Q-Andas
No Result
View All Result
  • باستى بەت
  • ولكەتانۋ
    • ءبىلىم
    • دەنساۋلىق
    • سپورت
    • قۋعىن-سۇرگىن
    • تۇلعا تانۋ
    • قورشاعان ورتا
    • حالىق جادى
    • مادەنيەت
    • جەتىسۋ جارتاس سۋرەتتەرى
    • جەتىسۋدىڭ اسيەتتى جەرلەر
    • ادەبيەت
    • شالعاي اۋىل
    • تۋريزم
      • تاريح
    • ەلتانۋ
    • كوشى-قون
    • تۋرنير
  • ارنايى جوبالار
    • بايقاۋ
    • كورمەلەر
    • كونفەرەنتسيا
    • گرانت
    • ەكسپەديتسيالار
  • مۇراعات
    • انداس وماراقىن ىزىمەن
    • اۋەسحان ماجايدىڭ جادىگەرلەرى
    • بەينەفيلم
    • حاتكەرلىك
    • گالەرەيا
  • ءبىز تۋرالى
    • ارىپتەستەر
    • بايلانىس
    • سايت اكىمشىلىگى
    • PDF-مۇراعات
kz Қазақ qz Qazaq tj توتە جازۋ ru Русский en English
Q-Andas
  • باستى بەت
  • ولكەتانۋ
    • ءبىلىم
    • دەنساۋلىق
    • سپورت
    • قۋعىن-سۇرگىن
    • تۇلعا تانۋ
    • قورشاعان ورتا
    • حالىق جادى
    • مادەنيەت
    • جەتىسۋ جارتاس سۋرەتتەرى
    • جەتىسۋدىڭ اسيەتتى جەرلەر
    • ادەبيەت
    • شالعاي اۋىل
    • تۋريزم
      • تاريح
    • ەلتانۋ
    • كوشى-قون
    • تۋرنير
  • ارنايى جوبالار
    • بايقاۋ
    • كورمەلەر
    • كونفەرەنتسيا
    • گرانت
    • ەكسپەديتسيالار
  • مۇراعات
    • انداس وماراقىن ىزىمەن
    • اۋەسحان ماجايدىڭ جادىگەرلەرى
    • بەينەفيلم
    • حاتكەرلىك
    • گالەرەيا
  • ءبىز تۋرالى
    • ارىپتەستەر
    • بايلانىس
    • سايت اكىمشىلىگى
    • PDF-مۇراعات
No Result
View All Result
Q-Andas
No Result
View All Result
باستى بەت ولكەتانۋ تۇلعا تانۋ

ەيگىلى اعارتۋشى قاليموللا بەكتورلين جەنە كۈنەس اعارتۋىنداعى الاش يدەياسى

admin
2025/01/31
تۇلعا تانۋ
0

اقىن, تاريحشى, فولьكلوريست انداس وماراقىنۇلى  1944 جىلى قحر-دا تۋىپ, 2016 جىلى تالدىقورعاندا قايتىس بولدى. 3 جىر جيناعىنىڭ جەنە قىتايداعى ەل مەن جەردىڭ تاريحى تۋرالى 10 كىتاپتىڭ اۋتورى. شىعارمالارى قىتاي, اعىلشىن جەنە تۈركىتىلدەس ۇلتتاردىڭ تىلىنە اۋدارىلعان تاريحي جەنە ۆلكەتانۋ باعىتىنداعى زەرتتەۋ ەڭبەكتەرى بويىنشا 2010 جىلى قحر مەملەكەت دەرەجەلى سىيلىعىمەن ماراپتتالعان. قازىر زايىبى ەۋەسحان ماجايقىزى جەنە بالالارى قالامگەردىڭ «جىلدار ىزى», «دودا», «تاريح تولقىنىندا», «كۈنگەستەن كۈنەسكە دەيىن», «اتادان قالعان اسىل مۇرا», «تارلاندار»,  «قولجازبا» اتتى كىتاپتار مەن كىتاپ-الьبومىن دايىنداپ, باسپاعا ۇسىندى

ەيگىلى اعارتۋشى قاليموللا بەكتورلين

قارا داۋىل قانشا ۇرعىلاپ, قاتىگەز قاندى شەڭگەلىن قاداعانمەن حالىقتىڭ ىشى التىن بەسىك. «ەلدى جەردە ەر ۆلمەيدى» دەگەندەي, حالىق ۆزى سۈيگەن ۇلدارىنىڭ ماڭدايىنان كۈن ۆتكىزىپ, تابانىن شۆگىرگە تىلدىرىپ, جات جالاعا جەم ەتىپ بەرگەن ەمەس. ازاماتتارىن ارداقتاپ, «ەل ۈشىن تۋعان ەر» دەگىزىپ, اتىن ايماققا جايىپ, ۇرپاعىنىڭ ۇرپاعىنا جىر ەتىپ تاراتادى. مىنە, وسىنداي كۈندەردى كەشكە حالىقتىڭ قالاۋلى ۇلدارىنىڭ بىرى ەيگىلى اعارتۋشى قاليموللا بەكتورلين ەدى.

قاليموللا 1890 جىلى قازاقستاننىڭ اقمولا وبلىسىندا دۈنيەگە كەلگەن. رۋى الشىن. قاليموللا بىر ەكەدەن جالعىز بولىپ, اتا-اناسى ەرتە ۆلىپ, جاستايىنان جەتىم قالادى. جان اشىر جاقىن تۋىسى بولماعاندىقتان بىرنەشە اتالاس اعايىننىڭ اراسىندا جاس ۆمىرى اۋىر ازاپپەن, سەرگەلدەڭ بەينەتپەن ۆتەدى دە, جاستايىنان شەتەندەي شىمىر, قاتىرعان مويىلداي قاتال, قيىندىققا كۆنىمپاز بولىپ ۆسەدى. ۆزىنىڭ ىنتالى زەردەلىلىگىمەن بۇتا باسىن سىندىرۋعا جاراعاننان باستاپ-اق عىلىمعا, بىلىمگە قاباعات قۇشتارلانىپ, بىر جاعىنان ىستەپ, بىر جاعىنان تىمتىنىپ ىزدەنە جۈرىپ ورىنبور قالاسىنداعى ۋچيليششەنى ۈزدىك بىتىرىپ, بىراز ۋاقىت مۇعالىمدىك قىزمەت اتقارادى. ول بۇعان دا قاناعات تۇتپاي جۇمىس ىستەي جۈرىپ ۈيرەنۋىن جالعاستىرادى. پەني جەنە دىني بىلىمدى قاتار مەڭگەرگەن وقىمىستى ادام بولىپ شىعادى. ونىڭ كۆزى اشىق, كۆكىرەگى تازا بولعاندىقتان سول تۇستاعى تەڭسىز قوعامدىق تۈزىمگە نارازى بولىپ, نيكولاي پاتشانىڭ دارا بيلىگىنە, تەررورلىق زورلىق-زومبىلىعىنا قاتتى ۆشىگەدى ەرى قازاقتى وياتۋعا ۈندەپ, تەڭسىزدىكتى تەرەڭگە باتىرۋ ۈشىن كۈرەسۋگە شاقىرادى. ەلگە اقىندىعىمەن دە جارشى بولادى. ول ۆزىنىڭ كۈرەسكەر, جالىندى جىرلارىنىڭ بىرىندە بىلاي تولعايدى:

ارعى اتام – ەر تۈرىك,
بىز – قازاق ەلىمىز.       
سامال تاۋ, شالقار كۆل,       
سارىارقا جەرىمىز.     
بىز جۈرگەن الاشتىڭ, 
شىن كەمەڭگەرىمىز.     
ەگەسسەك ەل بەرمەس,      
ەڭىرەگەن ەرىمىز. 
بۇعاۋعا شىرمالعان,  
بىز – دولى ارىستان,    
قاتايساق قارپىماي    
قويمايتىن پەرىمىز.    
ات مىنسەك جەلدەتىپ,    
دۋ بەرىپ شابامىز.     
لەپ تيسە ەرلەنىپ,        
وت بولىپ جانامىز.    
ەرلىكتىڭ جالاۋىن,      
اقىرىپ قولعا الامىز,        
اتتانداپ شاپقاندا,   
جاۋعا ويران سالامىز.         
ەجەلدەن بىز قازاق,      
وققا ۆلگەن ەتىمىز,       
قايمىعىپ قايتپاعان, 
ەش جاۋدان بەتىمىز.     
ۇرانىم – ەر قازاق,    
ابىلاي – حانىمىز.   
بوستاندىق جولىندا,  
قۇرباندىق جانىمىز.
تيسىن وق, اقسىن قان,   
شىقسىن جان, قورقۋ جوق,    
ازاتتىق جولىندا       
جان قيماق – نيەتىمىز.
سۆز بە ەكەن بىزدەرگە,  
جاۋىڭنىڭ كۆپ-ازى.   
ۆلسەك حاق شەيىتپىز,    
ۆلتىرسەك – بىز قازى.    
ايقاسقان جاۋلاردى,  
ۆلتىرىپ ساۋ قايتساق,   
بولامىز حالىقتىڭ     
شىن ۇلى, سابازى.      
جەبەسىن, قولداسىن,     
اقساقال, باتا بەر,      
ساپاردى وڭداسىن!     
جاساعان ساقتاسىن,      
حالقىمنىڭ ورداسىن!
ۋا, حالقىم, ارداقتى, 
قۇرباندىق مال مەن باس,     
اتتان كۈرەسكە,   
ازامات, العا باس!        

دەل وسىلاي ايتىلعانداي, ول حالقىنىڭ مۇڭىن مۇڭداپ, جوعىن جوقتاعان, ازابىنا اشىنىپ, ازاتتىعىن اڭساعان جالىندى تۆڭكەرىسشىل بولىپ ۆستى. اق پاتشانىڭ يىسشىل, شپيون جاندايشاپتارى  مەن قارعىلى تۆبەتتەرى قاليموللانىڭ اق ىزىنە شۆپ سالىپ, سوڭىنا تۈستى. «قاليموللا قاي جەردە كۆرىنسە, سول جەردە ۆلتىرىلسىن» دەگەن اقپاتشانىڭ اتىنان قاتال بۇيرىق شىعارىپ, شەكاراعا دەيىن حابارلاندىرۋ ىلىپ شاپتادى.

مىنە, وسىنداي اۋىر جاعدايدا قاليموللا امالسىزدان جاۋىن جاڭىلدىرۋ ۈشىن وشاعىندا قايناپ, وتىندا مازداعان كۈرەسكەر دوستارىنان قول ۈزىپ, 1910 جىلدارى قالجات شەكاراسى ارقىلى قىتايعا قاشىپ ۆتىپ, شاپشال اۋدانىنداعى تەمىر رۋىنا كەلىپ تۇراقتايدى. بۇل ساتىبالدى نۇربەكۇلىنىڭ قىتاي-رەسەي شەكاراسىن اجىراتىپ, بەكىتەتىن كوميسسييا قۇرامىندا جۈرگەن كەزىنە تۋرا كەلەدى. قاليموللا ساتىبالدىمەن كەزدەسىپ, ۆزىنىڭ ۆمىر كەشىرمەلەرىن جاسىرماي جايىپ سالادى. ساتىبالدى ونىڭ كۆپ وقىعان, بىلىمدى ادام ەكەنىن اڭعارىپ, دەمەۋ اقالاقشىنىڭ اۋىلىنان ات مىندىرىپ, شاپان كيگىزىپ, ۆز اۋىلى كۈنەسكە بالا وقىتتىرۋ ماقساتىندا ەرتىپ كەلەدى. ول كەزدە قاليموللا ۈيلەنبەگەن, نە بەرى جيىرما نەشە جاستاعى مەدەنيەتتى جاس جىگىت ەدى. ول ساتىبالدى اۋىلىنا كەلگەننەن كەيىن دەرەۋ ىسكە كىرىسىپ, ەڭ الدىمەن مەكتەپ ۇيىمداستىرۋدى, وقۋ-وقىتۋ جوسپارىن جاساۋدى قولعا الادى. تاعى بىر جاعىنان وقۋ جاسىنداعى ۇل-قىزداردىڭ بەرىنىڭ دە وقۋعا تۈسۋى, بىلىم الىپ, عىلىم يگەرۋى, سۆيتىپ كۆزى اشىق اڭعارلى ادام بولۋى جايلى ناسيحات جۇمىسىن جۈرگىزەدى. وسى ارقىلى سول اۋىلداعى وقۋعا تيىستى ۇل-قىزداردى تۈگەلىمەن تىزىمدەپ شىعادى. الايدا, ول كەزدە كۈنەس ۆڭىرىندە قىزدار مەكتەپ تابالدىرىعىن اتتاپ, بىلىم الۋعا جول بەرىلمەيتىندىكتەن, قاليموللانىڭ بۇل ىسى ەستىگەن ەلگە بىر تۈرلى وعاشتاۋ كۆرىنەدى.

­ ­­– ساتىبالدى شەكارادان بىر موللا تاۋىپ كەلگەن ەكەن, ول قىز-قاتىنداردى دا وقىتامىن دەپ جاتىپتى, بىر شولاق ەتەك جادىگۆي سيياقتى, ­ — دەپ ۆسەك تاراتىپ, كۈلكىگە اينالدىرادى.

ىنتالى, كۆكىرەگى وياۋ, جاس وقىتۋشى بۇل ۆسەكپەن شاتىما, شاقپا تىلدەرگە, سايقىمازاقتارعا تۆتەت بەرىپ, جاسىپ-جابىعۋدىڭ ورنىنا بۇرىنعىدان دا قايراتتانىپ, جىگەرلەنە تۈسەدى. عىلىم مەن بىلىمگە, جاڭالىققا جانى قۇشتار ساتىبالدى قاليموللانىڭ بۇل ەرەكەتىن بارىنشا قولداپ, قۋاتتايدى. مەكتەپ ۈشىن ارنايى ۈي تىكتىرىپ, اۋىلداعى وقۋعا تيىستى ۇل-قازداردى جيناپ, وقۋعا ۇيىمداستىرادى.

قاليموللا ۆزى قۇراستىرعان وقۋ-وقىتۋعا قاتىستى ماتەريالدار مەن دايىنداعان وقۋلىعى ارقىلى جۈيەلى تۈردە بىلىم بەرۋ ىسىن باستاپ كەتەدى. «جۇمىستىڭ نەتيجەلى بولۋى باستالۋىنان, حالىقتىڭ جاقسى بولۋى باسقارۋىنان» دەگەندەي, بۇل ىستىڭ سەتتى باستالىپ, جاقسى باسقارىلىپ, اياق الىسىنىڭ تۈزۋ ەكەندىگىن كۆرگەن العاباسار ادامدار وقۋ جاسىنا كەلگەن ۇل-قىزدارىن قاليموللاعا وقۋعا بەرەدى. قاقاڭ ۆزى مەكتەپ ديرەكتورى (مۈدىر), ۆزى ساباق مۇعالىمى بولىپ, قۇلشىنا قىزمەت ىستەيدى. نەتيجەسىندە ىرگەتاسى جاڭادان قالانعان مەكتەپتىڭ وقۋ-وقىتۋ ىستەرى رەتتەپ, ساپا جاعىنان كۆزگە تۈسە باستاعاندىقتان كۈنەستىڭ (جەر اتى) باس-اياعىنان, تىپتى كۆرشىلەس اۋدانداعى قۇداندالى ادامدار دا بالالارىن قاليموللانىڭ مەكتەبىنە وقىتادى. سولاردىڭ ىشىندە قىتاي قازاقتارىنا تانىمال نۈسىپقان كۆنبايۇلى, ەبەۋ قۇدىشۇلى سيياقتى زييالىلار وسى مەكتەپتىڭ العاشقى تۈلەكتەرى سانالادى. سونىمەن قاتار كۈرەدەگى شۋەتاڭعا (قىتايداعى العاش اشىلعان پەد ۋچيليششە) شەكىرتتەرى نۈسىپحان كونبايۇلى, ەبەۋ قۇدىشۇلى, نۈرسەيىت جيەنەلى, ەبدىر كەرىمبەك, نۇراحمەت ساتىبالدى, ەبدۋراسىل جايپاق, جەلەلحان بايەنبەك, ەزىربەك قاناتبەك قاتارلى وقۋشىلاردى جىبەرىپ, قوعام قايراتكەرى بولىپ تانىلۋىنا جول اشادى. كەيبىرەۋى ۈلكەن قىزمەتتەردىڭ تىزگىنىن ۇستادى. ولاردىڭ بىلىمدى دە بىلىكتى ازامات بولىپ شىعۋىنا, حالقىنا ادال قىزمەت ەتۋىنە كۆپ سەپتىگى تيگەن. سول ىسى ارقىلى: «قانداي وقىتۋشى بولسا, سونداي وقۋشى بولادى» دەگەندى ىسىمەن دەلەلدەگەن.

قاليموللانىڭ سول كەزدەگى تانىم, تۈسىنىكتى بۇزىپ, ساتىبالدى اۋىلىنىڭ ۇل-قىزدارىن جاڭاشا باعىتتا وقىتۋى نەتيجەسىندە ول  اۋىلى «موللا اۋىل» دەپ اتالادى. اۋىلدىڭ ەر بالالارىمەن قاتار كۈلسىم, زۇبايدا, زۇحرييا, ەيىم, ەسييا سيياقتى قىزدارى دا مول بىلىمدى بولىپ, ەلدىڭ ماقتانىشىنا اينالادى.

ساتىبالدى قاليموللانىڭ اقكۆڭىل, ادامگەرشىلىكتى, اشىق-جارقىن مىنەزدى, تالانتتى ەكەندىگىن باعالاپ, ونىڭ وسى ۆڭىردە, تىپتى, ۆز اۋىلىندا تۇراقتاپ قالۋىن ويلايدى. سونىمەن قاليموللاعا وسى ويىن ايتادى. ساتىبالدىنىڭ ىشكى ويىن قۇپ كۆرگەن قاليموللا دا:

– ەگەر مەنى مەڭگى تۇراقتاپ قال دەسەڭ ۆزىڭە ىنى, ەكەڭە بالا بولايىن. كەنجە قارىنداسىڭ ەۋەجاندى نەكەلەپ قوس, – دەپ ۇسىنىس بىلدىرەدى.

ساتىبالدىنىڭ كەنجە قارىنداسى ەۋەجان زەرەك, ون ساۋساعىنان ۆنەر تامعان ىسمەر, قولىنان كەلمەيتىنى جوق شەبەرلىگىمەن ەل كۆزىنە تۈسىپ وتىرعانىمەن 7 جاسىندا قاراجەل اۋرۋىمەن اۋىرىپ, تىل-قۇلاعى كەمتار بولىپ قالعان ەدى. بۇل جاعدايدى قاليموللاعا ايتىپ, كەڭەس سالادى. قاليموللا ەكىلەنبەستەن ونىڭ زەردەلىلىگىن ويلاپ, وتباسىن قۇرىپ كەتە الاتىندىعىنا سەنىم بىلدىرەدى. ساتىبالدى قاليموللاعا اسىقتى جىلىك ۇستاتىپ, باسىنا ۈي تىگىپ, باۋىرىنا قازان اسىپ, قارىنداسىن قالىڭسىز قوسىپ, قاليموللانى نۇربەكتىڭ بىر وتباسى ەتىپ ورنالاستىرادى.

قاليموللا ەۋەجانعا ساڭىراۋ, ساقاۋلار ەلىپپەسىن قۇراستىرىپ, وقىتىپ, ساۋاتىن اشادى. ول كىسىنىڭ 70 جاستان اسىپ, باقيعا كەتكەنشە موللانىڭ وقىتقانى دەپ قۇران وقىپ, حات جازىپ, ويىن تولىق جەتكىزىپ وتىراتىنىن كۆرگەن اقساقالداردان جيى ەستىگەنمىن.

ساتىبالدى دا قاليموللانى ەرى ىنى, ەرى دوس, ەرى ۇستاز رەتىندە باعالاپ, اقىل-كەڭەس الىپ تۇرعان. ونىڭ ىقپالىندا سول تۇستاعى قازاقستاندا شىعاتىن گازەت-جۋرنالدارعا جازىلىپ, ساياسات پەن عىلىمنان حابار الىپ وتىرعان. سونىڭ ىشىندە «ايقاپ» جۋرنالىنىڭ بىراز ساندارى ساتىبالدىنىڭ ۇرپاقتارىنىڭ قولىندا كەيىنگە دەيىن ساقتالعان.

قاليموللا تۇرمىسى ورنىققانان كەيىن وقۋ-وقىتۋدىڭ جاڭا بەتىن اشىپ, بۇرىنعى كۆشپەلى كيىز ۈيلى مەكتەپتى تۇراقتى, كەمەلدى وقۋ ورنىنا اينالدىرۋدى قولعا الادى. ول 1919 جىلى المالىداعى (جەر اتى) جىڭىشكە ساي اۋزىنان اعاشتان 6 بۆلمەلى مەكتەپ سالدىرۋ مەن توپىراقتان اينالدىرا قورعان سوقتىرادى. كىرپىشتەن بەس بۆلمەلى ۈي سالدىرادى. قورشالعان اۋلاعا بەدە ەگىپ, سول ۆڭىردەگى جۇرت بىلە قويماعان كۆكۆنىستەردىڭ تۇقىمىن تاۋىپ ەكەلىپ, ۆسىرىپ, ەلدى وتىراقتانىپ تىرشىلىك ەتۋگە باستايدى. اعاش ەگىپ, باۋ-باقشا ۆسىرىپ, قاراپايىم مونشا سالىپ, قىر قازاعىن تاڭعالدىرادى. قاليموللا وتىرىقتاسۋدىڭ پايداسىن وسىلاي كۆرسەتۋمەن قاتار ونىڭ پايدالى جاقتارىن جالىندى جىرلارىمەن دە ۆرنەكتەيدى. ول «قازاعىما» دەگەن ۆلەڭىندە:

كۈنەس, تەكەس, قاستاعى,         
كۆشپەلى قازاق بالاسى,        
اقىلدىڭ كۆزىن جىبەرىپ,      
اقۋالىڭا قاراشى.     
قاتاردان قالىپ قور بولماق,       
بىرلىك جوق ەلدىڭ بالاسى.     
كۆپ ەدى قازاق جەرىنىڭ 
ۆزەن, سۋ, ادىر, دالاسى,       
ورنامادىق قالا ساپ, 
جوقتا ەشكىمنىڭ تالاسى.      
بۇل جەردەن قازاق ايىرىلسا,        
سودان سوڭ قايدا بارادى?   
جوق بولىپ كەتەر قاڭعىرىپ,        
كەيىنگى بالا-شاعاسى.

ويلانار مەزگىل بولدى عوي,

بار بولسا جۇرتتىڭ ساناسى.

بىلەرسىڭدەر قانداي دەپ,

مەنىڭ ايتقان مۇڭىمدى.

ۇعىندىرىپ كۆرەيىن,

ويلاعان ىشكى سىرىمدى.

ەۋەلى مىقتاپ ۇستا عىل,

ۆزىڭنىڭ تۇتقان دىنىڭدى.

باسقادان مىقتى بولاسىڭ,

كۆپ وقىساڭ عىلىمدى.

مەدرەسە, مەكتەپ سالدىرىپ,

جاقسارتقىن تىرلىك كۈنىڭدى.

زاماناعا ۈيلەسىپ,

ۈيرەنگىن ۆنەر, بىلىمدى.

بىزدەردەن باسقا حالىقتىڭ,

ەسەپكە بەرى ىلىندى.

بىزدەر دە تۇرماي ىزدەلىك,

تابۋعا ۆنەر, بىلىمدى.

اقىلىڭدى سالىپ, قازاعىم,

جاسىرماي ايتشى شىنىڭدى.

نوعاي, ورىس جارىلما,

قالادا ۆسىپ, تۋىلدى.

كۆشپەندى قازاق, كۆرسەتشى,

ميلليونعا جەتكەن پۋلىڭدى (اقشا).

قاليموللا مۇعالىم مۇنداي ۆلەڭدەردىڭ ۆرنەگىن توقىپ, تالايىن تولعاپ وقۋشىلارىنا جاتتاتىپ, مەكتەپتە جيىن-توپتاردا مەنەرلەپ وقىتىپ, ورىنداتىپ, جۇرتتى ىنتىقتىرىپ وتىرعان.

قاليموللانىڭ مەكتەبىندە بىرنەشە سىنىپ بولىپ, جۈزدەن استام وقۋشى وقىعان. ولاردى سىنىپ, سىنىپقا بۆلىپ, بارلىعىن كۈن-تۈن دەمەي ۆزى دايىندالىپ, تاپسىرما بەرىپ, ونى تەكسەرىپ وتىرعان. جاقسى جازا الاتىن, وقۋعا ىنتالىلارىن تاڭداپ الىپ, بىلىمىن ساتىلاپ كۆتەرۋگە كۈش سالعان. اتالعان مەكتەپتە وقىعاندار تەك ساۋات اشىپ قالماستان, سول تۇستاعى جوعارى وقۋ ورىندارىنا تۈسىپ, قوعامدىق-ەلەۋمەتتىك قىزمەتتەرگە بەلسەنە ارالاسقان. سول قاتاردا نۈسىپقان كۆنباەۋ, ەبەۋ قۇدىش, سارقىتبەك سەدۋاقاس, مەدەۋ قۇدىش, وسپانقان بازاربەك, قاليبەك ساۋرىق, ەسىمقان جەتپىسباي سيياقتىلاردى ايرىقشا اتاۋعا بولادى. بۈگىنگە كۈنەس اۋدانىنداعى المالى مەكتەبىنىڭ ارعى تەگى, تۈپ تۆركىنى 1910 جىلى قاليمولدا بەكتورلين قۇرعان مەكتەپتەن باستاۋ العان.

قاليموللا تەك ۆزى عانا المالى مەكتەبىن قۇرىپ, بالا وقىتىپ قالماستان, قازاقستاندا تۇرعان كەزىندە بىرگە وقىعان تاتار دوسى ەسلام, سالاھي دەيتىن وقىعان, بىلىمدى ازاماتتاردى كۈنەستىڭ ەر جەرىنەن اشىلا باستاعان مەكتەپتەرگە مۇعالىمدىككە تانىستىرىپ, بولاشاعىنا جول نۇسقاپ وتىرعان. ايتالىق, ەسلامدى قۋان زەڭگىگە تانىستىرىپ, دەربىس رۋىنىڭ سادى, بايان اتالارىندا اشىلعان مەكتەپكە وقىتۋشى ەتىپ ورنالاستىرادى. مىڭباي موللا, تۇرىسباي ەلىماحىن, شيىرباي سىندى بىلىمدى ادامدار وسى مەكتەپتەن تاعلىم الىپ, وقىپ شىققانداردىڭ بىر بۆلىمى عانا. ال سەلاھيدى ەستەمەس اقالاقشىعا تانىستىرىپ, ەستەمەس مەكتەبىنە مۇعالىم ەتىپ جىبەرەدى. ارالتۆبە, نارتتاعى (جەر اتتارى) سولتانگەلدى رۋىنان شىققان قاناتبەك, ۋان, سىرايىلبەك, ۆمىربەك, وماراقىن سيياقتى كۆزقاراقتى بىلىمدى ادامدار وسى مەكتەپتەن وقىپ شىققان. دەمەك, قاليموللا كۈنەس ۆڭىرىنە اعارتۋدىڭ شامىن جاققان القاۋلى ادام.

ۆمىر تەجىريبەسى مول, كۆز اياسى كەڭ اعارتۋشى قاليموللا ۆزى جاساعان ورتاداعى قوعامدىق تەڭسىزدىكتى, ونداعى اتقامىنەر, پاراقور, جۋان-جۇدىرىقتاردىڭ زورلىق-زومبىلىعىن بارىنشا سىناپ, جۇرتتى ەدىلەتتىلىككە شاقىرىپ, جوق-جىتىك قاۋىمعا جاقتاس بولادى. سوعان وراي كۆپتەگەن ۆلەڭدەر شىعارىپ, ونى وقۋشىلارىنا جاتتاتىپ, ەل اراسىنا تاراتىپ, كۆپتى جاڭالىققا جەتەلەپ وتىرادى.

مەنساپ دەسە, مالىن تۆككەن,

جۇمىسى جوق جارلىمەن.

پارا دەسە ارىن تۆككەن,

جەمەڭقوردىڭ قارنى كەڭ.

زەڭگى, بولىس دەمە قازىر,

ۇرلىق قىلار ەز بىر شەتتەن,

كۈندە, ەلۋباسى (مانساپ اتى) قۇر قالاما.

شىعىن سالىپ, الىس كۆپتەن,

ەدىلەت بولسا قور بولماس ەد.

تەكاپپارسىز بولىپ كەڭ,

بوسانا الماي كەدەيلەر جۈر.

موينىنا اسىپ كۈرەك, كەتپەن,

جانى اشىماي حالقىنا ونىڭ.

دەنەمە جوق ەدىلەتتەن,

قايتىپ قازاق وڭالادى.

جۈرە بەرسە وسى بەتپەن,

تۈزەتەر دەپ ۈمىت ەتەم,

شاعىم ايتىپ ۈكىمەتتەن, – دەپ جازادى.

قاليموللا 1930 جىلدارى قازاقستانعا بارىپ, بۇرىنعى دوستارىنىڭ (الاشتىقتار) كۆمەگىمەن تاعى دا 2,3 جىل قايتالاي بىلىم تولىقتىرادى. سول ارقىلى جاڭاشا وقۋ باعدارلاماسىن, ەدىسىن, جولىن يگەرەدى. كۆپتەگەن تەجىريبە جيناقتاپ, تۆرت قورجىن وقۋلىق كىتابىن ارقالاپ, قالجات شەكاراسىنان قىتايعا ۆتىپ بارا جاتقان جولىندا بادىراقتاردىڭ (توناۋشىلاردىڭ) شابۋىلىنا ۇشىراپ, كىتاپ, ات-تونىنان ايىرىلادى. ول ۆتە نامىسقوي ادام بولعاندىقتان جول بويىنداعى اۋىلداردان جاعدايىن جاسىرىپ, ۈش جۈز شاقىرىم الىستاعى كۈنەسكە جاياۋ تارتادى. ارىپ-اشقان جاياۋ جۈرگىنشى بىر كۈنى ابايسىزدا اعىنى قاتتى ۆزەنگە جولىعىپ, تەرەڭ قۇيعا بىراق قۇلايدى. جانتالاسىپ جۈرىپ, ۆزەننەن شىققانىمەن قاتتى شوشىنعاننىڭ سالدارىنان جۈرەگىنە زاقىم كەلەدى. اۋىلعا امان-ەسەن كەلگەنىمەن بىر اي تۆسەك تارتىپ جاتىپ, جاسى دا, بىلىمى دە كەمەلدەنگەن شاعىندا: «ەڭ بولماسا, 3 جىل تىرى بولعاندا قىزايعا, بولماعاندا بەگىمبەتكە, جوق دەگەندە سوقىرتەنىككە بىلىم نەرىن سەۋىپ كەتەر ەدىم», – دەپ ارمانداپ جاتىپ قايتىس بولادى.

ماتەريال بەرگەن: يماممۇحامەت نۇربەكوۋ

 

كۈنەستەگى بىلىم كۆكجيەگى

 

 

قىزايلار ىلە ۆڭىرىنە قايتا ورالعاندا ساۋاتتى ادامدارى تىم از بولدى. ۆيتكەنى جاۋگەرشىلىك, ۈركىن-قورقىن ۆمىر, قاشقىندىق ساپار ولاردىڭ وتىراقتاسىپ, مەكتەپ اشىپ, پەني عىلىممەن اينالىسۋىنا مۈمكىندىك بەرمەدى. 1900 جىلدان كەيىن عانا ەل اراسىنداعى بىلىمدى ادامدار, اۋقاتتى بايلار تاراپىنان دىني مەكتەپتەر اشىلىپ, اۋىل اراسىندا كيىز ۈيلەر تىگىلىپ, بەس-ون بالانىڭ باسىن قۇراپ, اراب ەلىپپەسىن تانىتىپ, سۈرە جاتتاتىپ, دىندىك ساۋاتىن اشا باستادى. ايتالىق, 1890 جىلدارى ساسان بولىس اجىباي اتتى ۇيعىر مولدانى كۆشىرىپ ەكەلىپ, تالدىدان مەشىت سالىپ, بالا وقىتقان. سونىمەن قاتار ساكسان بولىس قاشقاردان كەلگەن نەجىميدەن قاري مەن ۋەيىس مازارىنان ەبەيدوللا  ماقسۇت دەگەن ادامدى الدىرىپ, ۆز اۋىلىندا بالا وقىتقان. جايىربەك, ەركىنبەك, وسپانييار, ماقسۇت,  ساعات, بولىسبەك قاتارلى ادامدار وسى وقۋ ورنىندا وقىپ, ساۋات اشادى. وسى تۇستا كۈنەستەگى باسقا رۋدىڭ بەلدى ادامدارى دا دىني وقۋ ورنىن اشا باستايدى. ايتالىق, اققولتىق, شاقپى ىشى, ارالتۆبە, نارات, تاسقورعان, بەستاماق, سوربۇلاق, قارابۇرا, تاعى باسقا جەرلەردە دىني ساۋات اشۋ ورنى اشىلادى. دەرەكتەرگە قاراعاندا, بەگىمبەت ەلىنەن نۇربەك, ورازەلى, دەربىستەن تۆلە, كۈشىك, ەبىش مولدا, قۋانىش بي, تەڭىربەردىدەن قىدىر مولدا, كەشۋباي, شىلبى ەلىماحىن, ىرعىنباي قالپە, جاندارال قازى, جانسارباي ەمشى, ىبىرايىم مۈپتي قاتارلى حات, ساۋاتى بار ادامدار دىني وقۋدى جالعاستىردى. الايدا, تاشكەنت, بۇقارا, قاشقاردان كەلگەن مولدا-قازىلار دىني وقۋدى باستى ورىنعا قويىپ, پەندىك وقۋعا جول بەرمەي كەلدى.

1916 جىلعى قازاقستان, قىرعىزستاندا ورىن العان ۇلت-ازاتتىق كۆتەرىلىسىنەن كەيىن قىتايعا اۋىپ كەلگەن قازاق, قىرعىز, تاتار زييالىلارى كۈنەستەگى العاباسار ادامداردىڭ قولداۋىمەن كۆرىنىستە دىني, شىن مەنىندە پەني وقۋدى ەنگىزىپ, بالالاردىڭ ساۋاتىن اشۋعا كىرىستى. مىسالى, ساتىبالدى نۇربەكۇلى موللاعالي بەكتۇرلين دەگەن وقىمىستىنى ۇسىنىس ەتىپ, كۈنەستىڭ المالى اۋىلىنان 1926 جىلى مەكتەپ اشىپ, بالا وقىتادى. سول مەكتەپتەن نۈسىپحان كونبايۇلى, ەبەۋ قۇدىشۇلى, قوجاحمەت ساتىبالدىۇلى, دەۋىتبەك قاتارلى ەل ارىستارى ۆسىپ شىقتى. ەبدىلمەجيت دەگەن تاتار وقىمىستى ەبىش موللانىڭ ۇسىنىسىمەن شاقپىدا سادى رۋىنىڭ ىشىندە بىرنەشە جىل بالا وقىتادى. تۇرىسباي شىبانۇلى, قىدىربەك, ەلعازى ەبىشۇلى, قاناعات, مۈسايىپ, ەسەيىن, قانافييا قاتارلى ادامدار وسى ەبدىلمەجيتتەن وقىپ, ساۋاتتانادى. وسىلاردىڭ ىشىندەگى تۇرىسباي, ەلعازى, مۈسايىپ, قانافييالار 1930 جىلدارى كۈنەستىڭ باسى مەن اياعىندا ەل ارالاپ, بالا وقىتىپ, بىلىم تاراتقان. ال ەسلام دەگەن تاتار وقىمىستى بەستۆبەدە قۋان زەڭگىنىڭ ۇسىنىسى بويىنشا 1917 جىلى اشىلعان كۈركىلدەك مەكتەبىندە 1920 – 1928 جىلدار ارالىعىندا وقىتۋشىلىقپەن اينالىسقان. 1929 – 1938 جىلدار ارالىعىندا تۇرىسباي ەلىماحىن, رايىم ەبىلعازىۇلى, ەبدۋەلي قۋانۇلى وسى مەكتەپتە بالا وقىتقان. 1919 جىلى پاتىحان كۈندە تەۋكە ەجىبەك دەگەندى ۇسىنىس ەتىپ, شاپقىداعى بورانقۇلدا بۆگەنباي رۋىنىڭ بالالارىن وقىتادى. 1918 جىلداردان باستاپ ارالتۆبەنىڭ جالشيىندە نوعايبەك ەستەمەسۇلى قۇلجادان ەبدوللا, رابيعا اتتى ەرلى-زايىپتى تاتار وقىمىستىلارىن كۆشىرىپ ەكەلىپ, سولتانگەلدى رۋىنىڭ بالالارىن وقىتادى. ول 1920 جىلدارى موللاعالي, سالاعي اتتى تاتار وقىمىستىلارىن ۇسىنىس ەتىپ, جالعاستى بالا وقىتادى. 1927 جىلدارى قاناباي بىر اۋىزدى ۈيىندە ەبدىلپايىز, ەبدىسالام, نۇرساقان قاتارلى وقىتۋشىلاردى شاقىرىپ, بالا وقىتادى. 1929 جىلى ۈش بۆلمەلى ۈي سالىپ, قاناباي مەكتەبىن اشادى. وندا سىمايىل (قىرعىز), ەگەۋبەكتەر وقىتۋشى بولعان (مەن وسى ەگەۋبەك ۇستازدان تەلىم العان ەدىم). وسىنداي مەكتەپتەر كۈنەستىڭ تەرىسكەي جاعىنداعى جاۋتوعاي, قاراساي, تاياسۋ, قايىڭدى قاتارلى جەرلەردە دە جالعاسادى. ال كۈنەستىڭ كۈنگەي جاعىنداعى  قارابۇرا ۆڭىرىندە قىزىلتال, ساعا قاتارلى وقۋ ورىندارى اشىلىپ, توعجان, تۇرىسباي, ومار قاتارلىلار بالا وقىتۋمەن اينالىستى. وسى تۇستا ەر بالالارمەن قاتار قىز بالالاردى دا وقىتۋ قولعا الىنا باستاپ ەدى.

1933 جىلى 12 سەۋىردە ۈرىمجى قالاسىندا ساياسي ۆزگەرىس تۋىلىپ, جىڭشۋرىن ۆكىمەتى قۇلاپ, كەڭەس وداعىنىڭ سۈيەمەلدەۋىمەن شىڭشىساي بيلىككە كەلەدى. ول ۆكىمەت بيلىگىن العاننان كەيىن كەڭەس وداعىمەن كەلىسكەن كەلىسىمدەرى بويىنشا شىعىس تۈركىستانداعى ۇلتتاردىڭ مەدەنيەت, ۆنەر, ەدەبيەتىن ۆركەندەتۋ باعىتىندا جاقسى باستامالاردى قولعا الدى. وسىنىڭ ىقپالىندا 1934 جىلى ۈرىمجىدە شىڭجاڭ ۆلكەلىك ۆكىمەتىنىڭ بىرىنشى قۇرىلتايى شاقىرىلدى. سول قۇرىلتايدا جەر-جەردەن جاڭاشا وقۋ ورىندارىن قۇرۋ تۋرالى باستاما كۆتەرىلىپ, ىزىنشە قۇلجا قالاسىنان قازاق-قىرعىز مەدەني اعارتۋ ۇيىمىن قۇرۋ ىسىن قولعا الۋ ۇيعارىلدى. نەتيجەسىندە  1935 جىلى قۇلجا قالاسىندا «قازاق-قىرعىز مەدەني-اعارتۋ ۇيىمى» قۇرىلدى. سايلاۋ ارقىلى ۇيىمنىڭ تۆراعاسى ماقسۇت ساسانوۋ, ورىنباسارلارى جابىقباي اقالاقشى, كەنجەبەك اقالاقشى, ايتمامبەت مامپاڭ (قىرعىز), باس حاتشى سەيىتجان جايناقوۋ, كۆمەكشى حاتشى اسقار تالاسباەۋ, ۇيىمداستىرۋ بۆلىمىنىڭ باستىعى دەۋلەتكەلدى قۇسبولاتۇلى, وقۋ-اعارتۋ بۆلىمىنىڭ باستىعى دەۋلەتكەلدى جايپاقۇلى, قازىنا بۆلىمنىڭ باستىعى يسا تۆرە, ويىن-ساۋىق, مەدەنيەت ىستەرىنىڭ باستىعى تاڭجارىق جولدىۇلى مەن شاياحمەتتەر بولدى.

1934 جىلى كۈزدە ماقسۇت اقالاقشى كۈنەستىڭ «قوس تۆبە» دەگەن جەرىندە مامپاڭ, زەڭگىلەرمەن جينالىس اشىپ, جاڭاشا بىلىم بەرۋدى نەسيحاتتاپ, كۈنەستەن 27 ورىننان مەكتەپ سالۋدى ۇسىنادى. الدىمەن شاقپى, زەكتى, تالدى, قارابۇرا, تەلقارا قاتارلى 7 ورىننان كيىز ۈيدە بولسا دا بالا وقىتۋدى باستاۋدى ۇيعارادى. 1935 جىلى تالدىدان حالىق كۈشىمەن 14 سىنىپتى مەكتەپ سالۋدى بەلگىلەپ, 4 بولىس ەلدەن قارا كەرىمبەك, قاسىمبەك, سۈلەيمەن, جۇراتبەك قاتارلىلار باس بولعان كوميسسييا ۇيىمداستىرىپ, باستىقتىققا جەيىربەكتى بەلگىلەيدى. حالىقتان قارجى جيناپ, بىر جىلدىڭ ىشىندە مەكتەپتى سالىپ بىتىرۋدى تاپسىرادى. جيىلعان مال-مۈلىكتى تىزىمدەۋگە سىدىق, ەسەپتى ارىن ەبىتىۇلى الىپ وتىرادى. قۇرىلىستى سەيىتاقىن, مۇسىراقىندارعا (دۇڭگەن) جۈكتەيدى. مەكتەپ قۇرىلىسى قابىرعاسى توپىراق كىرپىشتەن قالانىپ, استى-ۈستى تاقتايلانىپ, ورتاسىندا زالى بار 14 بۆلمەلى بولىپ سالىنادى. 1935 جىلى جەيىربەكتىڭ جاۋاپتى بولۋىندا كۈنەستەگى 32 زەڭگى ەل اتىنان 33 حات-ساۋاتتى جاستار تاڭدالىپ, قۇلجا اۋدانىنىڭ شىرگە جايلاۋىنىڭ تۇراسۋ دەگەن جەرىندە اشىلعان وقىتۋشىلاردى جەتىلدىرۋ كۋرسىنا جىبەرىلەدى.

بۇل كۋرسقا كۈنەستەن  قىدىربەك تانىسبايۇلى, ساليمان تىنەلىقىزى, ەبدىراسىل تۈندەبايۇلى, تۇرىسباي شوپانۇلى, ەلعازى ەبەشۇلى, ىرىمبەك سارقۇلجاۇلى, نۇرعالي ىبىرايۇلى, سانات وتاەۋ, قۇسايىن ەرجانۇلى, قۇرمان كەمەلبايۇلى, قاناتبەك تاستامبەكۇلى, نۇراحمەت قاسىمبەكۇلى, نۇرعازى ەتجانۇلى, شابدەنبەك دەمەۋۇلى, بەكقۇرمان ۆرسارىۇلى, اياتقان مۇقاميياۇلى, ەلي اراشاپۇلى, ەرمەك ەسجانۇلى, مۇقان ىرگەبايۇلى, دەۋىتبەك, نۇرەبدىن, مۇراتبەك, ەكىمبەك, شەيدى مۇقاميياۇلى, نۇرەدىل مۇقابەكۇلى, ماعدا ماناقبايۇلى, اينابەك قابىلبەكۇلى, مۇراتباي قايىربەكۇلى, كەدىربەك تىنىشبايۇلى, ەبىلقاسىم, بەكىر ىرىمبايۇلى, توقتاسىن يمانۇلى, نۇردان تۇرىسبايۇلى قاتارلىلار ۈش ايعا جۋىق تەربيەلەنىپ, وقىتۋشىلىق سىندى قيىن دا ابىرويلى مىندەتتى ارقالاپ, اۋىلعا قايتادى.

1935 جىلدىڭ كۈزىندە تالدىدان اشىلعان مەكتەپ 380 وقۋشى, 16 وقىتۋشىمەن وقىتۋ جۇمىسىن باستادى. 1936 جىلى ناراتتىڭ قاراتەرەك دەگەن جەرىندە شىعىس اۋدانداردىڭ وقىتۋشىلارىن تەربيەلەۋگە باعىتتالعان ۈش ايلىق كۋرس اشىلادى. وعان تۇراسۋعا بارعان وقىتۋشىلارمەن قاتار تالدى تۋران مەكتەبىن بىتىرگەن 9 ادام, تاسقورعان مەكتەبىن بىتىرگەن 16 ادام قاتىسادى. كۋرس بىتكەن سوڭ ولاردىڭ بەرى مەكتەپتەرگە وقىتۋشى ەتىپ جىبەرىلەدى. ولاردىڭ جىلدىق ەڭبەكاقىسى 40-60 ىسەك قوي بولاتىن بۇل اقى تۆلەۋ جۈيەسى 1945 جىلعا دەيىن جالعاسادى. 1935-1940 جىلدارى كۈنەستە مەكتەپتەر ارت-ارتىنان اشىلدى. ساتىبالدى, دۋانبەك, ەركىنبەك, دوسىمبەك, قۋان, تۇرىسباي, نوعايبەك, ەستەمەس, قاناباي, تۇرعان, رابات, قاسىمبەك, شويىنباي, تاعى باسقالار بۇل ىسكە جۇمىلا كىرىستى. كۈنەس اۋدانى ۆز الدىنا اۋدان بولىپ قۇرىلىپ, بەستۆبە اۋدان ورتالىعى بولعاننان كەيىن  بۇرىنعى «بەستۆبە» مەكتەبى ورتالاۋ مەكتەپكە اينالىپ, كۈنەس اۋدانىنىڭ باس-اياعىنان وقۋشى قابىلداپ, جاڭاشا وقۋ جۈيەسى قالىپتاسقان, جاتاقتى مەكتەپكە اينالادى. وقۋ باعدارلاماسى قازاقستاندا شىعاتىن وقۋلىقتار بويىنشا تۈزىلەدى. قازاق ورتالاۋ مەكتەبىنەن ۆزگە, ۇيعىر, قازاق, ورىس باستاۋىش مەكتەپتەرى قۇرىلىپ, قالاشىقتىڭ جان سانى ارتىپ, جاڭا قۇرىلىستار تۈسىپ, اۋلاسىن ۆرىك, الما سيياقتى تۈرلى جەمىستەرمەن تولتىرىپ, قالاشىقتىڭ بۇرىنعى-بەت-بەينەسىن ۆزگەرتە تۈسەدى.

1944 جىلعى ساناققا قاراعاندا, كۈنەستە 25 مەكتەپ بولعان. ونىڭ ىشىندەگى «تالدى تۋران», «بەستۆبە», «جالشي» مەكتەپتەرى ۆكىمەت قاراماعىندا بولىپتى. 3800-دەن اسا وقۋشىعا 80-نەن اسا وقىتۋشى بىلىم بەرىپتى.

«قازاق-قىرعىز اعارتۋ ۇيىمى» قۇرىلعاننان كەيىن قىرۋار يگىلىكتى ىس اتقارىلدى. 1935 جىلى قۇلجا قالاسىندا تۇڭعىش رەت قازاق تىلىندە «تۆڭكەرىس تاڭى» اتتى گازەت شىقتى. ونى تاڭجارىق جولدىۇلى باسقاردى. 1935 جىلى ماقسۇت ساسانۇلىنىڭ باسشىلىعىندا اۋدانداردا مەكتەپ سالىپ, مەدەني ىس-شارالاردى جانداندىرۋ تۋرالى بۇيرىق شىعارىلدى. وسى ۇيىمنىڭ باسى-قاسىندا كۈنەستەن شىققان ماقسۇت ساسانۇلى, تاڭجارىق جولدىۇلدارى تۋعان جەرلەرى ۈشىن دە ەرەن ەڭبەك ەتتى. سول تۇستا اتالعان ۇيىمنىڭ كەسىپتەن سىرتقى تەاتر ۇيىمداستىرىلىپ, ىلە تەاترى 1935 جىلى «شۇعا» پьەساسىمەن شىمىلدىعىن اشتى. 1940 جىلعا دەيىن بۇل تەاتردا «ەڭلىك-كەبەك», «قالقامان-مامىر», «نەكە قييار», «قالىڭمال», تاعى دا باسقا شىعارمالار ساحنالاندى. 1941 جىلى ۇيىمنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن توعىزتاراۋ اۋدانىندا كۆركەمۆنەرشىلەر بايقاۋى ۆتىپ, بايقاۋدا داۋلەسكەر كۈيشى ەشىم دۆڭشەۇلى مەن اسانەلىلەر (قىرعىز) ەرەكشە كۆزگە تۈستى. وسىدان كەيىن ۇيىمنىڭ جانىنان ارنايى دومبىراشىلار كرۋجوگى قۇرىلىپ, تالانتتى كۈيشەلەردى تەربيەلەۋ ىسىمەن اينالىستى. قۇلجادا قۇرىلعان تەاتر, دومبىراشىلار كرۋجوگى كۈنەستەگى تالاي تالانتتى ۇلدىڭ باعىن اشتى. ۆكىنىشكە وراي, 1966 جىلى قحر ورىن العان مەدەني تۆڭكەرىس كەزىندە ولاردىڭ كۆبى ساياسي سەنىمسىز ادام دەپ تانىلىپ, شىعارماشىلىقپەن ەمىن-ەركىن اي     نالىسۋعا مۈمكىندىك بەرمەسە دە, 1970 جىلداردىڭ سوڭىندا قولىنا قالام الىپ, ۆز دەۋىرىنىڭ داڭقتى شەجىرەسىن جازىپ كەتتى. سول قاتاردا دەۋلەتقان شىلبىۇلى, اياپبەرگەن جانساربايۇلى, دەۋلەتقان قورالاسۇلى, تىلەۋقابىل ەبىلعازىۇلى, قانەدىرل تۇرىسبەكوۋ, انداس وماراقىنۇلى, ۋەليبەك احمەتۇلى, تاعى باسقالارىن اتاۋعا بولادى.

1944 جىلى نىلقى اۋدانىندا باستالعان تۆڭكەرىس سالدارىنان مەكتەپتەر وقۋىن توقتاتىپ, كۆپتەگەن جاس وقىتۋشى پارتيزاندار قاتارىنا ۆتىپ, تاعى بىر بۆلىمى باسقا سالاعا اۋىسىپ كەتەدى. 1945 جىلى ۈش ايماق تۆڭكەرىستىك ۆكىمەتى قۇرىلىپ, كۈنەس اۋدانى قالپىنا كەلىپ, جەيىربەك اۋدان ەكىمى, قيياسبەك بەرىكباي وقۋ-اعارتۋ بۆلىمىنىڭ باسشىسى بولىپ تاعايىندالادى. وسىدان باستاپ قايتادان وقىتۋشىلار قوسىنىن تولىقتىرۋ جۇمىسى قولعا الىنادى. 1946 جىلى جازدا توعىزتاراۋ اۋدانىنىڭ مۇقىر-جىرعالاڭ جايلاۋىندا وقىتۋشىلار كۋرسى اشىلىپ, ەسەيىن جاقسىلىقۇلى باسقارىپ, سۇلتان ۆسكەنبايۇلى, بۇقارا تىشقانبايۇلى, سارا تاڭجارىققىزى, ەدىلجان قاتارلىلار ساباق بەرەدى. 1945 جىلى كۈزدە كۈنەستە 17 مەكتەپ قايتا اشىلىپ, وقىتۋ جۇمىسى قالپىنا تۈسەدى. بىراق كەي جىلدارى  مەكتەپتىڭ سانى ارتسا, كەي جىلدارى كەمىپ وتىرعان. وسى تۇستا ورتالاۋ مەكتەپتەردى قۇرۋ ىسى كۈن تەرتىبىنە شىعادى. وسىعان وراي, 1948 جىلى بەستۆبە مەكتەبى بەستۆبە №1 ورتا مەكتەبى بولىپ قۇرىلىپ, باتتالعازى ەرلەنوۋ مەكتەپ مەڭگەرۋشىسى, ەبدىقاسىم يزاتوۋ, پەزىلبەك بولىسبەكۇلى, يماش اسقارۇلى سيياقتى وقىتۋشىلار جۇمىس ىستەيدى.

 

كۈنەس اعارتۋىنا قاتىس جەدىگەرلەر:

 

ساتىبالدى مەكتەبىنىڭ وقۋ كۋەلىگى (1912ج.) تۈرگەن مەكتەبىنىڭ مىس قوڭىراۋى

 

(1930).

 

قۋان مەكتەبىنىڭ جاعرافييا وقۋلىعى(1920ج) تالدى تۋران مەكتەبىنىڭ شكابى (1935ج).

وقىتۋشىلاردىڭ جۇمىس اۋىستىرۋ قۇجاتى (1940 ج.)

سۋرەت انداس وماراقىننىڭ «كۈنەس تاريحي ماتەريالدارى» اتتى كىتابىنان الىندى

كۈنەس وقۋ-اعارتۋ تاريحىنا كۆز جىبەرگەندە, قازاق ۇلتىمەن قاتار ۆزگە از ساندى ۇلتتاردىڭ دا وقۋ-اعارتۋىنا جاقسى جاعداي قاراستىرىلعان. ايتالىق, 1936 جىلى ارالتۆبەدە شابالا مەڭگەرۋشىلىك ەتكەن ورىس مەكتەبى اشىلىپ, 1957 جىلعا دەيىن وقىتۋ جۇمىسىن جالعاستىردى. 1950 جىلى شاقپى ۆزەنىن جاعالاي قونىستانعان سىبەلەر ۇيىمداسىپ, سىبە مەكتەبىن اشتى. بۇل مەكتەپ قىتاي تىلى مەن سىبە تىلىن قوسىپ وقىتتى. 1934 جىلدان باستاپ قارابۇرادا حۋيزۋ (دۈڭگان) مەكتەبى اشىلعان. العاشقى وقىتۋشىسى اقىن دەگەن ادام بولىپتى. 1939 جىلى ارالتۆبەدەگى ورىس مەكتەبىنىڭ جانىنان بىر سىنىپ اشىلىپ, ۇيعىر, ۆزبەك بالالارىن قابىلدايدى. 1945 جىلى ەبدۇلجان (ۆزبەك) باستاعان ساۋداگەرلەر قارجى جيىپ, ارالتۆبەدەن جاڭا مەكتەپ سالادى. 1947 جىلى 8-ايدا ۈش ايماق تۆڭكەرىستىك ۆكىمەتىنىڭ باسشىلارى احمەتجان قاسمي, سقاقبەك گەنەرال, دەلەلحان گەنەرال ارالتۆبەگە كەلگەندە وسى مەكتەپتە حالىقپەن كەزدەسەدى. سونىمەن قاتار, 1946-1948 جىلدار اراسىندا ارالتۆبەدەن موڭعۇل جاتاقتى مەكتەبى دە اشىلادى. ول 1948 جىلى بايىنبۇلاققا كۆشىرىلەدى. جالپى, كۈنەس اۋدانىندا 1935 – 1950 جىلدار ارالىعىندا 34 مەكتەپ اشىلىپ, جاستارعا پەني بىلىم بەرۋمەن اينالىسقان.

كۈنەس اعارتۋىنا قاتىس جەدىگەرلەر:

رەتى مەكتەپ اتى ورنى رۋ نە ادام اتى قۇرىلعان جىلى تۇڭعىش مەڭگەرۋشىسى
1 تۋران مەكتەبى تالدى ەر رۋدان 1935 ەلعازى
2 ارال مەكتەبى تەلعارا توقال 1936 باتتالعازى
3 بەستۆبە مەكتەبى بەستۆبە ەر رۋدان 1939 شايماردان
4 جالشي مەكتەبى كەڭسۋ سولتانگەلدى رۋى 1936 ايتمۇقامەت
5 موڭعول مەكتەبى ارالتۆبە موڭعول 1946 سەرىن
6 ورىس مەكتەبى ارالتۆبە ورىس 1936 شابالا (ورىس)
7 ۈشكەپتەر مەكتەبى ارالتۆبە سولتارگەلدى قاناباي مەكتەبى 1935 نۇرسالقان
8 شاقپى بىرلىك مەكتەبى شاقپى سادى, بۆگەنباي 1935 تۇرىسباي
9 جەۋكەساي مەكتەبى بەستۆبە تاستەمىر 1936 مۇراتبەك
10 كۈركىلدەك مەكتەبى بەستۆبە بايان قۋان 1936 ەبدۋەلي
11 ۆرىكتىارال مەكتەبى المالى ارال بەسكۆرىك 1938 ىرىمبەك سارقۇلجا
12 تەلعارا مەكتەبى المالى دۋانبەك اققوزى 1939 ورازحان
13 المالى مەكتەبى المالى سوقىر-تەنىك 1936 دەۋىتبەك
14 اققولتىق ۈمىت مەكتەبى ارالتۆبە مەلىك-شولاق-كۆلباي 1936 نۇرسالبەك
15 ۇيعىر مەكتەبى ارالتۆبە ۇيعىر 1939 سالاحي ساعدي (تاتار)
16 تاياسۋ مەكتەبى نارات دەۋىش 1938 ەرمەك
17 سارشوقى مەكتەبى نارات سوقىر-تەنىك 1937 پەيىز
18 قاراوي مەكتەبى نارات تۇردىعۇل 1947 ەرمەك
19 تاسقورعان مەكتەبى تۈرگەن, زەكتى ەر رۋدان 1936 بەكىر
20 تۈرگەن ىنتىماق مەكتەبى تۈرگەن مامان, قازىمبەت 1938 ەبدىراقپان
21 تەمىرلىك مەكتەبى تەمىرلىك جەمەنكە, دوسقانا 1939 قازىقان
22 زەكتى بىرلىك مەكتەبى زەكتى ەر رۋدان 1935 مۇستافا
23 قىزىلتال مەكتەبى قارابۇرا جاراس 1936 ايدارحان
24 شويىنباي مەكتەبى قارابۇرا شويىنباي, جاراس 1935 مۇردان
25 ساعا مەكتەبى قارابۇرا, ساعا جاراس, قاسىمبەك 1939 نۇراحمەت
26 اقبۇرقان مەكتەبى قارابۇرا جاراس, رابات 1939 ايدارحان
27 شاقپى جاعا مەكتەبى تالدى شۈڭگىل 1935 رايىس
28

 

شەگىربۇلاق, سوربۇلاق

مەكتەبى

تالدى ەبىكەن 1935 سانات
29 سىبە مەكتەبى بەستۆبە سىبە 1950 گۋجيڭتييان (سىبە)
30 مىس مەكتەبى تالدى ۈشاتا 1937 ەشمۇحامەت
31

 

قاراتۆبە (سارقامىس)

مەكتەبى

تالدى دۆرتۋىل 1938 ەسەن جۈنىس
32 دۈڭگەن مەكتەبى قارابۇرا دۈڭگەن 1943 راحىمقازى (دۈڭگەن)
33 بەستۆبە باستاۋىش مەكتەبى بەستۆبە ەر رۋدان 948 مولدان
34 بەستۆبە №1 ورتا مەكتەبى بەستۆبە ەر رۋدان 1948 باتتالعازى

ۆتكەن عاسىردىڭ باسىندا ەلەم تاريحىندا ۈلكەن-ۈلكەن ۆزگەرىستەر جيى ورىن الدى. ەسىرەسە, قازاقستانداعى 1916 جىلعى ۇلت-ازاتتىق كۆتەرىلىسىنىڭ سالدارىنان قازاقستانداعى اتا مەكەنىنەن اۋا كۆشكەن قازاق, تاتار, باشقۇرت, ۆزبەك, قىرعىز, ورىس ۇلتتارىنىڭ ۆكىلدەرى ىلگەرىندى-كەيىندى كۈنەسكە كەلىپ, ونداعى قىزاي رۋلارىمەن قاناتتاسا ورنالاسىپ, تىرشىلىگىن تۈزەدى. وسى كۆشپەن كەلگەن وقىمىستىلار مەكتەپ اشىپ, بالا وقىتىپ, بىلىم, مەدەنيەت تاراتسا, قولىنان ىس كەلەتىن, كەسىپكە قىرى بار ازاماتتار ەگىن ەگىپ, تۈرلى كەسىپپەن اينالىسۋدىڭ جۆن-جوسىعىن كۆرسەتتى.

 

مۇدان ارى قاراي كۈنەس ۆڭىرىنە قاتىستى تاريحي ىستەر تىزبەكتەلە بەرەدى. الايدا, كۈنەستىڭ بىلىم بەرۋ سالاسىنىڭ قالىپتاسىۋى جەنە ونىڭ ۆركەندەپ-ۆسۋىنىڭ باسىندا قاليموللا بەكتورليننىڭ تۇرعانى انىق. سوعان قاتىستى تاريحي ساباقتاستىقتى وسىلاي تۈيىندەگىمىز كەلدى. قىسقاسى, كۈنەس جۇرتى قاليمودا ارقىلى الاش يدەياسىمەن سۋسىنداپ, ونى ۇرپاق تەربيەسىنە ۆنەگە ەتتى. تاعى بىر ايتا كتەرلىگى, كۈنەستەگى بىلىم شاڭىراقتارى 1959 جىلعا دەيىن قازاقستاندا شىققان وقۋلىقتاردى قولداندى. وسى جاقتان ۆتكەن وقىتۋشىلار ساباق بەردى. دەمەك, شەكارا بۆلەك بولعانىمەن رۋحاني ەلەمى تامىرلاسىپ جاتتى. ول ىز ەلى دە ۆشكەن جوق. جالعاسىپ كەلەدى.

رەتتەپ ۇسىنعان قاجەت انداس

0 0 votes
Рейтинг статьи
Post Views: 37
«Аққу ағай» атанған ұлағатты ұстаз
تۇلعا تانۋ

«اققۋ اعاي» اتانعان ۇلاعاتتى ۇستاز

August 24, 2026
Төккен тердің қадірі
تۇلعا تانۋ

توككەن تەردىڭ قادىرى

June 11, 2026
Ұстаз ананың хаты
تۇلعا تانۋ

ۇستاز انانىڭ حاتى

June 3, 2026
Тағылымды тағдыр
تۇلعا تانۋ

تاعىلىمدى تاعدىر

May 15, 2026
«Апа, сен болмасаң»
تۇلعا تانۋ

«اپا، سەن بولماساڭ»

May 12, 2026
Бегзат өмір
تۇلعا تانۋ

بەگزات ءومىر

May 5, 2026
Subscribe
Login
Notify of
guest
guest
0 комментариев
Oldest
Newest Most Voted
Inline Feedbacks
View all comments
ӨЛКЕ ШЕЖІРЕСІН СӨЙЛЕТКЕН ҚАЛАМГЕР

ولكە شەجىرەسىن سويلەتكەن قالامگەر

November 9, 2026

«Бекзат өмір»: өнерге арналған еңбек

«بەكزات ءومىر»: ونەرگە ارنالعان ەڭبەك

November 7, 2026

Өлке тарихы ұрпаққа аманат

ولكە تاريحى ۇرپاققا امانات

October 23, 2026

ЖАҢА ҚАҒИДА?  «Әлеуметтік кәсіпкерлерге жаңа талаптар түсіндірілді»

جاڭا قاعيدا: «الەۋمەتتىك كاسىپكەرلەرگە جاڭا تالاپتار ءتۇسىندىرىلدى»

October 13, 2026

Жұмыспен қамту тәртібінде не өзгерді?

جۇمىسپەن قامتۋ تارتىبىندە نە وزگەردى؟

October 12, 2026

Ақпараттық агенттігі

Меншік иесі: “Жетісу” өлкетанушылар орталығы” қоғамдық бірлестігі
Қазақстан Республикасы, Жетісу облысы, Талдықорған қаласы “Болашақ” шағын ауданы, 12-27

Q-Andas желілік басылымы Қазақстан Республикасы Ақпарат және коммуникация министрлігі Ақпарат комитетінде 2025 жылғы 19 наурызда тіркеліп, № KZ21VPY00115275 куәлігі берілген.

Сайт материалын пайдалану үшін редакция келісімі керек және гиперсілтеме жасау міндетті.

Тел: 8 747 706 1382
email: andas_kazhet@mail.ru

qandas.kz © 2026. Барлық авторлық құқық заңмен қорғалған.

  • tjتوتە جازۋ
    • kz Қазақ
    • qz Qazaq
    • tj توتە جازۋ
    • ru Русский
    • en English
  • باستى بەت
  • ولكەتانۋ
    • ءبىلىم
    • دەنساۋلىق
    • سپورت
    • قۋعىن-سۇرگىن
    • تۇلعا تانۋ
    • قورشاعان ورتا
    • حالىق جادى
    • مادەنيەت
    • جەتىسۋ جارتاس سۋرەتتەرى
    • جەتىسۋدىڭ اسيەتتى جەرلەر
    • ادەبيەت
    • شالعاي اۋىل
    • تۋريزم
      • تاريح
    • ەلتانۋ
    • كوشى-قون
    • تۋرنير
  • ارنايى جوبالار
    • بايقاۋ
    • كورمەلەر
    • كونفەرەنتسيا
    • گرانت
    • ەكسپەديتسيالار
  • مۇراعات
    • انداس وماراقىن ىزىمەن
    • اۋەسحان ماجايدىڭ جادىگەرلەرى
    • بەينەفيلم
    • حاتكەرلىك
    • گالەرەيا
  • ءبىز تۋرالى
    • ارىپتەستەر
    • بايلانىس
    • سايت اكىمشىلىگى
    • PDF-مۇراعات

© 2025 qandas.kz

wpDiscuz