بۇل ەل اراسىندا كوپ ايتىلا بەرمەيتىن «كوكتۇما سەزىندە» بولعان جاعداي. بايەكە بولىستىقتان قالعان تۇستا قىزاي مەن سۋان ەلىنىڭ ورتاسىندا سۋاندار جاعىنان ولتىرىلگەن سەيتەن دەگەن جىگىتتىڭ قۇن داۋى بولىپ، سەزد اشىلادى. بۇل سەزگە قاتىسقان ەكى جاق داۋدىڭ شەشىمىن تابا الماي كوپ داعدارادى. سوندا ىلە گەنەرال مەكەمەسىنىڭ گەنەرالى ەل اعالىمەن اقىلداسىپ، بايەكەنى شاقىرتۋدى ءجون كورەدى. گەنەرال ارنايى شاقىرتۋ قاعازىن جازىپ، قوسار ات مىنگىزىپ، تايلىبايدى جىبەرەدى.
تايلىباي بايەكەگە تۋىس جانە شەشەن جىگىت ەكەن. ولار بايەكەنىڭ ۇيىنە كەلىپ، ۇلىقتىڭ شاقىرتۋىن تاپسىرادى. بايەكە ءوز اۋىلىنىڭ اقساقالدارىمەن كەڭەسىپ، اقىرى بارۋعا قوسىلادى. ولار سەزد ءوتىپ جاتقان جەرگە كەلىپ ەل ادامدارىمەن كەزدەسىپ، بارلىق جاعدايدان حابار تابادى. سوسىن قاسىنا قوسپايدى عانا ەرتىپ، قارسى جاقتىڭ بي، بولىستارى تۇسكەن ۇيگە كەلەدى.
سوندا توردە جاتقان سۇلەيمەن تورە باسىن كوتەرىپ:
بايەكە باسىندا جوق ەدىڭ، ەندى قالاي كەلدىڭ؟ – دەيدى.
سوندا بايەكە:
– ەرىم قۇنسىز، مالىم پۋلسىز بولماسىن دەپ كەلدىم، – دەپ قىسقا قايىرادى.
– ۇرى دەگەن جاۋ ەمەس پە، جاۋعا دا كىسى قۇن داۋلايما، – دەيدى سۇلەيمەن تورە.
– دۇرىس ايتاسىڭ سۇلەيمەن بولىس، بىرەۋ مال العالى، بىرەۋ قىز العالى كەلەدى. ءوستىپ كەلىپ جۇرگەندەردى ولتىرە بەرسەك قۇنسىز بولادى دەگەن كەسىمگە كەلسەك ءجون بولا ما. وسىعان ۋادەڭدى العالى كەلدىم، – دەيدى.
سوندا جالعىز ۇلى قۇدايمەندە تورەنىڭ اۋىلىندا، قىزايلاردىڭ اراسىندا ۇرىن بارىپ جۇرگەنى ەسىنە تۇسكەن سۇلەيمەن تورە قۇن داۋىن دۇرىسىنان شەشىپ بەرگەن ەكەن.
تار جەردە تاماق جەگەنشە، كەڭ جەردە تاياق جەيىك
1864 جىلى رەسەي جەر كەڭەيتۋ ماقساتىمەن «قىتاي– رەسەي باتىس تەرىستىك شەكارانى شارلاۋ، ايىرۋ شارتناماسىن» جاسايدى. وسى كەلىسىمنەن كەيىن رەسەي جاققا قاراپ قالعان قىزاي ەلىنىڭ المان-سالىعى اۋىرلاپ، ەل كۇيزەلىپ كەتەدى. ەلدىڭ وسى جاعدايىن كورگەن قىزايدىڭ رۋباسى، اتقامىنەرلەرى اقىلداسىپ: «تار جەردە تاماق جەگەنشە، كەڭ جەردە تاياق جەيىك» دەپ كەلىسىپ، ىشتەي دايىندالىپ، جانتاس، قادىش، بايمۇرات، قارابەك، وتەپ، شوكە، جانتىق، ۇلتاراق، جاۋلىباي، مىقتىبەك، قاڭتارباي، شوجاي، كوبەگەن، بايقاسقا، ەردەن، باكەي، بوگەنباي قاتارلىلاردان قورعاۋشى قوسىن ۇيىمداستىرىپ، ءبىر تۇندە ۇدەرە كوشىپ، شەكارادان ءوتىپ، تارباعاتايدىڭ قىتاي جاعىنا كەلىپ ورنالاسادى.
شاكىلدەن وماراقىن، ءمۇسى كەلدى
وماراقىن جانساربا ۇلى مالتابار، شاكىلگە زاڭگى بولعاننان كەيىن ەلىنىڭ قامى ءۇشىن بەرىلە ەڭبەكتەنە جۇمىس جۇرگىزىپ، جۇرت اراسىندا تۋعان داۋ-شارلارمەن، بەلەڭ بەرگەن قايشىلىق-قاقتىعىستاردى دۇرىس شەشىپ، ەلىن بەرەكە-بىرلىككە شاقىرىپ كەلىپتى. سونداي-اق جوعارىمەن، سىرىتپەن بولعان قارىم-قاتىناستى دا شەبەرلىكپەن شەندەستىرە ءبىلىپتى.
ءبىر اقىننىڭ:
شاكىلدەن وماراقىن، ءمۇسى كەلدى،
بىرقىدىرۋ قاسىندا كىسى كەلدى.
كەلىپتى ەل تۇتقاسىن ۇستاپ ولار،
وڭاشا قوناق ۇيگە ءتۇسىپ ەندى، – دەگەن ولەڭى ەل اراسىنا تارالىپ، سودان باستاپ جيىن-تويلاردا ول ەكەۋىنىڭ بىرەۋىن كورگەن جەردە «شاكىلدەن وماراقىن، ءمۇسى كەلدى» دەگەن قاناتتى سوزگە اينالىپ كەتەدى.
دەرەككوز: تاريح تالعارىندا [ءماتىن] : (تاريحي زەرتتەۋلەر، ەسسە، ماقالالار) / ا. وماراقىن- تالدىقورعان : [ب. ج.] ، 2022.– 500 دانا . – ISBN 978-601-7865-39-9 (1-ت.)، ISBN 978-601-7865-36-8 1-توم .– 287 ب.، سۋرەتتى .
https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1657755
“Q-Andas” اقپاراتتىق اگەنتتىگى
جالعاسى بار…











