Eli men atameken jeri úshin attan túspei, qolyna qaru alyp basqynshylarǵa qarsy qaimyqpai qarsy túrǵan, Alashordany qazaǵymnyń tól memleketi dep tanyp kómek qolyn sozyp qoldaǵan, Jarkent óńirinde tiri kúninde aty ańyzǵa ainalǵan biregei túlǵa Múqa bolys (Múqametjan) Ájibekúly turaly áli talai estelikter jazylary sózsiz. Ári qarai osy bir el auzynda ańyzǵa ainalǵan aituly túlǵa jaily ózimniń jinastyryp júrgen derekterime kezek bereiin:
Múqanyń ákesi Ájibek qajylyqqa barǵan, inisi Túrysbek ekeui de óz dáuirinde Jarkent óńiriniń ataqty bai-quattylarynyń aldyńǵy qatarynan oryn alǵan naǵyz shynjyr balaq, shúbar tós jandar boldy. Qajy ákesiniń de kózi ashyq sauaty bir basyna jeterlik, zamannyń tamyr soǵysyn baǵamdai biletin úlken aqyl-oidyń iesi edi. Iri bai bolǵan 3000 jylqy,10 myń qoi, 1000 iri qara,100 túiesiniń ózi, osynshama bailyǵy estigen adamnyń esin alatyn. Jáne de 50 par atty, 20-dai bir atty arbasymen keruen júrgizip alys-jaqynmen sauda-sattyq jasasady. Aǵaiyndy ekeui Patshalyq Resei túsyndaǵy general Kolpakovskiidiń kezinde búkil Ile óńiri qazaqtaryna aduyndybilik júrgizip, aimaqqa aty shyqqan. Sol bailyqtyń arqasynda erte el tanyp, jer tanyp músylmannyń bes paryzynyń biri qajylyqqa Mekkege-Medinege baryp keledi. Mekkeden qajylyqtan kelgen soń:
– «Qajy boldym, músylmannyń bir paryzy retinde meshit saldyru lázim», – dep, «Jarkent qalasynda meshit, medrese salu bastamasyn alǵash kótergen adam»-degen el auzynda aitylyp júrgen qanatty sózderi bar.
Ájibekten taraǵan balalar – Múqa (Múqametjan), Mústafa, Jahuda, Uáli, Májit, Hamit, Beksúltan, Abdrahym tóre.
Zamanynda Ájibek qajy general Kolpakovskiimen óte jaqyn aralasqanyn joǵaryda aityp óttim. Sodan, 1881 jylǵy Peterburg kelisiminen keiin general Qúlja qalasyn tastap shyǵady, sonda onymen birge Qytai biliginen seskengen Ájibek te Qorǵastan beri óterde, Qyzaiǵa bilik etken Rabat tóreniń qaryndasyn alyp qashyp keledi. Mine, osy tóreniń qaryndasynan tuǵan úlken úldyń esimi – Beksúltan, odan keiingi kishisi Ábdrahymǵa naǵashysynyń qúrmetine «Tóre» degen esimdi qosyp berip, búkil Suan «Ábdrahym tóre» atap ketken eken. Ósip-ónip eki úlken aimaqta túratyn – Báitúgei, Toǵarystan bolyp bólinetin Suan eline, shamamen HIH ǵasyrdyń ekinshi jartysynyń sońynda ataqtary aumaqqa málim Stamshal men Múqa bolystar bilik júrgizgen eken.
Jasynan alǵyr, zerek bolyp ósken Múqa 16 jasynda atalǵan Suannyń Báitúgei atasynan taralǵan úrpaqtarǵa bolys bolyp sailanady. Toǵarystan júrty – Stamshal bolystyń enshisine tiedi. Arada aibarynan dúiim el qaimyǵatyn Múqanyń ózi de túrmege qamalyp shyqqan degen derekter bar. Endi bizdegi qolda bar estelikter boiynsha ol oqiǵa mynadai bolǵan syńaily…
Átikei ózim atym, zatym Qoike,
Qoikeden jaqyn bolǵan qu berdeńke.
Jabylyp qytai, sibe, qalyń kerjaq,
Atysyp qyla almaǵan ol da eshteńke! – dep, óz ómirin óleńmen órnektep ketken áigili Múqanyń atalas tuysy ózi aqynjandy, ózi mergen, ózi jaujúrek Átike batyrmen bailanystyrady. Ol búkil Jetisudyń Suan-Qyzai-Naiman-Jalaiyry ardaqtap tóbesine kótergen, eliniń, jeriniń namysy úshin atqa qonyp últynyń kegin quǵan qaharman túlǵa. Tap sol bir almaǵaiyp dáuirde qazaqqa qorlyq kórsetip, tizesi batqan – orys, qytai, sibe-solań, qalmaqtarǵa qyrǵidai tigen áruaqty batyr Átikei Qazaqbaiúly turaly jazylǵan Ǵabdulla Balabekúly Bainóserovtyń «Átikei batyr» atty kitabynda búl uaqiǵa mynadai bolyp suretteledi:
«Qazaqbaidyń balasy Átikei batyr, bala kezinde atalas tuysy meniń atam Bainóserdiń qolynda bolypty. Átikei Bainóserdiń úly Otarbekpen qúrdas eken… Birde Átikei Bainóser atama kelip:
– «Ata, maǵan Otarbekti qosyp berińiz, Satai Túrdyny óltirgen qytaidaǵy sibe Myńambydan kek alyp qaitamyz» deidi.
Sóitip, Otarbek Átikei tobymen birge ketedi. Eginge su ústap jatqan mezgil eken, astynda kók jorǵa aty, moinyna asynǵan qylyshy bar Myńambynyń ózi aidyń jaryǵymen júmysshylaryna su ústatyp júrse kerek. Átikei ertip barǵan adamdaryn bir ózekke qaldyryp, ózi jalǵyz qalyń shidiń arasymen qúlaq basyna baryp aryqtaǵy sudy basqa jaqqa búryp jiberip, sonda jasyrynyp Myńambynyń keluin kútip jatady. Bir kezde kók jorǵa atpen Myńamby kelip, attan túse qalyp, sudy búrǵaly jatqanda tarpa bas salyp, qanjarmen keńirdekten bauyzdap jiberedi. Ai súttei jaryq eken, Myńambynyń keńirdeginen aqqan qan aspanǵa shapshyp jatty deidi. Sol kezde Átikei:
– «Túrdy aǵamnyń kegi úshin!», – dep, shapshyp jatqan qannan úrttap jútyp jiberdi deidi.
Kók jorǵa atty jetelep, sibeniń moinyndaǵy qylyshyn alyp, Átikei auylǵa keledi. Kók jorǵa atty Bainóser atama, qylyshty Múqa bolysqa bailaidy. …Qylyshty Múqa bolys ústap júripti. Átike qaitys bolǵannan keiin, sibeler Múqa ústap júrgen qylyshty tanyp, Jarkent úieziniń bastyǵyna:
– «Myńambyny óltirgen Múqa, aiǵaǵymyz bar», – dep aryzdanady.
Sóitse, qylyshtyń sabynyń ishinde Myńambynyń aty jazylyp, móri basylǵan qaǵaz bar eken. Aiǵaq dáleldenip, Múqa isti bolyp, Qaraǵandyǵa jer audarylǵan eken. Úsh jyl Orta júz tuystarynyń arasynda bolyp, ol jerdegi dau-damaidy sheshuge aralasyp, ádildigimen Orta júz eliniń qúrmetine ie bolypty. Jer audarylǵan merzimi ayaqtalǵanda, aldyna mal salyp, qúrmettep shyǵaryp salypty. 1910 jyly elge oralyp, qaita bolys bolǵan eken». (Ǵ.B. Bainóserov, «Átikei batyr» kitaby, «Asyl kitap» baspasy, 2014. 2-3 better.)
Osy jerde sál sheginis jasap, Múqa bolystyń bolьshevikter kelmei túrǵan kezdegi ómirinen birshama málimetter berip óteiik:
Myna bir Patshalyq Resei kezindegi arhiv qújatynda Muhamedjan Ajibekov 1898 – 1900 jyldary Jarkent ueziniń Báitúgei úrpaqtarynyń bolysy bolǵandyǵyn kóremiz.
El auzyndaǵy estelikter boiynsha:
– «Múqa 16 jasynan bolys bolǵan» degen derekter jii qaitalanady.
Demek, Múqa bolystyń tuǵan jyly shamamen 1870 jylǵa (osy derekpen) tura keledi eken. Árine, áli de tolyqtai zerttep, zerdeleu qajet-aq!…
Al, «Bolystyq» – sóziniń maǵynasyna toqtalar bolsaq – qazaq jerin patshalyq Reseidiń kúshtep otarlauy zamanyndaǵy jańadan engizilgen aumaqtyq ákimshilik bólinisi, ol uezdiń basshylyǵyna baǵynyshty ákimshilik aimaq bolyp tabylatyn. Búl territoriyalyq aumaqtyń qúrylu maqsaty – Resei imperiyasynyń qazaq dalasyndaǵy handyq biligin joiyumen qatar otarlyq bilikti kúsheitu maqsatynda oilastyrylǵan eń tiimdi tásil edi.
Sol kezeńdegi jańa qabyldanǵan jarǵy boiynsha:
- bir auyl – 50-70 tútinnen;
- bir bolystyq – 10-15 auyldan;
- al, ár uezdiń qúramy – 15-20 bolystyqtan qúryldy.
(tizim boiynsha ekinshi túr)
Sonymen qatar patsha úkimeti júrgizgen 1867-1868 jyldary reformaǵa sáikes bolystardyń qúramyna árqaisysy 100-200 tútinnen túratyn sharuashylyq auyldar kirdi. Múndai auyldardyń sany 1000 tútinnen 3000 tútinge deiin bardy. Bolystardyń bárinde ákimshilik aimaqqa jatatyndyqtan ózindik shekarasy bekitilip, qúramyndaǵy halyq búl erejelerdi qatań túrde saqtap otyrdy. Al, Múqa bolsa dál sol uaqytta Suan qazaqtary rasyndaǵy eń bedeldi de sauatty bolystardyń biri boldy.
Máselen, sonau HH ǵasyr basyndaǵy sanauly ǵana ziyalylyr qataryna jatatyn, kezinde Kazan universitetiniń maldárigerlik fakulьtetin bitirgen qazaqtyń bilimdi azamattarynyń biri Túbek Atauytovpen (T. Rysqúlovtyń qaiyn atasy) 1914-1916-jyldary Jarkent kalasynda uezdik mal dárigeri bolyp túrǵan shaǵynda jergilikti Múqa bolyspen úlken syilastyq qarym-qatynas jasap, jaqsy aralasqandyǵy jaiynda da derekter aitylady.
Ol óziniń ójettigi men aqyldylyǵy, ailakerliginiń arqasynda Jarkent uezinde ǵana emes, Jetisu guberniyasynda bedeli ústem bolyp, kózi tirisinde orys bodandyǵyna esh baǵynbaǵan jan. Qala ákimshiligimen jaqsy qarym-qatynasta bolǵan Múqa bolys Jarkent mediresesinde qazaq balalarynyń oqyp, bilim aluyna meiilinshe yqpal etip, údaiy qarjy jáne mal jaǵynan qoldau kórsetip otyrǵan. Sóitip, qajet kezinde Múqa general-gubernatormen, basqa da bilik ókilderimen til tabysyp, derbes óz sayasatyn júrgize bildi.
HH ǵasyrdyń basyndaǵy 1913-1916 jyldary Jarkent óńirindegi – Búrhan, Kóktal, Taldy, Tyshqan, SHejin, Sarybel siyaqty túgin tartsa maiy shyǵatyn shúraily jerlerge kóship kelushi kazak-orystar leginiń qarasy jyldan-jylǵa artyp, kóbeiip, túbegeili ornyǵyp ie bolyp qaludyń qamyn jasaidy. Otarshyldyqtyń ozbyr sayasatyn júzege asyru isi Resei tarapynan ashyqtan-ashyq júrgizilip kúsheigen kez. Máselen, Tashkenttegi general-gubernator Kuropatkin tartyp alynǵan jerdiń barlyǵyn kazak-orystarǵa alyp beru jóninde arnaiy búiryq shyǵarady. Ol pármen boiynsha Jarkent uezindegi 4574 sharuashylyqtyń qolastyndaǵy jerdi túgelge juyq jergilikti túrǵyndardan kúshpen tartyp alyp, ózderin eshqandai kelisimsiz Naryn ólkesine keshirip, jer audarudy josparlaidy.
Degenmen, dál osy kezeńde Reseidiń otarlau sayasatyna arqa súiep Jarkent óńiriniń shúraily jerlerin tartyp aluǵa ishki Reseiden jer audarylyp kelip qonystanyp jatqan kelimsekterge jergilikti qazaqtar da tegeurindi qarsylyq kórsetti. Mine, osynau almaǵaiyp dúrbeleńde jer-suyna, shabyndyq-jailauyna shetten kelip qonystanǵan otarshylarǵa karuly túrde qarsylyq kórsetken jergilikti Suandarda Múqa basshylyq jasaǵan Satai bolystyǵynyń alar orny erekshe.
Alaida, bolys atamyzdyń el basqaru isinde ábden shyńdalǵan shaǵyndaǵy ómiriniń aituly kezeńderiniń taǵy biri – 1916-jylǵy Qaraqara kóterilisine jaqtasyp, qaramaǵyna jergilikti qazaqtardan qol jinap patsha jarlyǵyna qasqaiyp qarsy túruy. Búl kóterilis 1916-jylǵy qazaqtan I-shi Dúniejúzilik soǵystaǵy tyl júmystaryna búratanalardan er azamattardy áskerge alu turaly áigili «Iyunь jarlyǵynan» bastaldy. Osynau ońtaily jaǵdaida qaru asynǵan barlyq kazak-orys múmkindiginshe qalt jibermeuge tyrysty, sóitip kóterilisti betke ústap ózderine mal-múlikten barynsha paida túsiruge úmtyldy.
Sebebi, Jetisu gubernatory 1916 jylǵy qazannyń aiynyń 21- kúngi jarlyǵymen «Oblystyń beibit túrǵyndarynyń búlikten shekken barlyq shyǵynyn tek qana búlikshilerdiń kámpeskelengen dúnie-múlkin, malyn, úilerin, qystaularyn, egistikterin, shebin, aǵash materialdaryn, t. b. satudan túsken aqshamen ornyn toltyrudy» joǵarǵy bilikke úsynyp dálel-dáiegimen bekittirgen bolatyn. Demek, osy jarlyqtyń ayasynda «keńshilik jasalyp», kez-kelgen kulaktyń, orys-kazaktyń qazaqtardy tonap, olardy óltirgeni úshin eshqandai da jazaǵa tartylmaityndyǵy aidan anyq kórinip túrdy.
Jarlyqtyń aty – jarlyq! Jan-jaqqa shabarmandar jiberilip, aq patshanyń pármeni barlyq bolystarǵa general-gubernatordyń kómekshileri arqyly jedel túrde habarlanyp jatty. Osynau el basyna kún tuǵan shaqta, el birligin oilaǵan Múqa bolystyń úzild-kesildi qarsy shyǵyp:
– Soǵysqa bala bermeimiz!- degeni, kóptiń kókeiinen shyqty.
Osy bir ataly sózi úshin, búrynnan da el ishinde bedeli zor Múqaǵa Jarkent óńiriniń qaruly qazaqtarynyń kópshiligi erip, ony qolbasshy dárejesine deiin kóteredi. Sol úshin de kónekóz qariyalarymyzdyń atadan balaǵa múradai bolyp aitylyp júrgen ańyz-áńgimelerinde:
«…Ony patshaǵa ásker bermeu turaly úranshylardyń biri, ári ásker jinap qarsylyq kórsetken Suan kóterilisiniń basshysy edi», – dep te dáripteidi.
Halyqtyń nahaqtan qyrylyp qalmauynyń amal-ailasyn oilastyrǵan Múqa qai kezde bolmasyn ári patsha áskerlerimen jónsiz qaqtyǵystarǵa barmaǵan. Oǵan myna bir oqiǵa dálel bola alady:
«..Máselen, jerin zorlyqpen tartyp alyp, ózderine úryp-soǵyp, zábir kórsetken kazak-orystardyń jańa qonystaryna túndeletip baryp, túlyptarǵa toltyrylǵan maldyń qanyn úilerdiń kabyrǵalaryna shashyp ses kórsetken. Qandy kórip qatty seskengen orys mújyqtary búnyń bárin jaman yrymǵa balap, tartyp alǵan jerin tastap, bir kúnniń ishinde jinalyp kóship ketken. Minekei, Satai bolystyǵynyń jaz jailauyn tartyp alǵan qaruly kazak-orystardy bir oq shyǵarmai, adam shyǵynynsyz Múqa bolys óstip óziniń ailakerliginiń, aqyldylyǵynyń arqasynda olardyń bir-aq kúnde kóship ketulerine májbúr etken».
Jáne de kún-tún demei óz bolysyna qarasty atqaminer jigitterdi qarulandyryp, qashan da jerin, elin qorǵauǵa dayar ústap saqadai-sai otyrǵan.
Jazba málimetterge qarasaq sol bir alasapyran kezeńdegi Jetisu aimaǵynda úzyn sany – 89 bolys bolǵan bolsa, sonyń ishinde Jarkent ueziniń qaramaǵyndaǵy búqaranyń jalpy sany – 20 bolys el.Onyń 6-uy Suan ruynyń úrpaqtary bolsa, qalǵan 14-bolystyq Alban ruynyń qazaqtary edi. Sonau, 1916-jyldyń 1-qańtaryndaǵy málimet boiynsha atalmysh 20 bolystyǵyńyz – 17 712 tútinnen túrsa, kóterilisten keiingi jazalaushy otryadtyń qandy qyrǵynynan keiingi qazaqtardyń sany – 2 995-ke kemigen.
Múndai qańdy qol, baqaishyǵyna deiin qarulanǵan patsha áskerine qarsy túrar kúsh qaida?… Endi Múqa bolys ózine qarasty 6-bolys Suannyń qadirmendi aqsaqaldary men bilerin jinap otarshyldyqqa qarsy kúrestiń jańa ádisine kóshedi. Ol barlyq Jetisu qazaqtaryna «Úndeu!» tastap, qazaq halqynyń múddesin qorǵaityn jańa qúrylǵan Alashorda ókimetin qoldauǵa shaqyrady. Onymen niettes bolǵan jerlesi Meterbai bolys ta Alashordaǵa qazaqtan ásker jinauǵa zor yqpal etken.
Alash ókimeti úshin qolda bar qarjy, mal jáne áskerge jaramdy at qúlaǵynda oinaityn, júrekti jigittermen de qamtamasyz etuge kóship úlken qoldau kórsetedi. Sóitip, 1917-jyly Qapalǵa kelgen Alashorda ókimetiniń arnaiy ókilin Altynemel asuynda qúrmetpen qabyldaidy. Jańa últtyq ókimettiń qúrylǵanymen qúttyqtap, 40 ógiz soiyp úlan-asyr toi jasatady. Jańa qúrylǵan úkimetti «Qazaqtyń naǵyz últtyq ókimeti» – dep tanyǵan Múqa bolys búdan keiingi is-áreketiniń bárinde tól últynyń memlekettik qúrylymy atalǵan Alashorda ókimetiniń damuy men órkendeu jolyna arnaidy.
Jergilikti patshalyq biliktiń tas-talqan bolyp aqtardyń shekara asuymen qúlaǵan soń, ókimettiń qojalyǵy qyzyldarǵa (bolьshevikterge) ótedi. Al, Alashordany Keńestik biliktiń qas jauy bolǵandyǵyn tarihtan bilemiz. Sol úshin de Alash ideyasyna adaldyǵyn saqtap, últtyń derbestigi jolynan taimaǵan bolys atamyz Keńestik qyzyl bolьsheviktermen soǵysyp, kóp shyǵynǵa úshyratqan, kúsh teń emes bolǵasyn keiin amalsyz jeńildi.
Endigi jerde jańa úkimet tarapynan jappai qudalaudyń bolatynyn aldyn-ala sezgen Múqa bolys óz jaqtastarymen Qytai asyp ketedi. Qyzyldardyń qyrǵynynan áupirimdep aman qalyp sońynan ergen el-júrtyna ol jaqta da qorǵan bolǵan. SHekaranyń arǵy betindegi Qytai biliginiń tilin tauyp qonys auyp barǵan qazaqtarǵa – shóbi shúigin jailau, qúnarly egistik jer tauyp berumen qatar, olardyń úrpaǵynyń joiylyp ketu qaupinen aman saqtap qaludy kózdegen igi sharalardy úiymdastyrushy túlǵa.
Alaida, Keńes úkimeti ornaǵannan keiin on jyl óter ótpesten 1927 -jyldan bastalǵan goloshekindik jazalau sayasatynan kesirinen, Jarkent ólkesiniń qazaqtary taǵy da Qytai asuǵa májbúr bolady.
Oǵan qosymsha, Qazaqstandaǵy iri bailardyń sharuashylyqtaryn tárkileu nauqany 1928 jyldan bastaldy. I.V. Stalin 1929 jyly sáuirdegi ótken BK(b)P OK men Ortalyq baqylau komissiyasynyń plenumynda “kedei-júmysshy tabynyń tiregi, ortasha sharua-odaqtasy, kulak-tap jauy” degen tújyrymdamany úsyndy. Sóitip, bai-kulaktardy «tap jauy» retinde joyu kún tártibine qoiylyp, el basyna qaraly túnek ornady.
Sonymen, bolьsheviktik Keńes úkimeti búkil qazaq jerindegi auqattylardyń bar bailyqtaryn kúshpen tartyp aldy emes pe?!… Qarsylasqandardy «bandy», «kulak» – dep, atty, asty qalǵanyn jer audardy. Jarkent óńirindegi «bai» dep eseptelgen auqatty adamdar, túgelge juyq kámpeskelenip shetterinen sottaldy. «Asyra silteu bolmasyn, asha túyaq qalmasyn» degen Goloshekinniń úrda-jyq solaqai sayasatynan jan men maly talauǵa túsken qazaqtar endi amalsyz taǵy da Qytai jerine baryp jan sauǵalaidy. Múndai jaǵdaida amaldyń joǵynan azyp-tozǵan kóptegen bosqyn qazaqtar Múqa bolysty medeu tútyp, kópshiligi sony baryp panalaǵan eken.
Ishtegi yza-kek janǵa maza bermegen soń qazaqtyń jaujúrek jigitterinen jasaq qúrap, dúrkin-dúrkin shekara búzyp óz maldaryn arǵy betke búlar da kúshpen tartyp áketip otyrǵan.
Jáne ol jańaǵy jasaǵynyń bir bóligindegi barymtashy jigitterin Sovetke, Qytaidyń ishkeri jaǵyna, qalmaqtar otyrǵan jaqqa jiberip úiir-úiir jylqylardy aidatyp aldyrady. Búl jerde ol kisini úry dep túsinbeu kerek. Degenmen, bolys búl árekettiń bárin el-júrtynyń igiligine júmsap azamattyq tanytty. Jáne onyń barymtalap mal aluy el-júrttyń amandyǵy úshingi qajettilikten tuyndaǵyn ońdy áreket edi.
Al, qyzyldardyń komotryadynyń talai márte tartyp alǵan maldan basqa – eńkeigen qariyalar, aq jaulyqty ájeler, qyz-kelin men eńbektegen bala-shaǵaǵa deiin pulemetpen qoisha qyrǵan jauyzdyǵynyń qasynda onyń búl isi teńizge qúiǵan tamshydai dese de bolar…
Sodan, ákelingen maldardyń ishindegi besti jylqylardy iriktep alyp qúiryǵyn kestirip, shekara asyp kelgen qazaqtarǵa bólip-bólip berip qoiyp baqtyrady. Jylqylardyń sany 40-qa tolǵanda osy aimaqtaǵy qytaidyń bileushisi CHyń Saiǵa aparyp beredi. Ol kezde Qytaidyń shyǵysyndaǵy Sandún aralyn aǵylshyndar, bir bóligin japondar, manchjurlar t.b. basyp alyp, toz-tozy shyǵyp jatqan bolatyn. Qytaidyń óz biligi tek ortalyǵynda ǵana bolyp, onyń ishinde soltústiginde Mao TSze Dun bastaǵan kommunistik «kúnsandań», al, ońtústiginde Sun YAt Sen basshylyq etken «gomindan» dep eki partiyaǵa bólinip ózara qyrqysyp jatqan kezeń edi. Demek, osynau el biligindegi alauyzdyqty sheber paidalanǵan Múqa bolys gomindan partiyasyn jaqtaushy, óńir bileushisi CHyń Saimen jaqsy qarym-qatynas ornatady. Sol qarym-qatynastyń, mámlegerliktiń arqasynda azyp-tozyp jetken el-júrtyna qamqor bolyp, isher as, kier kiim, irili-úsaqty malmen, jermen de barynsha qamtamasyz etip otyrdy. Óziniń aimaǵyndaǵy halqyn sol jerdiń ilgeriden túryp jatqan túrǵyndarynyń talauyna bermei, qorlyq-zombylyqtan qorǵady.
Minekei, múndaǵy eliniń keleshegin oilai bilgen súńǵyla bolystyń negizgi maqsaty: Sovettiń qyrǵynynan jansauǵalap shekara asyp kelgen qazaq bauyrlaryn Qorǵastan bastap Sairam kól, Nylqyǵa deiingi jáne Jetisu Alatauynyń ońtústigindegi tauly aumaqqa qonystandyru boldy. Naqtyraq aitsaq, sol mańaida otyrǵan – mańǵúl, sibe, solań, qalmaqtardy yǵystyryp qazaqqa jer alyp berip otyrǵan.
Mysaly, Múqa bolystyń osyndai qamqorlyq sharapatynyń arqasynda kóptegen jerlesteri emin-erkin ornyǵyp, sharualaryn dóńgeletti. Jazda jailauǵa shyǵady, tau eteginde jekemenshik qystaulary boldy. Barshylyqta ómir súrip, tirshilikterin jasady. Sózimizge túzdyq bolar taǵy bir dáiek:
– Arǵy bettegi SHetbúlaq degen jerden bir jota assańyz arǵy jaǵynda Qoraly Sai degen sai bar, ony Ortabúlaq dep ataidy. Sol Ortabúlaqtyń kishkene sai bólinip shyǵady sony boilap júre berseńiz joǵary jaǵy túiyqtalyp Qora dep atalady. Sol Qoraly saida Múqa bolystyń jylqylary tolyp túratyn-dy. Sol maldyń bárin bolys atamyz, qaiǵy men qasiret sheken qazaǵynyń eńsesin kóteruge, eldiń tynysh ómir súrui úshin qajetti – jailau, qystau, túraqtaityn meken alyp beruge júmsaǵan.
Sondai bir el basyna kún tuǵan zar zamanda qazaq aryp-ashyp, mal-jannan aiyryldy. Mine, sondaǵy Múqa bolystyń qairatkerligi, últjandylyǵy – «Elim-ailap!» shekara asyp, jat júrtqa taban tiregen bauyrlaryna arystandai aibarymen qorǵan, pana bolǵan esil er!
Qazaqtyń derbestigin ańsaǵan, Alashordashy últ qairatkerlerin Altynemelde aq úi tigip, dastarhan jaiyp, qúrmetpen qarsy alǵan bolys, Keńes ókimetiniń bitispes qas jauy edi. Sol úshin de Múqa bolystyń esimi múrajai sóresinde shań basyp, áli kúnge deiin aitylmai, dáriptelmei keledi.
Keiin, Sovettiń kómegimen jeńiske jetken kommunister gomindandyqtardy búl óńirden quyp shyǵady. Kommunisterdiń qoldauymen bilikke kelip aimaq bileushisi bolǵan CHyń Duannyń:
– «…Múqa bolysty sovetke ústap bergendigin» de auyl aqsaqaldarynyń auyzeki estelikterinen estidik.
Sodan ne kerek, arǵy bettegi búkil Suan men SHeruge bolys bolyp, sovetten jansauǵalap barǵan qazaqtardyń ol jaqqa taban tirep ornalasuyna, sharuasyn túzep, erkin júrip túruyna, ósip-ónuine kóp eńbek sińirgen eljandy túlǵamyzdyń qazasy áli kúnge deiin júmbaq kúide qalyp otyr. Ol qansha qasiret kórse de, Jetisu ólkesiniń qaisar ruhty, arda úly sanatynda tanylyp, tirshiliginde qytai men orystyń otarshyldyq ezgisine bas imedi. Tirshiliginde esimi ańyzǵa ainalǵan osynau tau túlǵa tuǵan halqynyń júrek tórinen oiyp túryp oryn alyp, úrpaq jadynda el aqsaqaldarynyń qaitalanbas biregeii retinde máńgilik saqtalyp qaldy.
Múqanyń balalary – Múhtarhan, Moldash, Músahan atty úsh úl. Úlken úly Múhtarhan Úrimjide oqyǵan qytai tilin biletin óte sauatty edi. Qytaidan beri ótkende, 1962 jyldary Moldash osy Jarkent óńirinde qalyp, Músahan jáne Múqanyń inisi Mústafanyń úrpaqtary Taldyqorǵan jaqtaǵy Qońyr degen jerge baryp ornalasqan, qazirgi tańda ósip-ónip bir qauym el bolyp otyrǵan jaiy bar…
Jariyalandy. Q. Ibraiymjanov. «Jarkent óńiri» – Almaty: Print-Plyus. 2023. -280 b. -205–211 b.
