Ejelgi Qytai tarihynda memleket qúrushy iri túlǵalardyń biri – Lyu Ban (b.z.b. 256–195 jj.). Ol Qytaidaǵy Han áuletiniń negizin qalaǵan tarihi qairatker retinde belgili. Lyu Bannyń bilikke kelui TSinь áuletiniń kúireu kezeńimen túspa-tús kelip, Qytai tarihynda jańa sayasi dáuirdiń bastaluyna jol ashty. Onyń ómir joly men qyzmeti memleket qúru, basqaru júiesin qalyptastyru jáne qoǵamdy úiymdastyru tájiribesiniń mańyzdy úlgisi bolyp sanalady.
Lyu Bannyń túlǵalyq bolmysy
Lyu Ban qazirgi Qytaidyń TSzyansu ólkesindegi Pei uezinde dúniege kelgen. Ol bastapqyda TSinь memleketiniń auyldyq ákimshilik júiesinde tómen dárejeli qyzmet atqarǵan. Qarapaiym ortadan shyqqan Lyu Bannyń ómir joly onyń tabandylyǵy men úiymdastyrushylyq qabiletiniń arqasynda iri sayasi túlǵaǵa ainalǵanyn kórsetedi.
TSinь áuletiniń sońǵy kezeńinde el ishinde auyr salyq pen qatal bilikke qarsy kóterilister kúsheidi. Sol kóterilisterdiń ishinde CHenь SHen men U Guan bastaǵan sharualar qozǵalysy erekshe oryn alady. Osy tarihi oqiǵa kezinde Lyu Ban óz jasaǵyn úiymdastyryp, kóteriliske qosyldy. Keiin kóterilisshiler qozǵalysy álsiregenimen, Lyu Ban kúresti jalǵastyryp, sharualar jasaqtarynyń jetekshileriniń birine ainaldy.
Lyu Bannyń túlǵalyq erekshelikteriniń biri – adamdardy tańdai bilui jáne qabiletti túlǵalardy óz tóńiregine toptastyruy boldy. Ol adamdardy shyqqan tegine qarai emes, olardyń qabileti men eńbegine qarai baǵalady. Múndai sayasat onyń ainalasyna daryndy keńesshiler men qolbasshylardyń jinaluyna múmkindik berdi. Búl Lyu Bannyń sayasi tabysynyń negizgi sebepteriniń biri boldy.
Qytai memleketi tarihyndaǵy orny
TSinь áuleti qúlaǵannan keiin Qytaida bilik úshin kúres kúsheidi. Kóne aqsúiekterdiń ókili Syan YUi eldi birneshe bólikke bólip, búrynǵy feodaldyq júieni qaita qalpyna keltiruge áreket jasady. Al Lyu Ban eldiń bólshektenuine qarsy shyǵyp, ortalyqtanǵan memleket qúru ideyasyn qoldady.
Búl qarama-qaishylyq tarihta «CHu – Han soǵysy» degen atpen belgili kúreske úlasty. Úzaqqa sozylǵan búl sayasi jáne áskeri qarsylastyqta Lyu Ban jeńiske jetip, Qytaidy qaita biriktirdi. Osy jeńisten keiin ol jańa áulettiń negizin qalap, tarihta Han áuletiniń alǵashqy imperatory retinde tanyldy.
Lyu Ban bilikke kelgennen keiin memleket basqaru júiesinde birqatar mańyzdy ózgerister engizdi. Ol TSinь dáuirinde qalyptasqan ortalyqtanǵan basqaru qúrylymyn saqtai otyryp, ony jańa jaǵdaiǵa beiimdedi. Memlekettik basqaru júiesinde imperatorǵa baǵynyshty joǵary dárejeli sheneunikter qyzmet atqardy, al jergilikti jerlerde uáliler men ákimder taǵaiyndaldy.
Lyu Bannyń sayasatynyń basty baǵyttarynyń biri – ortalyq bilikti nyǵaitu boldy. CHu – Han soǵysy kezinde keibir áskeri qolbasshylarǵa bektik ataq berilgenimen, keiin olardyń derbestigi shektelip, ortalyq bilikke baǵyndyryldy. Búl memlekettegi sayasi túraqtylyqty qamtamasyz etuge múmkindik berdi.
Ekonomikalyq sayasatta Lyu Ban auyl sharuashylyǵyn damytuǵa erekshe mán berdi. Tyń jer igergen sharualardy marapattau, soǵys pen ashtyq saldarynan qúldyqqa túsken adamdardy azat etu siyaqty sharalar júrgizildi. Sonymen qatar saudagerlerdiń yqpalyn shekteu arqyly sharuashylyqtyń negizgi tiregi retinde auyl sharuashylyǵy óndirisin qoldau sayasaty júzege asyryldy.
Lyu Ban biligi kezinde qúqyqtyq júie de retteldi. Onyń tapsyrmasymen búrynǵy TSinь zańdary óńdelip, tolyqtyrylyp, «Han zańdary» jasaldy. Búl zańdar memlekettegi qoǵamdyq qatynastardy retteude mańyzdy ról atqardy.
Han dáuiri jáne tarihi yqpaly
Lyu Ban negizin qalaǵan Han áuleti Qytai tarihyndaǵy eń úzaq ári túraqty memleketterdiń birine ainaldy. Búl dáuir Qytai órkenietiniń mádeni, ekonomikalyq jáne sayasi damuynyń mańyzdy kezeńi boldy. Tipti qazirgi qytai halqynyń ózin «hanь últy» dep atauy osy dáuirdiń tarihi mańyzyn aiqyn kórsetedi.
Han áuleti kezeńinde Qytai memleketi batys óńirlerge qarai bailanystaryn keńeitti. Búl kezeńde Qytai men Ortalyq Aziya halyqtarynyń arasynda sauda jáne diplomatiyalyq qatynastar dami bastady. Keiin búl bailanystar Úly Jibek jolynyń qalyptasuyna negiz boldy.
Úly Jibek joly arqyly Qytai, Ortalyq Aziya jáne basqa da aimaqtar arasynda ekonomikalyq jáne mádeni almasu kúsheidi. Qazaqstan aumaǵy arqyly ótetin búl sauda joly halyqtar arasyndaǵy tarihi bailanystardy nyǵaitty.
Qazaq–qytai qatynastarynyń tarihi negizderi
Búgingi tańda Qazaqstan men Qytai arasyndaǵy qarym-qatynastar strategiyalyq seriktestik deńgeiinde damyp keledi. Búl bailanystardyń tarihi tamyry ejelgi dáuirlerge, sonyń ishinde Han áuleti kezeńine baryp tireledi.
Han dáuirinde qalyptasqan diplomatiyalyq jáne sauda qatynastary keiingi ǵasyrlarda Ortalyq Aziya halyqtary men Qytai arasyndaǵy bailanystardyń damuyna negiz boldy. Qazaqstan aumaǵy arqyly ótken Jibek joly eki órkeniettiń mádeni jáne ekonomikalyq yqpaldastyǵyna jol ashty.
Osy túrǵydan alǵanda Lyu Ban qúrǵan memleket dástúri tek Qytai tarihynda ǵana emes, Euraziya keńistigindegi órkeniettik bailanystardyń qalyptasuyna yqpal etken tarihi kezeńniń mańyzdy bóligi bolyp sanalady.
Lyu Ban – qarapaiym ortadan shyqqanymen, iri memleket qúryp, Qytai tarihynda tereń iz qaldyrǵan túlǵa. Onyń sayasi kóregendigi, kadr sayasaty jáne basqaru reformalary Han áuletiniń úzaq uaqyt boiy quatty memleket retinde damuyna múmkindik berdi.
Han áuleti kezeńinde Qytai men Ortalyq Aziya arasyndaǵy bailanystar kúsheiip, keiin Úly Jibek jolynyń qalyptasuyna negiz qalandy. Sondyqtan Lyu Bannyń tarihi róli tek Qytai memleketiniń qúryluymen ǵana shektelmeidi. Ol Euraziya keńistigindegi halyqtar arasyndaǵy tarihi, ekonomikalyq jáne mádeni bailanystardyń damuyna yqpal etken iri tarihi túlǵa retinde baǵalanady.
Qajet Andas,
Q–Andas aqparat agenttigi











