Жиңди «(Лиұ Чи) – Қытай тарихындағы Батыс Хан дәуірінің мемлекеттілік негізін бекемдеген аса маңызды билеушілердің бірі. Ол б.з.б. 156–141 жылдары тақта отырып, әкесі Уынди қалыптастырған саяси бағытты жалғастырды. Оның билік жолындағы басты мақсаты – ел ішіндегі бытыраңқылықты тоқтату, орталық биліктің беделін күшейту, заң үстемдігін орнықтыру және мемлекетті сыртқы қауіптен қорғау болды.
Хан әулетінің бұл өкілі өмір сүрген кезең Қытай мемлекеті үшін аса күрделі тарихи белес еді. Бір жағынан, ішкі аймақтардағы бектердің дербес билігі күшейіп, орталық үкіметке қауіп төндірді. Екінші жағынан, солтүстіктегі ғұн тайпалары шекаралық өңірлерге шабуыл жасап, елдің тыныштығын бұзды. Осындай жағдайда Лиұ Чидің билігі мемлекетті сақтап қалу, оның ішкі және сыртқы қауіпсіздігін қамтамасыз ету жолындағы шешуші кезеңге айналды.
Көреген патшаның тағылымды өміріндегі ең басты ерекшелік – мемлекетті жеке адамдардың еркімен емес, заң мен тәртіптің күшімен басқару қажет екенін терең түсінуі. Ол заңды ел ішіндегі бүлікті басатын, әділетсіздікті тежейтін, биліктің өлшемін айқындайтын негізгі құрал деп білді. Сондықтан да оның тұсында мемлекеттік басқару жүйесі тәртіпке келтіріліп, билік тармақтары орталыққа бағындырылды.
Хан патшасы тұсында орын алған «жеті бектің бүлігі» оның саяси кемелдігін айқындаған тарихи сынақ болды. Жергілікті бектер орталық билікке қарсы шығып, өз ықпалын сақтап қалуға тырысты. Бұл бүлік жай ғана ішкі тартыс емес, тұтас Хан мемлекетінің тағдырына қауіп төндірген ірі саяси дағдарыс еді. Билеуші батыл шешім қабылдап, бүлікті қысқа мерзімде басып-жаншыды. Осыдан кейін бектердің шенеуніктерді тағайындау, қызметтен босату, жергілікті билікті өз бетінше жүргізу құқығы шектелді.
«Бұл өзгеріс Қытай мемлекеттігі үшін аса маңызды тарихи бетбұрыс болды. Өйткені Лиұ Чи орталық биліктің әлсіреуіне жол бермей, мемлекеттің бөлшектеніп кету қаупін тоқтатты. Оның реформалары арқылы патшалық биліктің әкімшілік жүйесі нығайып, жергілікті күштердің дербестігі азайды. Нәтижесінде Хан әулетінің саяси тұтастығы сақталып, кейінгі қуатты Қытай мемлекетінің негізі бекіді.
«Мемлекет қайраткерінің саясатының тағы бір тағылымды қыры – ауыл шаруашылығына ерекше мән беруі. Ол елдің тірегі жер өңдеген халықта екенін түсінді. Егіншілік, қолөнер, үнемшілдік және еңбекқорлық мемлекеттік тұрақтылықтың экономикалық негізі деп бағаланды. Сауданы шектеп, өндіргіш еңбекке басымдық беру арқылы тарихи тұлға халықтың тұрмысын орнықтыруға, мемлекеттің қазынасын күшейтуге ұмтылды.
«Шекара қауіпсіздігі мәселесінде де көреген билеушінің тарихи орны ерекше. Солтүстіктен төнген ғұн қаупі Хан мемлекеті үшін үлкен сын болды. Хан әулетінің өкілі шекаралық қорғанысты күшейту, халықты шекара аймақтарына орналастыру, астық қорын молайту, жылқы өсіруді дамыту, атты әскер қуатын арттыру сияқты шараларды жалғастырды. Бұл саясат мемлекеттің қорғаныс қабілетін арттырып, сыртқы жауға қарсы тұру мүмкіндігін кеңейтті.
«Лиұ Чидің тарихи рөлі – Қытай мемлекеттігін саяси ыдыраудан сақтап қалғандығында. Ол ішкі бүлікті басып қана қойған жоқ, мемлекеттің басқару жүйесін түбегейлі күшейтті. Заңға сүйенген билік, орталықтанған басқару, экономикалық тұрақтылық және шекара қорғанысы оның саяси мұрасының негізгі өзегіне айналды.
«Бұл тағылымның бүгінгі қазақ-қытай қатынасына қатысты мәні де айрықша. Қазақстан мен Қытай – ежелден көрші, тарихи байланысы терең елдер. Ұлы дала мен Қытай өркениеті ғасырлар бойы саяси, сауда, мәдени және шекаралық қатынастар арқылы өзара ықпалдасып келді. Сондықтан Жиңди дәуірінен алынатын сабақ бүгінгі күн үшін де маңызды: көрші елдер арасындағы бейбітшілік ішкі тұрақтылыққа, өзара құрметке, сенімге және мемлекетаралық жауапкершілікке негізделуі тиіс.
«Бүгінгі қазақ-қытай қатынасында Хан патшасының тағылымы мемлекеттілікті сақтау, шекара тыныштығын қадірлеу, экономикалық ынтымақтастықты дамыту және тарихи көршілік мәдениетін нығайту тұрғысынан бағалы. Қазақ елі үшін де, Қытай үшін де тұрақтылық пен өзара түсіністік – ортақ дамудың басты шарты. Тарих көрсеткендей, ішкі бірлігі бекем, сыртқы саясаты салмақты мемлекет қана ұзақ мерзімді өркендеуге қол жеткізеді.
Жиңди – заң мен тәртіпке сүйеніп, бытыраңқылықты тежеген, мемлекеттің тұтастығын сақтаған, ауыл шаруашылығы мен қорғаныс ісін қатар дамытқан көреген билеуші. Оның өмірі мен саяси тәжірибесі – тек Қытай тарихының ғана емес, жалпы мемлекеттілік туралы ойдың маңызды тағылымы. Лиұ Чи мұрасы бүгінгі ұрпаққа ел бірлігі, жауапты билік, заң үстемдігі және бейбіт көршілік қағидаларын терең түсіндіретін тарихи сабақ болып қала береді.
Қажет Андас,
«Q-andas» ақпарат агенттігі











