ىV. الماتى ۋەزىندە كازاك-ورىستى جايلاستىرۋ تۋرالى, گەنەرال-گۋبەرناتور 1914جىلعى 3 شىلدەدەگى مۆلشەرگە جەتپەگەن جەردى كەسىپ الۋ تۋرالى شىققان زاننىڭ ورىندالۋ جۆنىندەگى, الماتى ۋەزىندەگى كازاك-ورىستاردىڭ ستانيتسالارىنا تۆڭىرەگىندەگى قازاق جەرلەرىنەن كەسىپ بەرۋ مۈمكىن دەپ تاپتى. قىستاۋى, جوڭىشقاسى, باقشالارى الىنىپ كەتكەن قازاقتارعا وسى جۆنمەن الىنعان 947310 سوم اقشاداي كۆمەك كۆرسەتىلسىن جەنە كازاك-ورىسقا الىنىپ كەتكەن جەرلەرگە قازاقتار ەلگىندەي قىستاۋسىز لاجىسىز قالسا, بەس جىلعا دەيىن قالا تۇرسىن. مىنىس جانۋاردان باسقا, سوعىس بىتكەننەن سوڭ بىر مەزگىلگە شەيىن الىنعان كۆمەك ۈشىن وسى مەسەلە تۋرالى سوعىس مينسترى مەن جەر مينيسترىنىڭ اراسىندا بولعان كەلىسىم بويىنشا, كازاك-ورىستاردى جەرگە يەلەندىرەتىن كەلىمسەك باسقارۋشى مەكەمەلەر جىلدام قاراجات قارىزىن سۇراپ الىپ, وسى ۋاقىتتا قازاققا كەرەكتى جەر مۆلشەرىن الىنعان جەرمەن الىنعان جەرمەن بىرگە سۋلاندىرۋ كەرەك.
جوعارىدا قازاق-قىرعىزدان قانشالىق جەر الىنباقشى بولعانى, قاي جەرگە قانداي حالىق وتىرعىزىلماق بولعانى ايتىلعان. بۇل قادامعا ۆكىمەت سول جىلى كۈزدەن باستاپ-اق كىرىستى. قىستاي شۇباپ كەلىپ جاتقان قىرعىزداردى نارىن تاسىنا يىرە بەردى. ودان باسقا ەسكى قونىسىنا قايتقان قازاق-قىرعىزدى جەرگىلىكتى كۆرشى ورىستار تالاپ, شاۋىپ, ۆلتىرىپ, ۆز بەتىمەن ۆكىم شىعارىپ جاتتى. بۇرىنعى مەكەنىنە جولاتپادى. قازاق-قىرعىزدىڭ ۆز قونىسىنا قونعانى 1917 جىلدىڭ جازىندا بولدى.
ال ەندى كۆتەرىلىس كەزىندە شىققان ورىس شىعىننان كەلەلىك. ەرينە, مۇندا ەسەپ-قيساپ بولدى. ەدەيى ناۋقان جۈرگىزىلدى. كەلىمسەكتەردى جايلاستىراتىن مەكەمە دەلدەپ تۇرىپ ساناق الدى. ساناق مەكەمەسىنەن ەدەيى ادامدار جىبەرىلدى. جەر-جەردەگى قالا قاۋىمدارى جالانى قازاق-قىرعىزعا جابا بەرىپ, ەرينە, اسىرىپ ماعلۇمات بەرمەدى دەۋگە تاعى دا بولمايدى. كەي جەردە بۈلىنگەن نەرسەنى اقشاعا شاققاندا كۆتەرىڭكى باعامەن دە باعالاعان جەرلەرى بولدى. كۆتەرىلىستەن بۇرىن جوعالعان مالدار دا كۆتەرىلىستىڭ شىعىنىنا ەسەپتەلگەن.
ۆكىمەت تاراپىنان جوعارعى ناۋقان جۈرگىزىلىپ قىستاي ەسەپ الۋمەن بولدى. ەسەپكە قاتىسقاندار ۆتە قيىنشىلىق كۆردى. پوشتا اتتارى تالانعان. ستانتسييالار تالانعان. تەرەگرافتار ۈزىلگەن. قاتىناس اۋىر. سونداي قيىنشىلىقتار ورىس اراسىنداعى ەسەپ الۋ جۇمىسى 1917 جىلدىڭ كۆكەك ايىنا دەيىن سوزاقتادى.
سوندا الىنعان ساناققا قاراعاندا:
| ۋەزدەر | شىعىندادىم دەپ بەرىلگەن ارىزدار | اقشاعا شاققاندا شىعىن مۆلشەرى(رۋبلь) | جالپى سوم % |
| قاراقول | 5665 | 2073268 | 6,49 |
| پىشپەك | 3118 | 6785007 | 2,12 |
| جاركەنت | 698 | 4238711 | 1,33 |
| الماتى | 511 | 218052 | 0,05 |
| بارلىعى | 9992 | 13315038 | 9,9 |
بۇل شىعىنداردى توپقا بۆلگەندە مىناداي:
| توپتار | شىعىنداندىم دەپ بەرگەن ارىزدار | شىعىننىڭ مۆلشەرى (سوم) |
| كەلىمسەك مۇجىقتار | 5204 | 14696635 |
| كازاك-ورىس | 575 | 15598981 |
| تۇرعىن مۇجىقتار | 3767 | 14822075 |
| تۈرلى شەندەر | 446 | 1182788 |
| باپرلىعى | 9992 | 46300479 |
بۇل ساناققا قاراعاندا كۆتەرىلىستە اسا شاشىلعان قاراقول ۋەزىنىڭ كەلىمسەكتەرى كۆرىنەدى.
ادام شىعىنى جەنە قاراقول ۋەزىندە ۆزگە ۋەزدەردەن ەرەكشە. مۇنى تۆمەندەگى تسيفرلار كۆرسەتەدى.
| ۋەزدەر | ۆلگەندەر | جان | اۋىر جارالى | جەڭىل جارالى | تۇتقىنعا الىنعان, دەرەكسىز كەتكەنى | جان | ||||
| ەركەك | ەيەلدەر | ەركەك | ۇرعاشى | ەركەك | ۇرعاشى | ەركەك | ۇرعاشى | |||
| قاراقول | 1088 | 702 | 1790 | 29 | 49 | 16 | 18 | 302 | 550 | 852 |
| پىشپەك | 174 | 36 | 210 | 12 | 6 | 31 | 12 | 116 | 121 | 237 |
| جاركەنت | 37 | 19 | 56 | 6 | 7 | 5 | 5 | 22 | 24 | 46 |
| الماتى | 16 | – | 16 | – | – | – | – | 2 | 24 | 3 |
| بارلىعى | 1315 | 757 | 2072 | 47 | 62 | 52 | 35 | 442 | 719 | 1138 |
ۇرىستا ۆرتەنگەن ۈيلەر
| ويازدار | ۆرتەنگەن ۈيلەر | ۆرتەنگەن ۈيلەردىڭ, جالپى زيياندالعانداردىڭ سانى % |
| قاراقولدا | 1554 | 42,1 |
| پىشپەك | 468 | 14,9 |
| جاركەنت | 264 | 57,8 |
| الماتى | – | – |
| بارلىعى | 2286 |
الماتى ۋەزىندەگى ورىس قالالارىندا ۈيلەردىڭ ۆرتى بولمادى. ۆرتەنگەن شابىلعان شۆپتەر.
بارلىق وبلىستا ۆرتەنگەن, بۈلىنگەن, ۈرىككەن ەلدىڭ تاستاپ كەتكەن قىستاۋلارىنىڭ بارلىعىن ساناق مەكەمەسى:18453 قورا دەيدى. ونىڭ باعاسى. 34948825 سوم دەپ شاعادى.
| ۋەزدەر | بۈلىنگەن ۈيلەردىڭ سانى | قانشا سوما تۇرادى |
| قاراقول | 13243 | 254376715 |
| پىشپەك | 2916 | 56681205 |
| جاركەنت | 2294 | 30890905 |
| بارلىعى | 18453 | 341948825 |
سول جالپى بۈلىنگەن ۈيدىڭ 1712-ى كازاك-ورىس كرەستьياندارىنىڭ تۇرعىن ۈيلەرى. مۇنىڭ شاعىلعان باعاسى 20739385 سوم. بۇل جالپى بۈلىنگەن ۈيدىڭ شاعىلعان سوماسىنىڭ 6,06 پروتسەنتى.
ساناق مەكەمەسى تاراپىنان كۆتەرىلىستىڭ زييانىنا ورىستان تۆمەندەگى مالدار كۆرسەتىلدى.
| ۋەزدەر | جىلقى | سيىر | ۇساق مال | بارلىعى | جالپىسىنىڭ پروتس.سال (ورىس) | جالپى مالدان |
| الماتى | 236 | 637 | 294 | 1167 | 0,97 | 0,08 |
| جاركەنت | 3791 | 7588 | 24940 | 36250 | 70,3 | 4,38 |
| پىشپەك | 3797 | 16642 | 24272 | 44711 | 32,09 | 2,21 |
| قاراقول | 22678 | 46368 | 112930 | 181976 | 100,0 | 11,13 |
| بارلىعى | 30502 | 71235 | 162436 | 264104 | 57,1 | 4,45 |
سوندا جەتىسۋدىڭ جالپى مال سانى مىناداي بولىپ شىقتى:
كۆتەرىلىسكە شەيىن:
| جىلقى | سيىر | ۇساق مال | باسقالار | بارلىعى |
| 1082294 | 900551 | 7316707 | 105564 | 9414116 |
كۆتەرىلىستەن كەيىن:
| 644849 | 572249 | 4314306 | 72930 | 5604334 |
وسى ساناقتارعا قاراعاندا شاشىلعان ورىس مالى تۆرت ۋەزدەردەگى جالپى ورىس مالىنىڭ 87,1 پروتسەنتىن, وبلىستارداعى جالپى ورىس مالىنىڭ 33 پروتسەنتىن, قازاق-قىرعىزبەن قوسقاندا جالپى مال سانىنىڭ 45 پروتسەنتىن الادى.
ورىستان شاشىلعان مالدىڭ ويازدارعا بۆلىنگەندەگى سومالارى مىناداي:
| قاراقول ويازىنان | 6148377 سومدىق مال |
| پىەپەكتەن | 1946044,1 |
| جاركەنتتەن | 1581446 |
| الماتىدان | 76659 |
| بارلىعى | 9752526,1 |
وسى شىعىندالعان مالدى توپتارعا بۆلگەندە مىنانداي:
| توپتار | تالانعان, جوعالعان مال سانى | جالپى مال سانىن شاققاندا پايىز مۆلشەرى |
| تۇرعىن مۇجىقتار | 122530 | 46,4 |
| كەلىمسەكتەر | 87394 | 33,0 |
| تۈرلى شەندىلەر | 35437 | 13,4 |
| كازاك-ورىستان | 18809 | 7,2 |
| بارلىعى | 264170 |
ورىستان بۈلىنگەن پىشەن سانى:
| ويازدار | جوڭىشقا | شۆپ | سوماسى |
| قاراقول | 82692 پۇت | 2111060 پۇت | 78115,2 |
| پىشپەك | 1465376 | 81764 | 370717,6 |
| جاركەنت | 851375 | 666976 | 1872199,0 |
| الماتى | 40 | 28930 | 14662,0 |
| بارلىعى | 2399483 | 2888735 | 2338693,8 |
كلەتتەن تالانىپ, شاشىلعان استىق:
| قاراقولدان | 2532125,95 سومدىق |
| پىشپەكتەن | 289119,54 |
| جاركەنتتەن | 113942,65 |
| بارلىعى | 2935188,14 |
ورىستاردان جوعالعان, بۈلىنگەن اۋىل شارۋا جابدىعى جالپى اقشاعا شاققاندا 1224848 سوم 97 تيىن بولدى دەيدى ساناق.
ورىستان ەسىرەسە بۈلىنگەن ەگىن بولدى. ۆيتكەنى كۆتەرىلىس كەزىندە دالاداعى ەگىندى ورىستار قورعاي المادى. جاۋىققان قازاق-قىرعىز مالىن جاۋىپ جىبەردى. كەي جەردە ۆرتەپ تە كەتتى. ەسىرەسە, جەتىسۋ ورىستارى 5-تەپ, 10-نان مالاي ۇستاپ, ەگىندى سالاتىن ەدى. كۆتەرىلىس ۇشىققاندا ەل تولقىسىمەن ورىستا مالاي قالماي, قاشىپ كەتتى. ورىس ەگىندەرى ەگىس دالادا قالدى. الۋعا مۇرشاسى كەلمەدى. مەزگىلىمەن ورىستار استىعىن دا الا المادى. كۆپ استىق الىنباي, قار استىندا قالدى. بۇل تۋرالى تسيفرلار بىلاي دەيدى.
| جاركەنت ۋەزىندە بۈلىنگەن استىق | 3135 دەسە |
| الماتى ۋەزىندە | 694 |
| پىشپەكتە | 1700 |
| قاراقولدا | 10816 |
| بارلىعى | 16346 دەسە |
كۆتەرىلىس سەبەبىنەن الىنباي قالعان استىق
| جاركەنت ۋەزى | 1448 دەسە | |
| الماتى | 119 | |
| پىشپەك | 7838 | |
| قاراقول | 29952 | |
| بارلىعى | 39357 دەسە | |
ال بۇعان الدىڭعى بۈلىنگەندى قوسقاندا 55722 دەسە.
مۇنىڭ سوماسى مۆلشەرمەن 6069532 سومداي بولادى.
ەلبەتتە, مۇندا بۈلىنگەن قازاق-قىرعىز استىعىنىڭ ەسەبى جوق. مۇندا ايتىلىپ كەلە جاتقان ساناقتىڭ بەرى ورىسقا تيەسىلى. مۇندا دا لەپسى مەن تالدىقورعان ۋەزدەگى بۈلىنگەن استىقتىڭ ەسەبى كىرمەگەن. ال راسىندا قالادان مالاي قاشىپ, تالاي قالانىڭ استىعى جاۋىن-شاشىندا قالىپ بۈلىنۋى كۆزبەن كۆرگەن نەرسە.
ورىستاردىڭ ۈي مۈلىكتەرىنىڭ شاشىلعانىن ساناق مىنانى كۆرسەتەدى.
| ويازدار | اقشاعا شاققاندا |
| قاراقول ويازىنان | 4102931 سوم |
| پىشپەكتەن | 1433030 |
| جاركەنتتەن | 241203 |
| الماتىدان | 35049 |
| بارلىعى | 5812213 سوم |
كۆتەرىلىس جاساعان قازاق-قىرعىزدان قىرىلعان باستى كىسىنىڭ ەسەبى الىنباعان دا, جەتىسۋداعى ورىستىڭ جوعالعان قاز-تاۋىعىنىڭ دا, ەسەبى قالماي تۈگەندەلگەن. ونىڭ ساناعى بىلاي:
| قاراقول ۋەزىندە | 95565 سوم |
| پىشپەكتە | 20508 |
| جاركەنتتە | 1424635 |
| الماتى | 107 |
| بارلىعى | 1540815,8 |
اسىراندى قۇستاردا كۆتەرىلىس سويقانىنان شىعىن بولىپتى.
جوعارىداعى سانالىپ كەلگەن ساناقتى قورىتىپ كەلگەندە ەر ۈيدەگى ورىستاردىڭ شىعىندانعان شارۋاسى ورتا ەسەپپەن جەكە باسىنا مىناداي تيەدى:
| جاركەنت ۋەزىنەن | 3660 سوم |
| پىشپەك | 2176 |
| قاراقول | 6068 |
| الماتى | 427 |
كۆتەرىلىستەن زييان تاپقان ورىس حالقىنا ۈكىمەت تاراپىنان جەردەم شۋ دەگەننەن بەرىلدى. جەر-جەردە جەردەم كوميتەتتەرى ۇيىمداستىرىلىپ, قازىنادان اقشا, كيىم, تاماق بەرىلدى. تالانعان قازاق-قىرعىزدىڭ مالى ولارعا جيىپ الۋعا ەرىك بەرىلدى. ساۋىن سيىر, ات اربا, ەگىن جابدىعى ۈلەستىرىلدى. بۇل جەردەم 1917 جىلدىڭ جازىنا شەيىن بەرىلىپ جاتتى. قىستاي قازاق-قۇىرعىزدان لاۋشى ايداپ الىپ بارىپ قاردا قالعان استىقتى ورىس «شابىلعاندارىنا» العىزىپ بەرىپ تۇردى. بۇل جەردەمدى باسقاراتىن وبلىستان باستاپ اۋداندارعا شەيىن ايرىقشا كوميتەت جاسادى.
قر ورتالىق مەملەكەتتىك ارحيۋى, قور (ف):ر-1368;تىزبە (و):ى; ىس (د):56
تۈپ نۇسقا اراب حارپىندە
اۋدارعان قاجەت انداس











