Basy: «Maidan alabynda júmysqylu úshin búratanalardy alu kerek dep túsken Bas Ministr SHtrumer shyǵarǵan jarlyqtyń sebepterin izdeudi tótenshe tekseru komissiyasy qolǵa aldy.
Negizgi zańdar boiynsha halyqqa soǵys qyzmetin atqartu, zań shyǵaru mekemesinen ótkende ǵana júktelui kerek edi. Biraq sol kezde Ishki Is Ministri bolyp túrǵan SHtrumer búratanalardy 87-shi bappen de qoldanyp, qyzmetke qospai, joǵarydaǵy mekemeniń kúshimen aldy.
…SHtrumerdiń jolsyz shyǵarǵan Jarlyǵy ai-shaige qaramai oryndala bastaǵan soń búratana júrty tolqyp, búlik shyǵara bastap edi. Búliktiń de sebebi jergilikti hakimderdiń ozbyrlyǵy men zorlyǵy edi. Joǵary hakimniń tómengileri abaisyzda shyǵa kelgen jáne tez oryndalatyn búiryqty aqsha tauyp bayuǵa, jáne para aluǵa sarqylmaityn búlaq qyluǵa ainaldyryp edi.
«Qazaq» №232, 2-bet.
BOSQYN QYRǴYZDARǴA JÁRDEM KOMITETI
Byltyrdan beri 10 úlys qyrǵyz óz jerinde orystan, qytai jerinde qytaidan talanyp, Qúlja alabynda topalań tigen qoidai qyrylyp jatqanyn kórip, Qúlja atqaru komiteniń bastyǵy Juvashev músylmany bar qalalarǵa jedelhatpen bildirip edi, mynadai járdem keldi:
Almaty qazaqtarynyń komitetinen – 10000 som, «Uaqyt» gazetiniń basqarmasynan – 598 som 22 tiyn, Yrǵyz ueznyi komitetinen 251 som 65 tiyn, Pavlodar músylmandar komitetinen – 275 som, Aqtóbe músylmandar byurosynan – 300 som, Semei músylmandar komitetinen – 1000 som, Túrkistan Nasyrovtan – 1000 som, Omby meri Ponomarevtan – 117 som, Troiskiden Jvshevtan – 835 som, Qúlja músylmandarynan – 1240 som, barlyǵy 14760 som.
Múndai járdem kelgen soń Juvashev Qúlja músylmandaryn jiyp, erterek eskermei, qaraspai jatqandaryn aityp, endi járdem kórsetpei jatsaq –Rossiya músylmandarynyń aldynda úyatty bolamyz dep, ash qyrǵyzdarǵa azyq beru komitetin ashaiyq dedi. Jiylǵan júrt –qazaǵy, sarty, noǵaiy bar, dayar ekendigin bildirip, 38 kisi aǵza sailap «Bosqyn qyrǵyzdarǵa járdem» komitetin ashty. Tóraǵasy Jvashev, qazynashy – Fatyh Alin, hatshy Sabyrov boldy.
Búdan soń Qúlja músylmandarynan myna kisiler járdem berdi: Qúsaiyn qajy (Búl kisi bir myńdai qyrǵyzdy qys boiy baǵyp shyqty. Bosqyn qyrǵyzdar úshin – 35 myń som júmsady. Dákirjan Aldiyarov – 1000 som, «Tyanь SHanь seriktestigi» – 100 som, Myrzaiyt Qabylbaev – 500 som, Juvashevtar – 400 som, Mashút Sabyrov – 200 som, Seidálim Qisynov, Ǵabdulhamit Baraqov, mosy Ábilqasym Baisov, Qojahmet Múqtarov, Anǵaljan ahun, Rozymúhamet Ahunbaev – 100 somnan, Ǵabit Ǵajipov, Sabyr Burnashev, SHárip Kúlenov, Búqarbai Mosybaev, Ziyadyn Maqtúm – 50 somnan, Dákir Maǵdúm, Nyǵymetulla Qisynov, Akmal Ahmetov, Ǵabit Qojaev, Merǵaiym Mahmútov – 25 somnan, Áseiin aqyn, Japar aqsaqal – 5 somnan.
Qúlja músylmandary búdan basqada járdem jinap jatyr. Komitet ashtyrarǵa tiisti járdemin berip jatyr. Qytai, dúngenge satylyp jáne tamaq úshin yqtiyarsyz júrgen qyrǵyz qatyn-qyzdaryn bosatyp jatyr. Tekes jaǵyndaǵy talandy, ólgen, kimder talanǵan, ólgenin jazyp aluǵa tórt kisi jibergen: úsheui noǵai-sart, bireui qazaq.
Qyrǵyzdardyń óz jerin ótkeni bar. Kóbi Qúlja alabynda, sany belgisiz. Qúljaǵa kelgen járdemderdi árkim komitet atyna jiberdi me yaki músylman komitetine jiberildi me? Hat arqyly bildirulerin ótinemiz.
Jedelhat berilgen ár qaladan músylmany bar jerlerden «járdem komiteti» kútip túrady.
Járdem jiberu úshin meken-jaiy:
Qitaiskoe vladenie, Predsadetelyu musulьmanskogo ispolnitelьnogo Komiteta S. Juvashevu.
A. Naimanqoja balasy.
«Qazaq» №232, 4-bet.
Túp núsqa arab harpinde.
Audarǵan Qajet Andas.
PRIKAZ O PRIZYVE. PROVERKA
CHerezvychainaya komissiya pristupila k rassledovaniyu prichin i zakonnosti prikaza byvshego Ministra Vnutrennih del o privlechenii (prizyve) inorodtsev dlya raboty v prifrontovyh territoriyah.
Soglasno osnovnomu zakonu, prizyv na voinskuyu slujbu proizvoditsya tolьko posle prohojdeniya sootvetstvuyushego zakona cherez zakonodatelьnye organy. No v to vremya, byvshii Ministr Vnutrennyh del SHtrummer ne obrashaya vnimanie na 87-go statьyu, nachal prizyv po svoemu prikazu, svoego Minsterstva.
Posle togo kak nezakonnyi prikaz SHtrummera nachal vypolnyatьsya bez vsyakogo obsujdeniya i soglasovaniya, v srede inorodtsev nachali voznikatь nedovolьstva i smuty.
Prichinoi nedovolьstva inorodtsev poslujili nepravomernye i nasilьstvennye deistviya mestnyh vlastei.
Vlasti na mestah prevratili etot neostorojnyi i nezakonyi prikaz vysokih vlastei, v neissyakaemyi istochnik dohodov, v vide polucheniya vzyatok, dlya lichnogo obogasheniya.
Gazeta «kazah», №232 str 2
KOMITET POMOSHI KIRGIZSKIM BEJENTSAM
Glava ispolnitelьnogo komiteta Kulьdji Juvashev posylal vo vse goroda, gde estь musulьmane, telegrammy s prosьboi o pomoshi kirgizam 10-ti volostei, kotorye podverglisь razgrableniyu na svoei zemle ot russkih, na kitaiskoi zemle ot kitaitsev i s proshlogo goda nahodyatsya v bedstvennom polojenii, na grani vymiraniya. Posle telegramm, nachala postupatь pomoshь:
Ot Komiteta kazahov Almaty – 10000 rublei
Ot Pravleniya gazety «Uakyt» – 598 rublei 22 kopeiki
Ot Irgizkago uezdnogo komiteta – 251 rublei 65 kopeik
Ot Pavlodarskogo komiteta musulьman – 275 rublei
Ot Aktyubinskogo byuro musulьman – 300 rublei
Ot Semipalatinskogo komiteta musulьman – 1000 rublei
Ot Turkestanskoi mecheti – 1000 rublei
Ot Mera g. Omska – Ponomareva -117 rublei
Ot YAusheva (g. Troitsk) – 835 rublei
Ot musulьman Kulьdji – 1240 rublei
Itogo – 14760 rublei.
Posle postupleniya etih sredstv, Juvashev, sobrav musulьman Kulьdji ukazal im na zapozdalye deistviya, i skazal, chto esli i dalьshe budem zatyagivatь s okazaniem pomoshi kirgizam, budet stydno pered musulьmanami Rossii, takje on prosil otkrytь komitet po okazaniyu pomoshi. Sobravshiesya – kazahi, sarty, nogai skazav o svoei gotovnosti nemedlenno pristupitь k delu – sozdali «Komitet po okazaniyu pomoshi kirgizskim bejentsam», v nego izbrali 38 chelovek.
Predsedatelem izbrali – Juvasheva, kaznacheem – Fatyha Allina, sekretarem – Sabyrova.
Pozdnee postupila pomoshь ob musulьman Kulьdji:
Kusaiyn kajy (on v techenie zimy soderjal 1000 kirgizov) – 35000 rublei,
Dakirjan Aldiyarov – 1000 rublei,
«Tovarishestvo Tyanь-SHanь» – 100 rublei,
Myrzait Kabylbaev – 500 rublei,
Juvashevy – 400 rublei,
Maksut Sabyrov – 200 rublei,
Seidalim Kisynov, Gabdulhamit Barakov, Abylkasym Baev, Kojahmet Muhtarov, Angaljan ahun, Razymuhamet Ahunbaev – po 100 rublei.
Gabit Gajikov, Sabyr Burnashev, SHarip Kulenov, Buharbai Mosybaev, Ziyadin Maktum – po 50 rublei. Mahmutov
Dakir Maktum, Nygmetulla Gisynov, Akmal Ahmetov, Gabit Kojaev, Meirgaim Mahmutov – po 25 rublei.
Asein akyn, Japar aksakal – po 5 rublei.
Musulьmane Kulьdji prodoljayut sbor sredstv dlya kirgizov.
Komitet okazyvaet neposilьnuyu pomoshь Kitaitsy, dungane nachali osobojdatь kirgizskih jenshin, nahodyashihsya u nih v slujankah.
V Tekes napravleny chetyre cheloveka – dlya utochneniya i registratsii umershih, ograblennyh kirgizov.
Kirgizskie bejentsy pereshli na russkie territorii. Mnogie ostalisь v Kulьdje.
Gazeta «Kazah», №232 str 4
Material podgotovlen po perevodu Kajeta Andasa.
Perevod na russkii yazyk – Sabyrjan Kaliev.
Istochnik: informatsionnoe agentstvo “Q-Andas”.
Jalǵasy bar…











