |
| Жаркентский | 113942,65 |
| Всего | 2935188,14 |
Растерянные, сломанные сельскохозяйственные орудия труда у русских в общем пересчете на деньги, составили 122488 рублей 97 копеек, говорит статистика.
У русских, особенно пострадали посевы. Потому, что во время восстания русские не смогли защитить свои посевы на полях. Озлобленные киргиз-казахи вытоптали все своим скотом. В некоторых местах даже сожгли. Особенно пострадали Семиреченские русские, они держали по 5-10 работников и посевов было много. Когда началось восстание, у русских не осталось работников, все сбежали. Их посевы остались на полях без присмотра. Собрать урожай не было возможности. Вовремя неубранный урожай остался под снегом. На этот счет цифры таковы:
| Уезд | Пропавший урожай (десятины) |
| Жаркентский | 3135 |
| Алматинский | 694 |
| Пишпекский | 1700 |
| Каракольский | 10816 |
| Всего | 16346 |
Урожай неубранный из-за восстания
| Жаркентский уезд | 1448 десятин |
| Алматинский уезд | 119 десятин |
| Пишпекский уезд | 7838 десятин |
| Каракольский уезд | 29952 десятин |
| Всего | 39357 десятин |
Добавим к этому пропавший урожай и всего получается 55722 десятин.
В деньгах около 6069532 рубля
Конечно здесь не учтены киргиз-казахский урожай. Здесь приводятся потери только русских людей. Сюда не вошли потери Лепсинского и Талдыкурганского уездов. Если честно, были и потери урожая по вине работников бросивших поле и бежавших, много урожая погибло просто из-за того, что некому было их убирать. Это мы видели и до восстания.
Потери русских в домашней утвари:
| Уезды | Сумма ущерба (руб) |
| Каракольский | 4102931 |
| Пишпекский | 1433030 |
| Жаркентский | 241203 |
| Алматинский | 35049 |
| Всего | 5812213 |
Не подсчитано и неизвестно число убитых киргиз-казахов, поднявших восстание, зато посчитаны потерянные куры-гуси русских. Это выглядит так:
| Уезды | Потери в домашней птицы (руб) |
| Каракольский | 95565 |
| Пишпекский | 20508 |
| Жаркентский | 1424635 |
| Алматинский | 107 |
| Всего | 1540815,8 |
Оказывается были жертвы и среди домашней птицы у русских в связи с восстанием.
Обобщив все потери русских по причине восстания, нанесенный ущерб каждому дому в среднем составил:
| Жаркентский уезд | 3660 рублей |
| Пишпекский уезд | 2176 рублей |
| Каракольский уезд | 6068 рублей |
| Алматинский уезд | 427 рублей |
| Вего |
Пострадавшему из-за восстания, русскому народу была оказана посильная помощь. В разных уголках создавались комитеты помощи, выделялись из казны деньги, одежда, питание. После подавления восстания, скот киргиз-казахов им разрешили брать самовольно. Были розданы дойные коровы, телеги, хозяйственные орудия труда. Эта помощь оказывалась вплоть до лета 1917 года. Всю зиму, киргиз-казахов заставляли под присмотром, убирать не убранный урожай, для пострадавших русских.
Вся эта работа проводилась особым комитетом, который охватывал работу от области до всех районов.
Центральный государственный архив РК
Фонд (ф): Р-1368; реестр (0): I; дело (д): 56
Рукопись арабскими буквами.
Материал подготовлен по переводу Кажета Андaса.
Перевод на русский язык – Сабыржан Калиев.
Источник: информационное агентство “Q-Andas”.
Жалғасы бар…
