Q-Andas
No Result
View All Result
  • Basty bet
  • Ólketaný
    • Bılım
    • Densaulyq
    • Sport
    • Mádenıet
    • Eltaný
    • Qorshaǵan orta
    • Kóshi-qon
    • Ädiebet
    • Qýǵyn-súrgin
    • Şalǵai auyl
    • jartas sýretteri
    • Halyq jady
    • Tarih
    • Tulǵataný
    • Turizm
    • Jetisýdyń asıetti jerler
  • Arnaıy jobalar
    • Ekspedısııalar
    • Grant
    • Konferensııa
    • Kórmeler
    • Týrnır
  • Muraǵat
    • Andas Omaraqyn izimen
    • Aýeshan Majaıdyń jádigerleri
    • Beınefılm
    • GalereIA
    • Hatkerlik
  • Biz týraly
    • Áriptester
    • Baılanys
    • Saıt ákimshiligi
    • PDF-mūraǵat
kz Қазақ qz Qazaq tj توتە جازۋ ru Русский en English
Q-Andas
  • Basty bet
  • Ólketaný
    • Bılım
    • Densaulyq
    • Sport
    • Mádenıet
    • Eltaný
    • Qorshaǵan orta
    • Kóshi-qon
    • Ädiebet
    • Qýǵyn-súrgin
    • Şalǵai auyl
    • jartas sýretteri
    • Halyq jady
    • Tarih
    • Tulǵataný
    • Turizm
    • Jetisýdyń asıetti jerler
  • Arnaıy jobalar
    • Ekspedısııalar
    • Grant
    • Konferensııa
    • Kórmeler
    • Týrnır
  • Muraǵat
    • Andas Omaraqyn izimen
    • Aýeshan Majaıdyń jádigerleri
    • Beınefılm
    • GalereIA
    • Hatkerlik
  • Biz týraly
    • Áriptester
    • Baılanys
    • Saıt ákimshiligi
    • PDF-mūraǵat
No Result
View All Result
Q-Andas
No Result
View All Result
Basty bet Ólketaný Tulǵataný

Áigili aǵartushy Qalimolla Bektorlin jáne Kúnes aǵartuyndaǵy Alash ideyasy

admin
2025/02/01
Tulǵataný
0

Aqyn, tarihshy, folьklorist Andas OMARAQYNÚLY  1944 jyly QHR-da tuyp, 2016 jyly Taldyqorǵanda qaitys boldy. 3 jyr jinaǵynyń jáne Qytaidaǵy el men jerdiń tarihy turaly 10 kitaptyń avtory. SHyǵarmalary qytai, aǵylshyn jáne túrkitildes últtardyń tiline audarylǵan tarihi jáne ólketanu baǵytyndaǵy zertteu eńbekteri boiynsha 2010 jyly QHR memleket dárejeli syilyǵymen marapttalǵan. Qazir zaiyby Áueshan Majaiqyzy jáne balalary qalamgerdiń «Jyldar izi», «Doda», «Tarih tolqynynda», «Kúngesten Kúneske deiin», «Atadan qalǵan asyl múra», «Tarlandar»,  «Qoljazba» atty kitaptar men kitap-alьbomyn daiyndap, baspaǵa úsyndy

Áigili aǵartushy Qalimolla Bektorlin

Qara dauyl qansha úrǵylap, qatygez qandy sheńgelin qadaǵanmen halyqtyń ishi altyn besik. «Eldi jerde er ólmeidi» degendei, halyq ózi súigen úldarynyń mańdaiynan kún ótkizip, tabanyn shógirge tildirip, jat jalaǵa jem etip bergen emes. Azamattaryn ardaqtap, «El úshin tuǵan er» degizip, atyn aimaqqa jaiyp, úrpaǵynyń úrpaǵyna jyr etip taratady. Mine, osyndai kúnderdi keshke halyqtyń qalauly úldarynyń biri áigili aǵartushy Qalimolla Bektorlin edi.

Qalimolla 1890 jyly Qazaqstannyń Aqmola oblysynda dúniege kelgen. Ruy alshyn. Qalimolla bir ákeden jalǵyz bolyp, ata-anasy erte ólip, jastaiynan jetim qalady. Jan ashyr jaqyn tuysy bolmaǵandyqtan birneshe atalas aǵaiynnyń arasynda jas ómiri auyr azappen, sergeldeń beinetpen ótedi de, jastaiynan shetendei shymyr, qatyrǵan moiyldai qatal, qiyndyqqa kónimpaz bolyp ósedi. Óziniń yntaly zerdeliligimen búta basyn syndyruǵa jaraǵannan bastap-aq ǵylymǵa, bilimge qabaǵat qúshtarlanyp, bir jaǵynan istep, bir jaǵynan timtinip izdene júrip Orynbor qalasyndaǵy uchilisheni úzdik bitirip, biraz uaqyt múǵalimdik qyzmet atqarady. Ol búǵan da qanaǵat tútpai júmys istei júrip úirenuin jalǵastyrady. Páni jáne dini bilimdi qatar meńgergen oqymysty adam bolyp shyǵady. Onyń kózi ashyq, kókiregi taza bolǵandyqtan sol tústaǵy teńsiz qoǵamdyq túzimge narazy bolyp, Nikolai patshanyń dara biligine, terrorlyq zorlyq-zombylyǵyna qatty óshigedi ári qazaqty oyatuǵa úndep, teńsizdikti tereńge batyru úshin kúresuge shaqyrady. Elge aqyndyǵymen de jarshy bolady. Ol óziniń kúresker, jalyndy jyrlarynyń birinde bylai tolǵaidy:

Arǵy atam – er Túrik,
Biz – qazaq elimiz.       
Samal tau, shalqar kól,       
Saryarqa jerimiz.     
Biz júrgen Alashtyń, 
SHyn kemeńgerimiz.     
Egessek el bermes,      
Eńiregen erimiz. 
Búǵauǵa shyrmalǵan,  
Biz – doly arystan,    
Qataisaq qarpymai    
Qoimaityn perimiz.    
At minsek jeldetip,    
Du berip shabamyz.     
Lep tise erlenip,        
Ot bolyp janamyz.    
Erliktiń jalauyn,      
Aqyryp qolǵa alamyz,        
Attandap shapqanda,   
Jauǵa oiran salamyz.         
Ejelden biz qazaq,      
Oqqa ólgen etimiz,       
Qaimyǵyp qaitpaǵan, 
Esh jaudan betimiz.     
Úranym – er qazaq,    
Abylai – hanymyz.   
Bostandyq jolynda,  
Qúrbandyq janymyz.
Tisin oq, aqsyn qan,   
SHyqsyn jan, qorqu joq,    
Azattyq jolynda       
Jan qimaq – nietimiz.
Sóz be eken bizderge,  
Jauyńnyń kóp-azy.   
Ólsek haq sheiitpiz,    
Óltirsek – biz qazy.    
Aiqasqan jaulardy,  
Óltirip sau qaitsaq,   
Bolamyz halyqtyń     
SHyn úly, sabazy.      
Jebesin, qoldasyn,     
Aqsaqal, bata ber,      
Sapardy ońdasyn!     
Jasaǵan saqtasyn,      
Halqymnyń ordasyn!
Ua, halqym, ardaqty, 
Qúrbandyq mal men bas,     
Attan kúreske,   
Azamat, alǵa bas!        

Dál osylai aitylǵandai, ol halqynyń múńyn múńdap, joǵyn joqtaǵan, azabyna ashynyp, azattyǵyn ańsaǵan jalyndy tóńkerisshil bolyp ósti. Aq patshanyń iisshil, shpion jandaishaptary  men qarǵyly tóbetteri Qalimollanyń aq izine shóp salyp, sońyna tústi. «Qalimolla qai jerde kórinse, sol jerde óltirilsin» degen Aqpatshanyń atynan qatal búiryq shyǵaryp, shekaraǵa deiin habarlandyru ilip shaptady.

Mine, osyndai auyr jaǵdaida Qalimolla amalsyzdan jauyn jańyldyru úshin oshaǵynda qainap, otynda mazdaǵan kúresker dostarynan qol úzip, 1910 jyldary Qaljat shekarasy arqyly Qytaiǵa qashyp ótip, SHapshal audanyndaǵy temir ruyna kelip túraqtaidy. Búl Satybaldy Núrbekúlynyń Qytai-Resei shekarasyn ajyratyp, bekitetin komissiya qúramynda júrgen kezine tura keledi. Qalimolla Satybaldymen kezdesip, óziniń ómir keshirmelerin jasyrmai jaiyp salady. Satybaldy onyń kóp oqyǵan, bilimdi adam ekenin ańǵaryp, Demeu aqalaqshynyń auylynan at mindirip, shapan kigizip, óz auyly Kúneske bala oqyttyru maqsatynda ertip keledi. Ol kezde Qalimolla úilenbegen, ne bári jiyrma neshe jastaǵy mádenietti jas jigit edi. Ol Satybaldy auylyna kelgennen keiin dereu iske kirisip, eń aldymen mektep úiymdastyrudy, oqu-oqytu josparyn jasaudy qolǵa alady. Taǵy bir jaǵynan oqu jasyndaǵy úl-qyzdardyń báriniń de oquǵa túsui, bilim alyp, ǵylym igerui, sóitip kózi ashyq ańǵarly adam boluy jaily nasihat júmysyn júrgizedi. Osy arqyly sol auyldaǵy oquǵa tiisti úl-qyzdardy túgelimen tizimdep shyǵady. Alaida, ol kezde Kúnes óńirinde qyzdar mektep tabaldyryǵyn attap, bilim aluǵa jol berilmeitindikten, Qalimollanyń búl isi estigen elge bir túrli oǵashtau kórinedi.

­ ­­– Satybaldy shekaradan bir molla tauyp kelgen eken, ol qyz-qatyndardy da oqytamyn dep jatypty, bir sholaq etek jadigói siyaqty, ­ — dep ósek taratyp, kúlkige ainaldyrady.

Yntaly, kókiregi oyau, jas oqytushy búl ósekpen shatyma, shaqpa tilderge, saiqymazaqtarǵa tótet berip, jasyp-jabyǵudyń ornyna búrynǵydan da qairattanyp, jigerlene túsedi. Ǵylym men bilimge, jańalyqqa jany qúshtar Satybaldy Qalimollanyń búl áreketin barynsha qoldap, quattaidy. Mektep úshin arnaiy úi tiktirip, auyldaǵy oquǵa tiisti úl-qazdardy jinap, oquǵa úiymdastyrady.

Qalimolla ózi qúrastyrǵan oqu-oqytuǵa qatysty materialdar men daiyndaǵan oqulyǵy arqyly júieli túrde bilim beru isin bastap ketedi. «Júmystyń nátijeli boluy bastaluynan, halyqtyń jaqsy boluy basqaruynan» degendei, búl istiń sátti bastalyp, jaqsy basqarylyp, ayaq alysynyń túzu ekendigin kórgen alǵabasar adamdar oqu jasyna kelgen úl-qyzdaryn Qalimollaǵa oquǵa beredi. Qaqań ózi mektep direktory (múdir), ózi sabaq múǵalimi bolyp, qúlshyna qyzmet isteidi. Nátijesinde irgetasy jańadan qalanǵan mekteptiń oqu-oqytu isteri rettep, sapa jaǵynan kózge túse bastaǵandyqtan Kúnestiń (jer aty) bas-ayaǵynan, tipti kórshiles audandaǵy qúdandaly adamdar da balalaryn Qalimollanyń mektebine oqytady. Solardyń ishinde qytai qazaqtaryna tanymal Núsipqan Kónbaiúly, Ábeu Qúdyshúly siyaqty ziyalylar osy mekteptiń alǵashqy túlekteri sanalady. Sonymen qatar Kúredegi SHueTańǵa (Qytaidaǵy alǵash ashylǵan ped uchilishe) shákirtteri Núsiphan Konbaiúly, Ábeu Qúdyshúly, Núrseiit Jienáli, Ábdir Kerimbek, Núrahmet Satybaldy, Ábdurasyl Jaipaq, Jálelhan Baienbek, Ázirbek Qanatbek qatarly oqushylardy jiberip, qoǵam qairatkeri bolyp tanyluyna jol ashady. KeibireuI úlken qyzmetterdiń tizginin ústady. Olardyń bilimdi de bilikti azamat bolyp shyǵuyna, halqyna adal qyzmet etuine kóp septigi tigen. Sol isi arqyly: «Qandai oqytushy bolsa, sondai oqushy bolady» degendi isimen dáleldegen.

Qalimollanyń sol kezdegi tanym, túsinikti búzyp, Satybaldy auylynyń úl-qyzdaryn jańasha baǵytta oqytuy nátijesinde ol  auyly «Molla auyl» dep atalady. Auyldyń er balalarymen qatar Kúlsim, Zúbaida, Zúhriya, Áiim, Ásiya siyaqty qyzdary da mol bilimdi bolyp, eldiń maqtanyshyna ainalady.

Satybaldy Qalimollanyń aqkóńil, adamgershilikti, ashyq-jarqyn minezdi, talantty ekendigin baǵalap, onyń osy óńirde, tipti, óz auylynda túraqtap qaluyn oilaidy. Sonymen Qalimollaǵa osy oiyn aitady. Satybaldynyń ishki oiyn qúp kórgen Qalimolla da:

– Eger meni máńgi túraqtap qal deseń ózińe ini, ákeńe bala bolaiyn. Kenje qaryndasyń Áuejandy nekelep qos, – dep úsynys bildiredi.

Satybaldynyń kenje qaryndasy Áuejan zerek, on sausaǵynan óner tamǵan ismer, qolynan kelmeitini joq sheberligimen el kózine túsip otyrǵanymen 7 jasynda qarajel auruymen auyryp, til-qúlaǵy kemtar bolyp qalǵan edi. Búl jaǵdaidy Qalimollaǵa aityp, keńes salady. Qalimolla ekilenbesten onyń zerdeliligin oilap, otbasyn qúryp kete alatyndyǵyna senim bildiredi. Satybaldy Qalimollaǵa asyqty jilik ústatyp, basyna úi tigip, bauYryna qazan asyp, qaryndasyn qalyńsyz qosyp, Qalimollany Núrbektiń bir otbasy etip ornalastyrady.

Qalimolla Áuejanǵa sańyrau, saqaular álippesin qúrastyryp, oqytyp, sauatyn ashady. Ol kisiniń 70 jastan asyp, baqiǵa ketkenshe mollanyń oqytqany dep Qúran oqyp, hat jazyp, oiyn tolyq jetkizip otyratynyn kórgen aqsaqaldardan jii estigenmin.

Satybaldy da Qalimollany ári ini, ári dos, ári ústaz retinde baǵalap, aqyl-keńes alyp túrǵan. Onyń yqpalynda sol tústaǵy Qazaqstanda shyǵatyn gazet-jurnaldarǵa jazylyp, sayasat pen ǵylymnan habar alyp otyrǵan. Sonyń ishinde «aiqap» jurnalynyń biraz sandary Satybaldynyń úrpaqtarynyń qolynda keiinge deiin saqtalǵan.

Qalimolla túrmysy ornyqqanan keiin oqu-oqytudyń jańa betin ashyp, búrynǵy kóshpeli kiiz úili mektepti túraqty, kemeldi oqu ornyna ainaldyrudy qolǵa alady. Ol 1919 jyly Almalydaǵy (jer aty) Jińishke sai auzynan aǵashtan 6 bólmeli mektep saldyru men topyraqtan ainaldyra qorǵan soqtyrady. Kirpishten bes bólmeli úi saldyrady. Qorshalǵan aulaǵa bede egip, sol óńirdegi júrt bile qoimaǵan kókónisterdiń túqymyn tauyp ákelip, ósirip, eldi otyraqtanyp tirshilik etuge bastaidy. Aǵash egip, bau-baqsha ósirip, qarapaiym monsha salyp, qyr qazaǵyn tańǵaldyrady. Qalimolla otyryqtasudyń paidasyn osylai kórsetumen qatar onyń paidaly jaqtaryn jalyndy jyrlarymen de órnekteidi. Ol «Qazaǵyma» degen óleńinde:

Kúnes, Tekes, Qastaǵy,         
Kóshpeli qazaq balasy,        
Aqyldyń kózin jiberip,      
Aqualyńa qarashy.     
Qatardan qalyp qor bolmaq,       
Birlik joq eldiń balasy.     
Kóp edi qazaq jeriniń 
Ózen, su, adyr, dalasy,       
Ornamadyq qala sap, 
Joqta eshkimniń talasy.      
Búl jerden qazaq aiyrylsa,        
Sodan soń qaida barady?   
Joq bolyp keter qańǵyryp,        
Keiingi bala-shaǵasy.

Oilanar mezgil boldy ǵoi,

Bar bolsa júrttyń sanasy.

Bilersińder qandai dep,

Meniń aitqan múńymdy.

Úǵyndyryp kóreiin,

Oilaǵan ishki syrymdy.

Áueli myqtap ústa ǵyl,

Ózińniń tútqan dinińdi.

Basqadan myqty bolasyń,

Kóp oqysań ǵylymdy.

Medrese, mektep saldyryp,

Jaqsartqyn tirlik kúnińdi.

Zamanaǵa úilesip,

Úirengin óner, bilimdi.

Bizderden basqa halyqtyń,

Esepke bári ilindi.

Bizder de túrmai izdelik,

Tabuǵa óner, bilimdi.

Aqylyńdy salyp, qazaǵym,

Jasyrmai aitshy shynyńdy.

Noǵai, orys jarylma,

Qalada ósip, tuyldy.

Kóshpendi qazaq, kórsetshi,

Millionǵa jetken pulyńdy (aqsha).

Qalimolla múǵalim múndai óleńderdiń órnegin toqyp, talaiyn tolǵap oqushylaryna jattatyp, mektepte jiyn-toptarda mánerlep oqytyp, oryndatyp, júrtty yntyqtyryp otyrǵan.

Qalimollanyń mektebinde birneshe synyp bolyp, júzden astam oqushy oqyǵan. Olardy synyp, synypqa bólip, barlyǵyn kún-tún demei ózi daiyndalyp, tapsyrma berip, ony tekserip otyrǵan. Jaqsy jaza alatyn, oquǵa yntalylaryn tańdap alyp, bilimin satylap kóteruge kúsh salǵan. Atalǵan mektepte oqyǵandar tek sauat ashyp qalmastan, sol tústaǵy joǵary oqu oryndaryna túsip, qoǵamdyq-áleumettik qyzmetterge belsene aralasqan. Sol qatarda Núsipqan Kónbaev, Ábeu Qúdysh, Sarqytbek Sáduaqas, Medeu Qúdysh, Ospanqan Bazarbek, Qalibek Sauryq, Esimqan Jetpisbai siyaqtylardy airyqsha atauǵa bolady. Búginge Kúnes audanyndaǵy Almaly mektebiniń arǵy tegi, túp tórkini 1910 jyly Qalimolda Bektorlin qúrǵan mektepten bastau alǵan.

Qalimolla tek ózi ǵana Almaly mektebin qúryp, bala oqytyp qalmastan, Qazaqstanda túrǵan kezinde birge oqyǵan tatar dosy Áslam, Salahi deitin oqyǵan, bilimdi azamattardy Kúnestiń ár jerinen ashyla bastaǵan mektepterge múǵalimdikke tanystyryp, bolashaǵyna jol núsqap otyrǵan. Aitalyq, Áslamdy Quan záńgige tanystyryp, derbis ruynyń sady, bayan atalarynda ashylǵan mektepke oqytushy etip ornalastyrady. Myńbai molla, Túrysbai Álimahyn, SHiyrbai syndy bilimdi adamdar osy mektepten taǵlym alyp, oqyp shyqqandardyń bir bólimi ǵana. Al Sálahidy Estemes aqalaqshyǵa tanystyryp, Estemes mektebine múǵalim etip jiberedi. Araltóbe, narttaǵy (jer attary) Soltangeldi ruynan shyqqan Qanatbek, Uan, Syraiylbek, Ómirbek, Omaraqyn siyaqty kózqaraqty bilimdi adamdar osy mektepten oqyp shyqqan. Demek, Qalimolla Kúnes óńirine aǵartudyń shamyn jaqqan alqauly adam.

Ómir tájiribesi mol, kóz ayasy keń aǵartushy Qalimolla ózi jasaǵan ortadaǵy qoǵamdyq teńsizdikti, ondaǵy atqaminer, paraqor, juan-júdyryqtardyń zorlyq-zombylyǵyn barynsha synap, júrtty ádilettilikke shaqyryp, joq-jitik qauymǵa jaqtas bolady. Soǵan orai kóptegen óleńder shyǵaryp, ony oqushylaryna jattatyp, el arasyna taratyp, kópti jańalyqqa jetelep otyrady.

Mánsap dese, malyn tókken,

Júmysy joq jarlymen.

Para dese aryn tókken,

Jemeńqordyń qarny keń.

Záńgi, bolys deme qazir,

Úrlyq qylar áz bir shetten,

Kúnde, elubasy (mansap aty) qúr qalama.

SHyǵyn salyp, alys kópten,

Ádilet bolsa qor bolmas ed.

Tákapparsyz bolyp keń,

Bosana almai kedeiler júr.

Moinyna asyp kúrek, ketpen,

Jany ashymai halqyna onyń.

Dáneme joq ádiletten,

Qaityp qazaq ońalady.

Júre berse osy betpen,

Túzeter dep úmit etem,

SHaǵym aityp úkimetten, – dep jazady.

Qalimolla 1930 jyldary Qazaqstanǵa baryp, búrynǵy dostarynyń (Alashtyqtar) kómegimen taǵy da 2,3 jyl qaitalai bilim tolyqtyrady. Sol arqyly jańasha oqu baǵdarlamasyn, ádisin, jolyn igeredi. Kóptegen tájiribe jinaqtap, tórt qorjyn oqulyq kitabyn arqalap, Qaljat shekarasynan Qytaiǵa ótip bara jatqan jolynda badyraqtardyń (tonaushylardyń) shabuylyna úshyrap, kitap, at-tonynan aiyrylady. Ol óte namysqoi adam bolǵandyqtan jol boiyndaǵy auyldardan jaǵdaiyn jasyryp, úsh júz shaqyrym alystaǵy Kúneske jayau tartady. Aryp-ashqan jayau júrginshi bir kúni abaisyzda aǵyny qatty ózenge jolyǵyp, tereń qúiǵa biraq qúlaidy. Jantalasyp júrip, ózennen shyqqanymen qatty shoshynǵannyń saldarynan júregine zaqym keledi. Auylǵa aman-esen kelgenimen bir ai tósek tartyp jatyp, jasy da, bilimi de kemeldengen shaǵynda: «Eń bolmasa, 3 jyl tiri bolǵanda qyzaiǵa, bolmaǵanda Begimbetke, joq degende Soqyrtánikke bilim nárin seuip keter edim», – dep armandap jatyp qaitys bolady.

Material bergen: Imammúhamet NÚRBEKOV

 

Kúnestegi bilim kókjiegi  

Qyzailar Ile óńirine qaita oralǵanda sauatty adamdary tym az boldy. Óitkeni jaugershilik, úrkin-qorqyn ómir, qashqyndyq sapar olardyń otyraqtasyp, mektep ashyp, páni ǵylymmen ainalysuyna múmkindik bermedi. 1900 jyldan keiin ǵana el arasyndaǵy bilimdi adamdar, auqatty bailar tarapynan dini mektepter ashylyp, auyl arasynda kiiz úiler tigilip, bes-on balanyń basyn qúrap, arab álippesin tanytyp, súre jattatyp, dindik sauatyn asha bastady. Aitalyq, 1890 jyldary Sasan bolys Ajybai atty úiǵyr moldany kóshirip ákelip, Taldydan meshit salyp, bala oqytqan. Sonymen qatar Saksan bolys Qashqardan kelgen Nájimiden qari men Uáiis mazarynan Ábeidolla  Maqsút degen adamdy aldyryp, óz auylynda bala oqytqan. Jaiyrbek, Erkinbek, Ospaniyar, Maqsút,  Saǵat, Bolysbek qatarly adamdar osy oqu ornynda oqyp, sauat ashady. Osy tústa Kúnestegi basqa rudyń beldi adamdary da dini oqu ornyn asha bastaidy. Aitalyq, Aqqoltyq, SHaqpy ishi, Araltóbe, Narat, Tasqorǵan, Bestamaq, Sorbúlaq, Qarabúra, taǵy basqa jerlerde dini sauat ashu orny ashylady. Derekterge qaraǵanda, Begimbet elinen Núrbek, Orazáli, derbisten Tóle, Kúshik, Ábish molda, Quanysh bi, Táńirberdiden Qydyr molda, Keshubai, SHylby Álimahyn, Yrǵynbai qalpe, Jandaral qazy, Jansarbai emshi, Ybyraiym múpti qatarly hat, sauaty bar adamdar dini oqudy jalǵastyrdy. Alaida, Tashkent, Búqara, Qashqardan kelgen molda-qazylar dini oqudy basty orynǵa qoiyp, pándik oquǵa jol bermei keldi.

1916 jylǵy Qazaqstan, Qyrǵyzstanda oryn alǵan últ-azattyq kóterilisinen keiin Qytaiǵa auyp kelgen qazaq, qyrǵyz, tatar ziyalylary Kúnestegi alǵabasar adamdardyń qoldauymen kóriniste dini, shyn máninde páni oqudy engizip, balalardyń sauatyn ashuǵa kiristi. Mysaly, Satybaldy Núrbekúly Mollaǵali Bektúrlin degen oqymystyny úsynys etip, Kúnestiń Almaly auylynan 1926 jyly mektep ashyp, bala oqytady. Sol mektepten Núsiphan Konbaiúly, Ábeu Qúdyshúly, Qojahmet Satybaldyúly, Dáuitbek qatarly el arystary ósip shyqty. Ábdilmájit degen tatar oqymysty Ábish mollanyń úsynysymen SHaqpyda sady ruynyń ishinde birneshe jyl bala oqytady. Túrysbai SHybanúly, Qydyrbek, Álǵazy Ábishúly, Qanaǵat, Músaiyp, Áseiin, Qanafiya qatarly adamdar osy Ábdilmájitten oqyp, sauattanady. Osylardyń ishindegi Túrysbai, Álǵazy, Músaiyp, Qanafiyalar 1930 jyldary Kúnestiń basy men ayaǵynda el aralap, bala oqytyp, bilim taratqan. Al Áslam degen tatar oqymysty Bestóbede Quan záńginiń úsynysy boiynsha 1917 jyly ashylǵan Kúrkildek mektebinde 1920 – 1928 jyldar aralyǵynda oqytushylyqpen ainalysqan. 1929 – 1938 jyldar aralyǵynda Túrysbai Álimahyn, Raiym Ábilǵazyúly, Ábduáli Quanúly osy mektepte bala oqytqan. 1919 jyly Patyhan kúnde Táuke Ájibek degendi úsynys etip, SHapqydaǵy Boranqúlda Bógenbai ruynyń balalaryn oqytady. 1918 jyldardan bastap Araltóbeniń Jalshiinde Noǵaibek Estemesúly Qúljadan Ábdolla, Rabiǵa atty erli-zaiypty tatar oqymystylaryn kóshirip ákelip, Soltangeldi ruynyń balalaryn oqytady. Ol 1920 jyldary Mollaǵali, Salaǵi atty tatar oqymystylaryn úsynys etip, jalǵasty bala oqytady. 1927 jyldary Qanabai bir auyzdy úiinde Ábdilpaiyz, Ábdisalam, Núrsaqan qatarly oqytushylardy shaqyryp, bala oqytady. 1929 jyly úsh bólmeli úi salyp, Qanabai mektebin ashady. Onda Symaiyl (qyrǵyz), Egeubekter oqytushy bolǵan (Men osy Egeubek ústazdan tálim alǵan edim). Osyndai mektepter Kúnestiń teriskei jaǵyndaǵy Jautoǵai, Qarasai, Tayasu, Qaiyńdy qatarly jerlerde de jalǵasady. Al Kúnestiń kúngei jaǵyndaǵy  Qarabúra óńirinde Qyzyltal, Saǵa qatarly oqu oryndary ashylyp, Toǵjan, Túrysbai, Omar qatarlylar bala oqytumen ainalysty. Osy tústa er balalarmen qatar qyz balalardy da oqytu qolǵa alyna bastap edi.

1933 jyly 12 sáuirde Úrimji qalasynda sayasi ózgeris tuylyp, Jyńshuryn ókimeti qúlap, Keńes odaǵynyń súiemeldeuimen SHyńshysai bilikke keledi. Ol ókimet biligin alǵannan keiin Keńes odaǵymen kelisken kelisimderi boiynsha SHyǵys Túrkistandaǵy últtardyń mádeniet, óner, ádebietin órkendetu baǵytynda jaqsy bastamalardy qolǵa aldy. Osynyń yqpalynda 1934 jyly Úrimjide SHyńjań ólkelik ókimetiniń birinshi qúryltaiy shaqyryldy. Sol qúryltaida jer-jerden jańasha oqu oryndaryn qúru turaly bastama kóterilip, izinshe Qúlja qalasynan qazaq-qyrǵyz mádeni aǵartu úiymyn qúru isin qolǵa alu úiǵaryldy. Nátijesinde  1935 jyly Qúlja qalasynda «Qazaq-qyrǵyz mádeni-aǵartu úiymy» qúryldy. Sailau arqyly úiymnyń tóraǵasy Maqsút Sasanov, orynbasarlary Jabyqbai aqalaqshy, Kenjebek aqalaqshy, Aitmambet mampań (qyrǵyz), bas hatshy Seiitjan Jainaqov, kómekshi hatshy Asqar Talasbaev, úiymdastyru bóliminiń bastyǵy Dáuletkeldi Qúsbolatúly, oqu-aǵartu bóliminiń bastyǵy Dáuletkeldi Jaipaqúly, qazyna bólimniń bastyǵy Isa tóre, oiyn-sauyq, mádeniet isteriniń bastyǵy Tańjaryq Joldyúly men SHayahmetter boldy.

1934 jyly kúzde Maqsút aqalaqshy Kúnestiń «Qos tóbe» degen jerinde mampań, záńgilermen jinalys ashyp, jańasha bilim berudi násihattap, Kúnesten 27 orynnan mektep saludy úsynady. Aldymen SHaqpy, Zekti, Taldy, Qarabúra, Telqara qatarly 7 orynnan kiiz úide bolsa da bala oqytudy bastaudy úiǵarady. 1935 jyly Taldydan halyq kúshimen 14 synypty mektep saludy belgilep, 4 bolys elden qara Kerimbek, Qasymbek, Súleimen, Júratbek qatarlylar bas bolǵan komissiya úiymdastyryp, bastyqtyqqa Jáiirbekti belgileidi. Halyqtan qarjy jinap, bir jyldyń ishinde mektepti salyp bitirudi tapsyrady. Jiylǵan mal-múlikti tizimdeuge Sydyq, esepti Aryn Ábitiúly alyp otyrady. Qúrylysty Seiitaqyn, Músyraqyndarǵa (dúńgen) júkteidi. Mektep qúrylysy qabyrǵasy topyraq kirpishten qalanyp, asty-ústi taqtailanyp, ortasynda zaly bar 14 bólmeli bolyp salynady. 1935 jyly Jáiirbektiń jauapty boluynda Kúnestegi 32 záńgi el atynan 33 hat-sauatty jastar tańdalyp, Qúlja audanynyń SHirge jailauynyń Túrasu degen jerinde ashylǵan oqytushylardy jetildiru kursyna jiberiledi.

Búl kursqa Kúnesten  Qydyrbek Tanysbaiúly, Saliman Tynáliqyzy, Ábdirasyl Túndebaiúly, Túrysbai SHopanúly, Álǵazy Ábáshúly, Yrymbek Sarqúljaúly, Núrǵali Ybyraiúly, Sanat Otaev, Qúsaiyn Erjanúly, Qúrman Kemelbaiúly, Qanatbek Tastambekúly, Núrahmet Qasymbekúly, Núrǵazy Átjanúly, SHabdenbek Demeuúly, Bekqúrman Órsaryúly, Ayatqan Múqamiyaúly, Áli Arashapúly, Ermek Esjanúly, Múqan Irgebaiúly, Dáuitbek, Núrábdin, Múratbek, Ákimbek, SHáidi Múqamiyaúly, Núrádil Múqabekúly, Maǵda Manaqbaiúly, Ainabek Qabylbekúly, Múratbai Qaiyrbekúly, Kádirbek Tynyshbaiúly, Ábilqasym, Bákir Yrymbaiúly, Toqtasyn Imanúly, Núrdan Túrysbaiúly qatarlylar úsh aiǵa juyq tárbielenip, oqytushylyq syndy qiyn da abyroily mindetti arqalap, auylǵa qaitady.

1935 jyldyń kúzinde Taldydan ashylǵan mektep 380 oqushy, 16 oqytushymen oqytu júmysyn bastady. 1936 jyly Narattyń Qaraterek degen jerinde SHyǵys audandardyń oqytushylaryn tárbieleuge baǵyttalǵan úsh ailyq kurs ashylady. Oǵan Túrasuǵa barǵan oqytushylarmen qatar Taldy Turan mektebin bitirgen 9 adam, Tasqorǵan mektebin bitirgen 16 adam qatysady. Kurs bitken soń olardyń bári mektepterge oqytushy etip jiberiledi. Olardyń jyldyq eńbekaqysy 40-60 isek qoi bolatyn Búl aqy tóleu júiesi 1945 jylǵa deiin jalǵasady. 1935-1940 jyldary Kúneste mektepter art-artynan ashyldy. Satybaldy, Duanbek, Erkinbek, Dosymbek, Quan, Túrysbai, Noǵaibek, Estemes, Qanabai, Túrǵan, Rabat, Qasymbek, SHoiynbai, taǵy basqalar búl iske júmyla kiristi. Kúnes audany óz aldyna audan bolyp qúrylyp, Bestóbe audan ortalyǵy bolǵannan keiin  búrynǵy «Bestóbe» mektebi ortalau mektepke ainalyp, Kúnes audanynyń bas-ayaǵynan oqushy qabyldap, jańasha oqu júiesi qalyptasqan, jataqty mektepke ainalady. Oqu baǵdarlamasy Qazaqstanda shyǵatyn oqulyqtar boiynsha túziledi. Qazaq ortalau mektebinen ózge, úiǵyr, qazaq, orys bastauysh mektepteri qúrylyp, qalashyqtyń jan sany artyp, jańa qúrylystar túsip, aulasyn órik, alma siyaqty túrli jemistermen toltyryp, qalashyqtyń búrynǵy-bet-beinesin ózgerte túsedi.

1944 jylǵy sanaqqa qaraǵanda, Kúneste 25 mektep bolǵan. Onyń ishindegi «Taldy turan», «Bestóbe», «Jalshi» mektepteri ókimet qaramaǵynda bolypty. 3800-den asa oqushyǵa 80-nen asa oqytushy bilim beripti.

«Qazaq-qyrǵyz aǵartu úiymy» qúrylǵannan keiin qyruar igilikti is atqaryldy. 1935 jyly Qúlja qalasynda túńǵysh ret qazaq tilinde «Tóńkeris tańy» atty gazet shyqty. Ony Tańjaryq Joldyúly basqardy. 1935 jyly Maqsút Sasanúlynyń basshylyǵynda audandarda mektep salyp, mádeni is-sharalardy jandandyru turaly búiryq shyǵaryldy. Osy úiymnyń basy-qasynda Kúnesten shyqqan Maqsút Sasanúly, Tańjaryq Joldyúldary tuǵan jerleri úshin de eren eńbek etti. Sol tústa atalǵan úiymnyń kásipten syrtqy teatr úiymdastyrylyp, Ile teatry 1935 jyly «SHúǵa» pьesasymen shymyldyǵyn ashty. 1940 jylǵa deiin búl teatrda «Eńlik-Kebek», «Qalqaman-Mamyr», «Neke qiyar», «Qalyńmal», taǵy da basqa shyǵarmalar sahnalandy. 1941 jyly úiymnyń úiymdastyruymen Toǵyztarau audanynda kórkemónershiler baiqauy ótip, baiqauda daulesker kúishi Áshim Dóńsheúly men Asanáliler (qyrǵyz) erekshe kózge tústi. Osydan keiin úiymnyń janynan arnaiy dombyrashylar krujogi qúrylyp, talantty kúishelerdi tárbieleu isimen ainalysty. Qúljada qúrylǵan teatr, dombyrashylar krujogi Kúnestegi talai talantty úldyń baǵyn ashty. Ókinishke orai, 1966 jyly QHR oryn alǵan mádeni tóńkeris kezinde olardyń kóbi sayasi senimsiz adam dep tanylyp, shyǵarmashylyqpen emin-erkin ai     nalysuǵa múmkindik bermese de, 1970 jyldardyń sońynda qolyna qalam alyp, óz dáuiriniń dańqty shejiresin jazyp ketti. Sol qatarda Dáuletqan SHylbyúly, Ayapbergen Jansarbaiúly, Dáuletqan Qoralasúly, Tileuqabyl Ábilǵazyúly, Qanádirl Túrysbekov, Andas Omaraqynúly, Uálibek Ahmetúly, taǵy basqalaryn atauǵa bolady.

1944 jyly Nylqy audanynda bastalǵan tóńkeris saldarynan mektepter oquyn toqtatyp, kóptegen jas oqytushy partizandar qataryna ótip, taǵy bir bólimi basqa salaǵa auysyp ketedi. 1945 jyly Úsh aimaq tóńkeristik ókimeti qúrylyp, Kúnes audany qalpyna kelip, Jáiirbek audan ákimi, Qiyasbek Berikbai oqu-aǵartu bóliminiń basshysy bolyp taǵaiyndalady. Osydan bastap qaitadan oqytushylar qosynyn tolyqtyru júmysy qolǵa alynady. 1946 jyly jazda Toǵyztarau audanynyń Múqyr-Jyrǵalań jailauynda oqytushylar kursy ashylyp, Áseiin Jaqsylyqúly basqaryp, Súltan Óskenbaiúly, Búqara Tyshqanbaiúly, Sara Tańjaryqqyzy, Ádiljan qatarlylar sabaq beredi. 1945 jyly kúzde Kúneste 17 mektep qaita ashylyp, oqytu júmysy qalpyna túsedi. Biraq kei jyldary  mekteptiń sany artsa, kei jyldary kemip otyrǵan. Osy tústa ortalau mektepterdi qúru isi kún tártibine shyǵady. Osyǵan orai, 1948 jyly Bestóbe mektebi Bestóbe №1 orta mektebi bolyp qúrylyp, Battalǵazy Erlenov mektep meńgerushisi, Ábdiqasym Izatov, Pázilbek Bolysbekúly, Imash Asqarúly siyaqty oqytushylar júmys isteidi.

 

Kúnes aǵartuyna qatys jádigerler:

 

Satybaldy mektebiniń oqu kuáligi (1912j.) Túrgen mektebiniń mys qońyrauy

 

(1930).

 

Quan mektebiniń jaǵrafiya oqulyǵy(1920j) Taldy Turan mektebiniń shkaby (1935j).

 

Oqytushylardyń júmys auystyru qújaty (1940 j.)

Suret Andas Omaraqynnyń «Kúnes tarihi materialdary» atty kitabynan alyndy

Kúnes oqu-aǵartu tarihyna kóz jibergende, qazaq últymen qatar ózge az sandy últtardyń da oqu-aǵartuyna jaqsy jaǵdai qarastyrylǵan. Aitalyq, 1936 jyly Araltóbede SHabala meńgerushilik etken orys mektebi ashylyp, 1957 jylǵa deiin oqytu júmysyn jalǵastyrdy. 1950 jyly SHaqpy ózenin jaǵalai qonystanǵan sibeler úiymdasyp, sibe mektebin ashty. Búl mektep qytai tili men sibe tilin qosyp oqytty. 1934 jyldan bastap Qarabúrada huizu (dúńgan) mektebi ashylǵan. Alǵashqy oqytushysy Aqyn degen adam bolypty. 1939 jyly Araltóbedegi orys mektebiniń janynan bir synyp ashylyp, úiǵyr, ózbek balalaryn qabyldaidy. 1945 jyly Ábdúljan (ózbek) bastaǵan saudagerler qarjy jiyp, Araltóbeden jańa mektep salady. 1947 jyly 8-aida Úsh aimaq tóńkeristik ókimetiniń basshylary Ahmetjan Qasmi, Sqaqbek general, Dálelhan general Araltóbege kelgende osy mektepte halyqpen kezdesedi. Sonymen qatar, 1946-1948 jyldar arasynda Araltóbeden mońǵúl jataqty mektebi de ashylady. Ol 1948 jyly Baiynbúlaqqa kóshiriledi. Jalpy, Kúnes audanynda 1935 – 1950 jyldar aralyǵynda 34 mektep ashylyp, jastarǵa páni bilim berumen ainalysqan.

Kúnes aǵartuyna qatys jádigerler:

reti Mektep aty Orny Ru ne adam aty Qúrylǵan jyly Túńǵysh meńgerushisi
1 Turan mektebi Taldy Ár rudan 1935 Álǵazy
2 Aral mektebi Telǵara Toqal 1936 Battalǵazy
3 Bestóbe mektebi Bestóbe Ár rudan 1939 SHaimardan
4 Jalshi mektebi Keńsu Soltangeldi ruy 1936 Aitmúqamet
5 Mońǵol mektebi Araltóbe Mońǵol 1946 Serin
6 Orys mektebi Araltóbe Orys 1936 SHabala (orys)
7 Úshkepter mektebi Araltóbe Soltargeldi Qanabai mektebi 1935 Núrsalqan
8 SHaqpy birlik mektebi SHaqpy Sady, Bógenbai 1935 Túrysbai
9 Jáukesai mektebi Bestóbe Tastemir 1936 Múratbek
10 Kúrkildek mektebi Bestóbe Bayan Quan 1936 Ábduáli
11 Óriktiaral mektebi Almaly aral Beskórik 1938 Yrymbek Sarqúlja
12 Telǵara mektebi Almaly Duanbek Aqqozy 1939 Orazhan
13 Almaly mektebi Almaly Soqyr-Tánik 1936 Dáuitbek
14 Aqqoltyq úmit mektebi Araltóbe Málik-SHolaq-Kólbai 1936 Núrsalbek
15 Úiǵyr mektebi Araltóbe Úiǵyr 1939 Salahi Saǵdi (tatar)
16 Tayasu mektebi Narat Dáuish 1938 Ermek
17 Sarshoqy mektebi Narat Soqyr-Tánik 1937 Páiiz
18 Qaraoi mektebi Narat Túrdyǵúl 1947 Ermek
19 Tasqorǵan mektebi Túrgen, Zekti Ár rudan 1936 Bákir
20 Túrgen yntymaq mektebi Túrgen Maman, Qazymbet 1938 Ábdyraqpan
21 Temirlik mektebi Temirlik Jámenke, Dosqana 1939 Qazyqan
22 Zekti birlik mektebi Zekti Ár rudan 1935 Mústafa
23 Qyzyltal mektebi Qarabúra Jaras 1936 Aidarhan
24 SHoiynbai mektebi Qarabúra SHoiynbai, Jaras 1935 Múrdan
25 Saǵa mektebi Qarabúra, Saǵa Jaras, Qasymbek 1939 Núrahmet
26 Aqbúrqan mektebi Qarabúra Jaras, Rabat 1939 Aidarhan
27 SHaqpy jaǵa mektebi Taldy SHúńgil 1935 Raiys
28

 

SHegirbúlaq, Sorbúlaq

Mektebi

Taldy Ábiken 1935 Sanat
29 Sibe mektebi Bestóbe Sibe 1950 Gujińtiyan (sibe)
30 Mys mektebi Taldy Úshata 1937 Eshmúhamet
31

 

Qaratóbe (Sarqamys)

Mektebi

Taldy Dórtuyl 1938 Ásen Júnis
32 Dúńgen mektebi Qarabúra Dúńgen 1943 Rahymqazy (dúńgen)
33 Bestóbe bastauysh mektebi Bestóbe Ár rudan 948 Moldan
34 Bestóbe №1 orta mektebi Bestóbe Ár rudan 1948 Battalǵazy

Ótken ǵasyrdyń basynda álem tarihynda úlken-úlken ózgerister jii oryn aldy. Ásirese, Qazaqstandaǵy 1916 jylǵy últ-azattyq kóterilisiniń saldarynan Qazaqstandaǵy ata mekeninen aua kóshken qazaq, tatar, bashqúrt, ózbek, qyrǵyz, orys últtarynyń ókilderi ilgerindi-keiindi Kúneske kelip, ondaǵy qyzai rularymen qanattasa ornalasyp, tirshiligin túzedi. Osy kóshpen kelgen oqymystylar mektep ashyp, bala oqytyp, bilim, mádeniet taratsa, qolynan is keletin, kásipke qyry bar azamattar egin egip, túrli kásippen ainalysudyń jón-josyǵyn kórsetti.

 

Múdan ary qarai Kúnes óńirine qatysty tarihi ister tizbektele beredi. Alaida, Kúnestiń bilim beru salasynyń qalyptasyuy jáne onyń órkendep-ósuiniń basynda Qalimolla Bektorlinniń túrǵany anyq. Soǵan qatysty tarihi sabaqtastyqty osylai túiindegimiz keldi. Qysqasy, Kúnes júrty Qalimoda arqyly Alash ideyasymen susyndap, ony úrpaq tárbiesine ónege etti. Taǵy bir aita kterligi, Kúnestegi bilim shańyraqtary 1959 jylǵa deiin Qazaqstanda shyqqan oqulyqtardy qoldandy. Osy jaqtan ótken oqytushylar sabaq berdi. Demek, shekara bólek bolǵanymen ruhani álemi tamyrlasyp jatty. Ol iz áli de óshken joq. Jalǵasyp keledi.

Rettep úsynǵan Qajet ANDAS

0 0 votes
Рейтинг статьи
Post Views: 9
«Аққу ағай» атанған ұлағатты ұстаз
Tulǵataný

«Aqqu aǵai» atanǵan úlaǵatty ústaz

August 24, 2026
Төккен тердің қадірі
Tulǵataný

Tókken terdiń qadiri

June 11, 2026
Ұстаз ананың хаты
Tulǵataný

Ústaz ananyń haty

June 3, 2026
Тағылымды тағдыр
Tulǵataný

Tauylymdy taqdyr

May 13, 2026
«Апа, сен болмасаң»
Tulǵataný

«Apa, sen bolmasań»

May 12, 2026
Бегзат өмір
Tulǵataný

Begzat ómir

May 5, 2026
Subscribe
Login
Notify of
guest
guest
0 комментариев
Oldest
Newest Most Voted
Inline Feedbacks
View all comments
ӨЛКЕ ШЕЖІРЕСІН СӨЙЛЕТКЕН ҚАЛАМГЕР

ÓLKE SHEJIRESIN SÓILETKEN QALAMGER

November 9, 2026

«Бекзат өмір»: өнерге арналған еңбек

«Bekzat ómir»: ónerge arnalǵan eńbek

November 7, 2026

Өлке тарихы ұрпаққа аманат

Ölke tarihy ūrpaqqa amanat

October 23, 2026

ЖАҢА ҚАҒИДА?  «Әлеуметтік кәсіпкерлерге жаңа талаптар түсіндірілді»

JAŃA QAǴIDA: «Áleumettik kásipkerlerge jańa talaptar túsindirildi»

October 13, 2026

Жұмыспен қамту тәртібінде не өзгерді?

Júmyspen qamtu tártibinde ne ózgerdi?

October 12, 2026

Ақпараттық агенттігі

Меншік иесі: “Жетісу” өлкетанушылар орталығы” қоғамдық бірлестігі
Қазақстан Республикасы, Жетісу облысы, Талдықорған қаласы “Болашақ” шағын ауданы, 12-27

Q-Andas желілік басылымы Қазақстан Республикасы Ақпарат және коммуникация министрлігі Ақпарат комитетінде 2025 жылғы 19 наурызда тіркеліп, № KZ21VPY00115275 куәлігі берілген.

Сайт материалын пайдалану үшін редакция келісімі керек және гиперсілтеме жасау міндетті.

Тел: 8 747 706 1382
email: andas_kazhet@mail.ru

qandas.kz © 2026. Барлық авторлық құқық заңмен қорғалған.

  • qzQazaq
    • kz Қазақ
    • qz Qazaq
    • tj توتە جازۋ
    • ru Русский
    • en English
  • Basty bet
  • Ólketaný
    • Bılım
    • Densaulyq
    • Sport
    • Mádenıet
    • Eltaný
    • Qorshaǵan orta
    • Kóshi-qon
    • Ädiebet
    • Qýǵyn-súrgin
    • Şalǵai auyl
    • jartas sýretteri
    • Halyq jady
    • Tarih
    • Tulǵataný
    • Turizm
    • Jetisýdyń asıetti jerler
  • Arnaıy jobalar
    • Ekspedısııalar
    • Grant
    • Konferensııa
    • Kórmeler
    • Týrnır
  • Muraǵat
    • Andas Omaraqyn izimen
    • Aýeshan Majaıdyń jádigerleri
    • Beınefılm
    • GalereIA
    • Hatkerlik
  • Biz týraly
    • Áriptester
    • Baılanys
    • Saıt ákimshiligi
    • PDF-mūraǵat

© 2025 qandas.kz

wpDiscuz