Arǵy bettegi qazaq baspasózine «Qazaq» gazeti men «Aiqap» jurnalynyń yqpaly zor boldy. Atalǵan basylymdardyń sarǵaiǵan túptemesin aqtaryp otyryp, Qytaidaǵy qazaq qandastardyń ótken ǵasyrdyń alǵashqy shireginde «Qazaq» gazetine, «Aiqap» jurnalyna únemi qarjylai qoldau kórsetumen qatar, ony aldyryp oqyǵany turaly aqparat bar. Ókinishke qarai, búl basylymdar tóte jazumen shyqqandyqtan ol derekter kúni búginge deiin oqyrmanǵa jetpei keledi.
Biraq ol tústa arǵy bettegi qazaqtardyń arasynda baspa óneriniń qyry men syryn biletin mamannyń tapshylyǵynan gazet shyǵaryp, jurnal bastyruǵa múmkindik bolmady. Al 1916 jylǵy últ-azattyq kóterilisinen keiin arǵy betke asqan ziyaly qauym Qazaqstanda shyqqan gazet-jurnal túptemelerin, baspa ónimderin ózderimen birge alyp ótip, olardyń baspagerlikke degen tanymyn oyatty. Osynyń nátijesinde 1920 jyldardyń sońy men 1930 jyldardyń alǵashqy jartysynda Qazan, Almaty, Tashkent qalalaryna jastardy oquǵa jiberip, baspagerlikpen ainalysatyn maman tárbieleu isin qolǵa ala bastady.
Arǵy bettegi qazaqtar arasynda baspa óneriniń alǵashqy arqauy SHáueshek qalasynda tigildi. 1914 jyly ashylǵan «Túran mektebi» alǵashynda Qazaqstanda Ahmet Baitúrsynúly emlesimen shyǵatyn oqu qúraldaryn paidalanyp kelse, 1925 jyldary Qazan qalasynan baspa qúraldaryn satyp ákelip, ózderi oqulyq qúrastyra bastady. Búl sol óńirdegi baspasózdiń bastalǵanynan derek beredi. Sol negizde «Bizdiń ún» (Bizniń Tauysh) degen gazet ómirge keldi. Ol gazettiń taza últtyq baǵyt ústanǵany jergilikti ókimetke jaqpady. Sonymen 1935 jyly osy gazetti toqtatu úshin qytaisha, úiǵyrsha «SHyńjań» gazetiniń SHáueshek betin shyǵaryp, keiin «Jańa SHyńjań» degen jurnalǵa ózgertildi.
Osy tústa 1935 jyly Úrimji qalasynda «SHyńjań» gazetiniń qazaq tilindegi núsqasy shyǵa bastaǵanyn aita ketken jón. Búl gazet SHyńjańdaǵy baspasózdiń damuyna oń yqpal etti.
Ór Altai óńirinde 1935 jyly SHáriphan tóre Jeńishanúlynyń yqpalymen eń alǵash “SHyńjań Altai” gazeti shyqty. Sol kezden bastap atauy 6-7 ret ózgergen búl basylymnyń aty 1949 jyly «Birlik» dep auystyrylyp, 1951 jylǵa deiin jaryq kórip túrǵan.
Ile óńirindegi baspasózdiń tarihyn Qúlja qalasynda 1935 jyly qúrylǵan qazaq-qyrǵyz mádeni aǵartu úiymymen tikelei bailanystyruǵa bolady. Sol jyly Qúljada «Tóńkeris tańy» atty gazet shyqty. Ony Tańjaryq Joldyúly basqardy. 1944 jyly «Azat SHyǵys Túrkistan» (keiin «Tóńkeris tańyna» auystyryldy), 1946 jyly «Kúres» jurnaly taratyla bastady. Búdan bólek, Ile, Altai, Tarbaǵatai óńirinde «Odaq», «Meken», «Jańa SHyńjań», «Tóńkerisshil jastar», «Tarbaǵatai», «Sáule», «Alǵa», «Tóńkeris SHúǵylasy», «Bilim arnasy», «Áiel-qyzdar úni», «Ómir», «SHolpan» (keiin «Yntymaq tuy» dep ózgertilgen) jurnaldary jaryq kórgen.
Búgingi tańda SHyńjańda «SHyńjań gazeti», «Ile gazeti», «Altai gazeti», «Tarbaǵatai gazeti», «SHyńjań ǵylym-tehnika gazeti», «Ile ǵylym-tehnika, informatsiya gazeti» siyaqty gazetter úzbei shyǵyp túrady. Al ádebi jurnaldar retinde «SHúǵyla», «Ile aidyny», «Altai ayasy», «Tarbaǵatai», «Sairam», «Boǵda», taǵy da basqa jurnaldar júrttyń yqylasyna bólenip júr. Sonymen qatar, álemdegi ádebiet jauharlarymen tanystyruda «Kókjiek», últymyzdyń mol múrasyn jinaqtap, saralap, júrtqa taratuda «Múra» (alǵashqy atauy «SHalǵyn»), qazaq tilin zertteuge baǵyttalǵan «Til jáne audarma» jurnaldarynyń úlesi de az bolmady.
Qysqasy, arǵy bettegi qazaq baspasóziniń alǵashqy tórkini «Qazaq» gazeti men «Aiqap» jurnalynyń baǵytyn ústandy. Demek, Alash ruhy arǵy bettegi qazaqtardyń baspa ónerine erekshe yqpal etti.
Qajet Andas.
“Q-Andas” aqparat agenttigi.
