نۇپتەبەكتىڭ اسى
ىسكەر كاسىپكەر نۇپتەبەك ساسانۇلى 1876 جىلى بۇراتالادا تۋعان. ول ەرجەتىپ، اتجالىن تارتىپ مىنگەننەن باستاپ، جۇرتتى جاڭا ومىرگە باستاۋعا قۇلشىنادى. سونىمەن قۇلجا قالاسىنداعى ءىرى ساۋداگەرلەر ۇسەيىنباي، سەيسەراجى، جاقىپباي سياقتىلارمەن بارىس-كەلىس ورناتىپ، قۇلجا قالاسىنان تاۋار الىپ شىعىپ، كۇنەس ساحاراسىندا كوشپەندى ساۋدا جۇرگىزەدى. بىرتە-بىرتە ساۋدا كولەمى ارتىپ، تاسيتىن تاۋارلارىنىڭ سانى دا كوبەيە تۇسەدى. سونىمەن تالدى، تەلعارا، اقوزەندەگى قارابۇلاقتىڭ بويىنا اعاشتان دۇكەندەر سالادى. سونىمەن قاتار ابدىقادىر، ساپا، قۇسايىن، مۇقان سياقتى ادامداردى كوتەرمە (بولشەك ساتۋ) ساۋدا ۇيرەتەدى. كەزىندە نۇپتەبەكتىڭ 50-دەن ارتىق كوتەرمە ساۋداگەرى بولىپتى. تاۋارلارىن اقشاسى بارعا اقشالاي، اقشاسى جوققا مالمەن ايىرباس جاساپ وتىرادى. سونداي-اق، ساحاراداعى ەلدىڭ ءجۇن-جۇرقا، تەرى-تەرسەگىن قۇلجا قالاسىنا اپارىپ ساۋدالاپ، ەلدىڭ ەكونوميكالىق جاعدايىن كوتەرۋگە بارىنشا كۇش سالادى.
ساۋدا سالاسىنداعى ىستەرى رەتكە تۇسكەننەن كەيىن ەگىن شارۋاشىلىعىمەن دە اينالىسا باستايدى. 1916 جىلى قۇلجا قالاسىنداعى باي ساۋداگەرلەر ارقىلى قازاقستاننان اقسايس سوقاسىن الدىرىپ، تالدى جازىعىنان تىڭ اشىپ، بيداي، كۇرىش، تارى ەگەدى. تالدى وزەنىنە سۋ ديىرمەن، ونىڭ جانىنا استىق ساقتايتىن قامبا سالدىرادى. قامبانىڭ جەرتولەسىنە تەرى ونىمدەرىن، ءبىرىنشى قاباتقا ەگىن ونىندەرىن جيناپ، ساقتايدى. 1917 جىلى بەستوبە جازىعىنان تىڭ اشىپ، ءسىلامجان، اشىماقىن، يمانقۇل سياقتى ادامدارمەن بيداي، تارى، قىشا ەگەدى. سۇيىق ماي تارتاتىن زاۋىت، تارى وڭدەيتىن زاۋىت، سوك تارتاتىن زاۋىتتاردى ورنالاستىرىپ، ونىمدەرىن جۇلدىز اسىرىپ، موڭعولدارعا، كورشى اۋداندارعا ساۋدالايدى. يسابەك، بايباقىر سياقتى ادامدارعا قازاق ءۇي جاساتىپ، ونى دا بازارعا سالادى.
نۇپتەبەك كۇنەس وڭىرىندە تۇڭعىش رەت بورداقىلاۋ الاڭىن سالدىرعان كاسىپكەر. جىل سايىن 200 وگىز، 500 قويدى بورداقىلاپ وتىرعان. مال ازىعى ءۇشىن جوڭىشقا سالدىرىپ، ارپا ەكتىرگەن. كۇرەدەگى سۇلتان ءۋايىس مازارىن جەمىس اعاشتارىنىڭ كوشەتىن الدىرىپ، كۇنەس جازىعىنان جەمىس باقشاسىن وسىرەدى. 40 گەكتار اۋماقتى الىپ جاتقان جەمىس باقشاسىنىڭ اينالاسىن ءۇش قاتار قارا اعاشپەن قورشاپ، ونىڭ ىشىنە ءتۇرلى جەمىس اعاشىن رەتىمەن ەگىپ، ادامدار دەمالاتىن الاڭقايلار جاسايدى. باقشاداعى جەمىستەردى بىرىمەن ءبىرىن بۋدانداستىرىپ، جاڭا سورتتار شىعارىپ وتىرعان. اسىل تۇقىمدى مال ءوسىرۋدى دە كۇنەس القابىندا نۇپتەبەك العاش قولعا الدى دەسەك، ارتىق ايتقاندىق بولمايدى. رەسەيدەن قۋاقان جانە كوك دەپ اتالعان ەكى ايعىر الدىرىپ، موڭعول جىلقىسىنان بىرنەشە ايعىر اكەلىپ، قىسىراق ماتاعان. ءسويتىپ ىلە جىلقىسىنىڭ جاڭا ءتۇرىن شىعارادى. جىلقىلاردى باراڭ جانە قىلاڭ دەپ ەكىگە ايىرىپ باقتىرعان. تەرى وندەۋ زاۋىتىن سالۋ ويىمەن ىرىسكەلدى دەگەن جىگىتتى ءبىر جىل قۇلجا قالاسىنداعى ۇسەيىنبايدىڭ تەرى زاۋىتىنا جىبەرىپ، بارلىق تەحنيكانىڭ قىرى مەن سىرىن ۇيرەتىپ، 1915 جىلى 15 اۋىزدى اعاش ءۇي سالىپ، تەرى وڭدەيتىن 12 قۇدىق سالىپ، ءار قۇدىققا 600 دانادان تەرى سالىپ، جۇمىس باستايدى. تەرى زاۋىتىنىڭ جانىنا سۋ كۇشىمەن جۇرەتىن قۇرىلعى ورناتىپ، وعان تال، قاراعاي، راۋعاش سياقتى بوياۋلاردى سالىپ تالقانداعان. مال سۇيەگىنىڭ، قايىڭنىڭ مايىن تارتىپ، بوياققا ىستەتكەن. تەرىنىڭ پۇشپاعىن، تەرىدەن قىرىپ الىنعان شەلدەردى قايناتىپ، جەلىم جاساعان. تەرى زاۋىتىنىڭ جانىنان استىق جانە تەرى ونىمدەرىن ساقتايتىن قامبا جاساتىپ، تەمىرشىلىكپەن، اعاشپەن اينالىساتىن شەبەرحانا سالعان. كيىم تىگەتىن تسەح قۇرىپ، ول جەردە ءتۇرلى كيىم-كەشەك تىگىلگەن.
مىنە، وسىلاي كوشپەلى تۇرمىسقا ەتى ۇيرەنىپ قالعان اۋىلداستارىن بىرتىندەپ وتىرىقتانعان ومىرگە بەيىمدەلۋگە جەتەلەپ وتىرعان كاسىپكەر ازامات 1923 جىلى 47 جاسىندا بەزگەك اۋرۋىنان قايتىس بولادى. نۇپتەبەك قايتىس بولعاندا ءىنىسى ەركىنبەك، جايىربەك ۇشەۋىنىڭ مالى 17 مىڭ باسقا، ونىڭ ىشىندە جىلقى 7 مىڭ، ءىرى قارا مەن قوي 10 مىڭ باستان اسقان.
1924 جىلدىڭ 22 ماۋسىمىندا نۇپتەبەك ساسانۇلىنىڭ اسى ءوتتى. ونىڭ اسىن 1917 جىلى وتكەن تويەكەنىڭ اسىنان اسىرىپ وتكىزۋ ءۇشىن ىنىلەرى ەركىنبەك، جايىربەك، ماقسۇتتار بارىنشا كۇش سالدى. تويەكەنىڭ اسىنا 300 جىلقى، 500 قوي سويىلسا، نۇپتەبەكتىڭ اسىنا 500 جىلقى، 700 قوي سويۋدى جوسپارلايدى. الىستان كەلەتىن قوناقتارعا 200 ءۇي تىگىلىپ، ءار ۇيگە ون ادامنان ورنالاستىرىلادى. قوناقاسى ءۇشىن ەكى ۇيگە ءبىر بيە، ءار ۇيگە سويىسقا بىردەن قوي، ءبىر قاداق شاي، ەكى بۇت ءۇن، جارىم بۇت كۇرىش بولىنەدى. ءار ۇيگە ءۇشى جىگىتتەن كۇتۋشى بەكىتىلىپ، ەكى ۇيگە 20 بيە بايلانىپ، سۋسىن دايىندالادى. استاعى تىنىشتىقتى قورعاۋ ءۇشىن اس وتەتىن بەساعاش باستاۋىنىڭ ەكى جاعىنا 20 قازاق ءۇي تىگىلىپ، وعان ىلە گەنەرالى جىبەرگەن 20 سولدات ورنالاستىرىلسا، بۇلاقتىڭ اياق جاعىنا 20 ءۇي تىگىلىپ، تورعاۋىت حانى جىبەرگەن 200 اسكەر ورنالاستىرىلادى.
اسقا جان-جاقتان 2500-گە جۋىق قوناق كەلگەن ەكەن. وعان بۇكىل قىزاي ەلىمەن قاتار جۇلدىز تورعاۋىتىنىڭ حانى شاقىرلادى. استىڭ العاشقى كۇنى قۇران وقي كەلگەن قۇدا، جۇرات جانە ۇزەڭگىلەس بايلار بايگەسىن وزدەرى شىعارىپ، ءبىرىنشى كۇنى ءۇش رەت شاعىن ات بايگەسى وزدىرىلعان. مۇنى «وقىرات شابىسى» دەپ اتاعان. ءبىرىنشى ات شابىس جەر وشاق مايلاۋ ات شابىسى، ەكىنشى، ءۇشىنشى ات شابىستار باتا وقىپ كەلۋشىلەردىڭ ات شابىسى دەپ اتالدى. تورعاۋىتتىڭ حان-كەگەنى اسكەري اتى مەن ونەرپازدارى ويىن كورسەتەدى. ەكىنشى كۇنى جامبى اتۋ مەن بالۋان كۇرەس بولدى. ەڭ باسەكەلەستى بالۋان كۇرەسى قازاق پەن موڭعول بالۋاندارى اراسىندا بولدى. شاھار موڭعولدارىنىڭ بۇلعىن، جىگىمەن دەگەن امبالدارى (مانساپ اتى) اكەلگەن اتاقتى «نوقتالى» پالۋانعا باتىنىپ، ەشكىم مايدانعا شىقپايدى. سوندا موڭعولدار «»كۇرەسپەي بايگە بەرسىن» دەپ داۋ شىعارادى. سول كەزدە ونىمەن قازاق بالۋانى شەرۋ ءابدىلدا كۇرەسۋگە ءوتىنىش ءبىلدىردى. شەرۋ ءابدىلدا ەكى ۇلت كورەرمەنى الدىندا قالماقتىڭ كوكبۇقاسىن جىعىپ كەتىپ باس بايگەنى الادى.
وسىدان كەيىن جامبى اتۋ باستالادى. بيىكتىگى 4 مەتر اعاشقا كەرمە كەرىپ، كەرمەنىڭ ورتاسىنا قارا شۇبەرەككە تۇيىلگەن جامبى بايلانادى. مەرگەندەر جامبىنى 200 مەتر قاشىقتىقتان اتۋ كەرەك. ءار مەرگەنگە 3 مينۋت ۋاقىت جانە ەكى مارتە اتۋعا رۇحسات بەرىلەدى. قازاق مەرگەندەرى جامبىنى اتىپ تۇسىرە الماي، تورعاۋىتتىڭ مەرگەنى جۇلدەنى جەڭىپ الادى. ونىڭ ەرتەسى ات بايگەسى كۇنەستىڭ كەڭ جازىعى ارالتوبەدە بولاتىن بولىپ، اسقا جينالعان حالىق شاقپىدان كۇنەسكە كەلدى. بايگەگە قاتىسقان 140 اتتىڭ قايتاتىن جەرى ارالتوبەنىڭ تومەنگى جاعىنداعى قاراعايلىسۋ، ال توقتايتىن جەرى ناراتتىڭ بايىنجۇرەگىنىڭ وڭ جاعىنداعى بايگە توبە. جالپى ۇزىندىعى 35 شاقىرىم. ات بايگەسىنىڭ ءتارتىبى قاتاڭ ساقتالدى، اسكەرلەر ەكىگە ءبولىنىپ، ءبىر بولىگى ات شابىستىڭ، قالعانى ەلدىڭ تىنىشتىعىن ساقتادى. باس بايگەگە 100 جىلقى تىگىلىپ، نۇپتەبەكتىڭ الاياق اتى، 2-اتتىڭ بايگەسىنە 100 قوي 30 بىلعارى تىگىلىپ، اققوزى ءتۇسىپتىڭ تورى اتى، 3-اتتىڭ بايگەسىنە 1000 تەڭگە 25 بىلعارى بەرىلىپ، سولتانكەلدى قونىسباي تۇرعانبايدىڭ الا اتى بايگەنى ۇتىپ الادى.
استا ءدارۋباي اقالاقشى تىلەۋبەردى – قوجاعۇل – قۇتتىمبەت ىرعىنبايدى ساباپ قويىپتى. بۇنى كورگەن كادىرسىز بولىستىڭ بالاسى ءجۇمادىل مامپاڭ ءدارۋباي اقالاقشىنى ساباپ، سونىڭ اياعىنان تاڭىربەردى، تىلەۋبەردى رۋى اراسىندا ۇلكەن جانجال شىعا جازداپ، اراعا كىسى ءتۇسىپ، ازەر باسىپتى.
ارينە، قىزاي ەلىندە ەستەن كوتەرىلىپ، ەسكىرگەن، ارلى-بەرلى ۇركىن-قورقىن جىلدارىندا ۇمىتىلعان دابىلالى استاردىڭ كوپ بولعانى انىق. بىراق ءبىزدىڭ قولىمىزعا تۇسكەن دەرەكتەر وسى عانا. ءيا، 1880 جىلدارى قىزايلار ازىپ-توزىپ، مالى جۇتاپ، ادامى قاجىپ ىلەگە اۋسا، جارتى عاسىر وتكەندە وسىنداي ءىرى استار بەرىپ، الىس-جاقىنعا وزدەرىنىڭ بايلىعىن كورسەتتى. «ەلۋ جىلدا ەل جاڭا» دەگەن وسى بولسا كەرەك.
دەرەككوز: تاريح تالعارىندا [ءماتىن] : (تاريحي زەرتتەۋلەر، ەسسە، ماقالالار) / ا. وماراقىن- تالدىقورعان : [ب. ج.] ، 2022.– 500 دانا . – ISBN 978-601-7865-39-9 (1-ت.)، ISBN 978-601-7865-36-8 1-توم .– 287 ب.، سۋرەتتى .
https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1657755
“Q-Andas” اقپاراتتىق اگەنتتىگى
جالعاسى بار…











