باتىس حان ءداۋىرىنىڭ العاشقى كەزەڭى قىتاي تاريحىنداعى مەملەكەتتىك قۇرىلىمنىڭ تۇبەگەيلى قالىپتاسۋىمەن ەرەكشەلەنەدى. وسى تاريحي كەزەڭدە ەلدىڭ ساياسي-يدەيالىق باعىتىن ايقىنداعان تۇلعالاردىڭ ءبىرى جياي. ول جاڭا ەراعا دەيىنگى II عاسىردا ءومىر سۇرگەن، مەملەكەت قايراتكەرى، ويشىل، ادەبيەتشى رەتىندە تانىلعان كورنەكتى تاريحي تۇلعا. ءوز داۋىرىندە ساراي قىزمەتىندە بولىپ، ەل باسقارۋ ىسىنە تىكەلەي ارالاسقان جياي مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ تۇتاستىعى مەن بەرىكتىگىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان باتىل ۇسىنىستارىمەن ەرەكشەلەندى.
ءجيايدىڭ نەگىزگى ساياسي كوزقاراسى ورتالىقتانعان مەملەكەتتى نىعايتۋعا نەگىزدەلدى. باتىس حان مەملەكەتىنىڭ العاشقى جىلدارىندا ايماقتىق بەكتەردىڭ بيلىگى شامادان تىس كۇشەيىپ، ورتالىققا قاۋىپ توندىرە باستاعان ەدى. وسى جاعدايدى تەرەڭ تۇسىنگەن جياي مەملەكەت تۇتاستىعىنا تونگەن قاتەردى دەر كەزىندە ءدال باعالاپ، ورتالىق بيلىك پەن جەرگىلىكتى فەودالدار اراسىنداعى قاتىناستى رەتتەۋ قاجەتتىگىن العا تارتتى. ول بۇل احۋالدى ادام اعزاسىنداعى دەرتكە تەڭەپ، ۋاقىتىندا ەم قولدانباسا، مەملەكەت ىرگەسىنىڭ شايقالاتىنىن ەسكەرتتى.
ويشىلدىڭ پايىمداۋىنشا، ەلدەگى بىتىراڭقىلىقتى جويۋدىڭ بىردەن-ءبىر جولى زاڭ ارقىلى باسقارۋدى كۇشەيتۋ. ول بەكتەردىڭ جەر يەلىكتەرىن شەكتەۋ، ولاردىڭ ساياسي ىقپالىن ازايتۋ، مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىن ورتالىققا شوعىرلاندىرۋ جونىندە ناقتى ۇسىنىستار جاسادى. بۇل يدەيالار كەيىننەن حان بيلىگى تاراپىنان قولداۋ تاۋىپ، قىتايداعى ورتالىقتانعان مەملەكەتتىك جۇيەنىڭ نىعايۋىنا شەشۋشى ىقپال ەتتى. ءجيايدىڭ تۇجىرىمدارى زاڭشىلدىق ءداستۇردىڭ جالعاسى رەتىندە ەل باسقارۋدا قۇقىقتىق ءتارتىپتىڭ ماڭىزىن ايقىنداپ بەردى.
ەكونوميكالىق ساياسات ماسەلەسىندە دە ءجيايدىڭ كوزقاراستارى ايرىقشا مانگە يە بولدى. ول اۋىل شارۋاشىلىعىن مەملەكەتتىڭ تىرەگى رەتىندە قاراستىرىپ، ازىق-تۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە ەرەكشە كوڭىل ءبولدى. استىق قورىن جيناۋ، تابيعي اپاتتارعا دايىن بولۋ، قارجى جۇيەسىن بىرىزدەندىرۋ سياقتى ۇسىنىستارى مەملەكەتتىڭ ەكونوميكالىق نەگىزىن كۇشەيتۋگە باعىتتالدى. بىرىڭعاي اقشا جۇيەسىن ەنگىزۋ ارقىلى ول ىشكى نارىقتىڭ تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋدى كوزدەدى. بۇل شارالار باتىس حان مەملەكەتىنىڭ ەكونوميكالىق قۋاتىن ارتتىرىپ، ونىڭ ۇزاق مەرزىمدى دامۋىنا نەگىز قالادى.
ءجيايدىڭ سىرتقى ساياساتقا قاتىستى ۇستانىمى دا باتىل ءارى ايقىن بولدى. ول سولتۇستىك كوشپەلى كۇشتەردىڭ شاپقىنشىلىعىنا قارسى تۇرۋدى قولداپ، مەملەكەتتىڭ قورعانىس قابىلەتىن كۇشەيتۋ قاجەتتىگىن اتاپ ءوتتى. ونىڭ پىكىرىنشە، سىرتقى قاۋىپكە توتەپ بەرۋ ءۇشىن ىشكى بىرلىك پەن ءتارتىپ ەڭ باستى شارت بولىپ تابىلادى. بۇل تۇرعىدان العاندا، جياي وتانشىل ويشىل رەتىندە ەل تاۋەلسىزدىگىن قورعاۋ يدەياسىن العا شىعاردى.
ءجيايدىڭ تاريحي كوزقاراستارى ونىڭ «تسين مەملەكەتى تۋرالى» ەڭبەگىندە ايقىن كورىنىس تابادى. ول تسين پاتشالىعىنىڭ قىسقا مەرزىمدە كۇشەيىپ، كەيىن تەز قۇلدىراۋىن تاريحي ساباق رەتىندە قاراستىرىپ، ونىڭ سەبەپتەرىن تالدادى. زاڭشىلدىق رەفورمالاردىڭ مەملەكەتتى كۇشەيتۋدەگى ءرولىن مويىنداي وتىرىپ، ول بيلىكتىڭ شەكتەن تىس قاتالدىعى مەن حالىقتان الشاقتاۋ ساياساتىنىڭ قاۋىپتىلىگىن دە اڭعاردى. دەگەنمەن، كەيبىر تۇستاردا ونىڭ كوزقاراستارىندا بىرجاقتىلىق بايقالادى، اسىرەسە تسين داۋىرىندەگى رۋحاني قىسىمعا بەرگەن باعاسىندا. سوعان قاراماستان، ءجيايدىڭ تۇتاس يدەيالىق جۇيەسى مەملەكەتتىك باسقارۋ ەۆوليۋتسياسىندا ماڭىزدى ورىن الادى.
جياي ءىلىمىنىڭ تاريحي ماڭىزى ونىڭ مەملەكەتشىلدىك قاعيدالارىندا جاتىر. ول ورتالىقتانعان بيلىك، زاڭ ۇستەمدىگى، ەكونوميكالىق تۇراقتىلىق جانە ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك سەكىلدى ۇعىمداردى ءبىرتۇتاس جۇيە رەتىندە قاراستىردى. بۇل قاعيدالار قىتاي مەملەكەتتىگىنىڭ قالىپتاسۋىندا ۇزاق مەرزىمدى ستراتەگيالىق نەگىز بولدى.
بۇگىنگى قازاق–قىتاي قاتىناستارى تۇرعىسىنان قاراعاندا، جياي تاعىلىمىنىڭ وزەكتىلىگى ايقىن سەزىلەدى. قازىرگى حالىقارالىق قاتىناستاردا تۇراقتىلىق، ءوزارا سەنىم جانە ەكونوميكالىق ارىپتەستىك باستى ورىنعا شىققان. جياي ۇسىنعان ىشكى تۇراقتىلىق پەن ورتالىقتانعان باسقارۋ قاعيدالارى قىتايدىڭ قازىرگى مەملەكەتتىك ساياساتىنىڭ نەگىزىندە ساقتالىپ وتىر. ال بۇل ءوز كەزەگىندە كورشىلەس ەلدەرمەن، سونىڭ ىشىندە قازاقستانمەن جۇرگىزىلەتىن ساياساتتا تۇراقتىلىق پەن بولجامدىلىقتى قامتاماسىز ەتەدى.
قازاقستان مەن قىتاي اراسىنداعى ىنتىماقتاستىق ەكونوميكالىق، مادەني جانە ساياسي باعىتتا قارقىندى دامىپ كەلەدى. بۇل بايلانىستاردىڭ تابىستى بولۋى ءۇشىن مەملەكەتتەردىڭ ىشكى تۇراقتىلىعى مەن باسقارۋ جۇيەسىنىڭ تيىمدىلىگى ماڭىزدى فاكتور بولىپ تابىلادى. وسى تۇرعىدان العاندا، ءجيايدىڭ مەملەكەتشىلدىك يدەيالارى جاناما تۇردە قازىرگى وڭىرلىك قاتىناستاردىڭ ۇيلەسىمدى دامۋىنا ىقپال ەتەتىن تاريحي-يدەيالىق نەگىزدەردىڭ ءبىرى رەتىندە قاراستىرىلۋى مۇمكىن.
جياي ءىلىمى قىتايدىڭ مەملەكەتتىك ويلاۋ جۇيەسىنىڭ قالىپتاسۋىنا زور ىقپال ەتكەن قۇبىلىس. ونىڭ ورتالىقتاندىرۋ، زاڭ ۇستەمدىگى جانە ەكونوميكالىق تۇراقتىلىققا نەگىزدەلگەن كوزقاراستارى تەك ءوز داۋىرىندە عانا ەمەس، بۇگىنگى كۇنگە دەيىن ءوز ماڭىزىن جويعان جوق. بۇل تاعىلىم قازىرگى قازاق–قىتاي قاتىناستارىنىڭ دا تۇراقتى ءارى پراگماتيكالىق سيپات الۋىنا تاريحي تۇرعىدان اسەر ەتەتىن ماڭىزدى فاكتورلاردىڭ ءبىرى رەتىندە باعالانادى.
قاجەت انداس،
Q-Andas اقپارات اگەنتتىگى











