Qúlaqtan kirip boidy alar,
Ásem án men tátti kúi.
Kóńilge túrli oi salar,
Ándy súiseń menshe súi, – deidi úly ǵúlama aqyn Abai.
Qarańyzdarshy, qandai dóp basyp dál aitylǵan, júrekke jipselep kirip, jandy jadyratyp, boidy balqytatyn jaqsy án men tátti kúidiń qúdiretin árqandai bir sezim iesi júmyrbasty pende osylai sezineri haq. Páni dúnieniń ashy azabyn tartyp, ash-aruaq beineli aryp-ashyp júrgender bolsyn, bolmasa basyna kelgen baq, dáulettiń arqasynda baqyt shárbatyn sharasynan asyra tógip-shashyp Alakól baqaiynan kelmei, barlyq dariyasyn tolarsaqtan keship, bailyq pen mansapqa mastanyp júrgender bolsyn, bári-báriniń de túsinbeitini, jaqsy án men tátti kúige tánti bolmaityny, ala bortyp jadyramaityny joq shyǵar-au. Áne sondai júrt júregin jylytyp yrǵaqty án, syrshyl sezim, syrly áuenimen el kóginde qalyqtap, tuǵan jerin jyr men duǵa bólep ótkenniń biri – aty Alashqa tanymal, ayauly lirik aqynymyz Ábilhaiyr Asqarbekúly bolatyn. Ol ketpenniń sabyndai kelte ǵana aqyndyq ǵúmyrynda az kún bolsa da sanaly kúii men sazǵa toly tal dombyrasyn ala kelip, jazba ádebiet betine jarq etip shyǵyp alau núryn alapqa shashqan aqyn.
… Keńsuym túgel orman ala maiyń,
Samyrsyn bitik ósken qaraǵaiyń.
Búira tal, qara moiyl, sary shańkysh,
Jamylǵan qaly kilem tau men saiyń… («Úsh ózen»). Ózi aitqandai, qaly kilem jamylyp, ormanymen kómkerilgen Jerúiyǵy Kúnes audanynyń Keńsu degen jerinde:
… – Iá, halqym, qasietińdi úqqan úlyń,
Eń alǵashqy ińgálap shyqqan únim.
Myń toǵyz júz jiyrma tórtinshi jyl,
Qazannyń jiyrma toǵyzy júldyzy tuǵan kúnim.
Áke-sheshem erekshe quanypty,
Kórgende qyzdan keiin alǵashqy úlyn, – dep jazǵandai júpyny ǵana qońyr shańyraqta kórikti Keńsu qoinauynda dúniege kelgen, taudyń qońyr samaly kekilin jelpip, tau tabiǵaty sezimin serpip, júpar atqan tátti auasy qan bop tarap, Keńsudyń shipaly móldir suy janyn nárlendirgen aqyn qarshadaiynan-aq tetik, ójet bolyp ósti. Ol qoly qysqalyǵynan mektep tabaldyryǵyn attap álippe betin asha almasa da, sezimtal, órshil alǵyrlyǵymen izdenu arqyly tolyq sauattanady. Qúrby-qúrdas, zamandas qyz-kelinshekterge hat jazyp, ázil-efigrammalar arnai júrip, jazyp-syzuǵa da tóselip alady.

… Ákem sopy, qoly da ismer edi,
Beretin aiyl órip, qamshy saptap.
Óleńnen sheshem maǵan enshi bergen,
Án, óleńge sol kisi qyldy taqtaq… (ómir siy) degendei, Ábilqaiyrdyń ákesi Asqarbek din jolyn quǵan, birtoǵa, taqualyǵy bolǵanymen, qońyr minezdi qoly ismer, aiyl-túrman jasap, qamshy saptap, ómildirik óretin shákene sheberligi bar, óz isine qúntty adam edi. Al sheshesi Oqtau anamyz ańqyldaǵan aqkóńil, áńgimeniń maiyn tamyzatyn shejire, óreli óleńshi, sheshen, dumanshyl adam bolǵan desedi. Otbasylyq túrmystary júpyny, qońyr qalta bolǵanymen keregesinen dombyra úzilmeitin, ot bastary jaz kúnindei jyly, mai aiyndai shuaqty, ashyq-jarqyn kóńildi ótushi edi. Anasy qaidaǵy qyzǵylyqty áńgimelerdi, kúldirgi, jańyltpash, oinaqy ázil-qaljyńdardy aityp beretin. Án, óleń úiretetin, áńiz-ertegilermen qosa, «Qyz Jybek pen Tólegen», «Qalqaman-Mamyr» siyaqty qazaqtyń ǵashyqtyq jyr-dastandaryn, Áset pen Yrysjannyń, Birjan men Saranyń aitysy qatarly aitystardy jatqa aityp, jattatatyn, sóitip, ańǵarly áz ana kishkentai balapanyn jórgeginen baulyp, halyq qazynasyn bala júregine emshek sútimen birge úiytyp, án-jirmen túsauyn kesip, óleńmen óner biigine jetelep, jebep ósiredi.
«At bolatyn qúlyn múshesinen, adam bolar bala kisesinen belgili» degendei, talaptyń taiyna er salǵan talapker, talǵampaz, zerdeli bala 6-7 jasynan bastap-aq úirengen án, óleń aitystaryn, jyr-dastandaryn el jinalǵan orynda, toi topta dombyraǵa qosyp, tamyljyta shyrqap tyńdaǵandy tamsandyryp, tańdai qaqtyratyn, ózi janynan óleń qúrap, taqpaq shyǵaryp qosyp aitatyn edi. Osy júrispen ayadai bolsa da qyzyǵy men qyzuy mol ot basynda oinaqtap júrip, 1931 jylǵa deiin ata-ana tárbiesinde bolady. Dál jeti jasqa shyqqan jyly otbasymen naǵashysy, aqyldy bardam adam Bakejan degen kisiniń qasyna kóship barady. Ábylhaiyr auyldyń qozysyn baǵyp, otbasy tirshiligine aralasyp, birneshe jyldy ótkizedi. 1940 jyly at jalyn tartyp minip azamat qataryna iline bergende:
– Myrzalyq etkenim joq toqtyǵymnan,
Bolǵan is rasynda joqtyǵymnan.
Áiteuir dalbas qylyp, saqshy bolǵam,
Basqan soń qu kedeilik shoqtyǵymnan…(«Jalańashtyq»), – degendei, qyzu tirlikke talasyp kete barady. Ábilhaiyrdy tetik, ójet, er kóńildi bolǵan soń bir iske jarar, kemtar kún kóriske septigi tier degen oimen kedeishilik kerip, joqshylyq jelkesine mingen ákesi Araltóbe saqshy basqarmasyna júmysqa ornalastyrady. Úlkenderdiń aituynsha, saqshy bólimshesiniń bastyǵy gomendańshyl Humochańnyń qanqúilylyǵy sonshalyq jylaǵan bala uanyp, túkirik jerge jetpei qatatyn yzǵarly edi desetin. Tipti ol túsynan atpen jelip ótken qazaqtardy ústatyp, júresinen otyrǵyzyp, esinen tandyra dúrelep, artynan abaqtyǵa jauyp, at-shapan aiyp tartqyzady eken. Ábilhaiyr jalyndaǵan 16 jas kezinde sol jalmauyz Husojańnyń qaramaǵyna saqshy bolyp qatal qarmaǵyna iligipti. Júreginen óleń búrqyrap, auzynan ásem áni tógilip túrǵan jas aqynǵa árkim áues qoi, onyń ústine saqshylyǵy taǵy bar, sondyqtan auyldaǵy aǵaiyndary bir kúni qonaqqa shaqyrady. Múny estigen qatygez Hu sojań (saqshy bastyǵy):
Hu sojań úrdy kelip shapalaqtap,
Boqtaidy qytaishalap aqarattap.
Sypyryp shtandy da sheship aldy,
Jalańash ystyq kúnge qoidy qaqtap.
Odan soń kazarmadan shyǵardy aidap,
Kek oty jalyndady qanym qainap.
Kóshege jap-jalańash quyp saldy,
Úyattan kete berdim sorym qainap… («Jalańashtyq») degendei, ústindegi bar kiimin, kerek deseńiz aq bóz shtanyn da qoimai sypyryp alyp, úryp-soǵyp, ystyq kúnge qaqtap, kazarmadan tyr jalańash quyp tastaidy. Osy betpen kóshege shyqqan ony jalańash jyndy adam kórgendei, balalar mazaqtap, tas laqtyrady, it qosa abalatyp auyldan úzatady, aqyry kúndiz júru múmkin bolmai qalady.
… Baiqadym kók ermenniń bar alabyn,
Sorǵandai shóp, gúlinen ara balyn.
Qúrttaǵan qyzyl ittei shybyn quǵan,
Taptym da qalyń jerin panaladym, – deidi… («Jalańashtyq»).
Osylaisha bir túp kók ermendi panalap, ystyq kúnge kúiip, úzaq sarylyp jatady. Aqyry kók ishegi kógergende áreńge kesh batyp, qas qarayady. Ymyrtty jamylyp, jarym túnde úiine jetedi. Oyau jatqan áke dybyrdy estip, úige kir deidi, byraq ol:
– Oi, áke, kire almaspyn, jalańashpyn,
Ashuǵa ergenshekti jaramaspyn.
Bútymda qyl ayaǵy yshtanym joq,
Jalańash, jalańayaq, jalańbaspyn…
Búl jaidy kórip ákem kúńirendi,
Basqandai qaiǵy búlty búgin endi.
Jaudyryp gomendańǵa nálet qarǵys,
Tórt aunap tóseginen túregeldi… («Jalańashtyq»), – deidi.
Búndai jónsiz zorlyq aqyn júregine qanjar bolyp qadalyp, janyna udai ashty jara salyp qatty ashyndyrady. Sondyqtan ol óz erkimen jauynger qosynnyń qatarynan tabylyp, el azattyǵy úshin kúreske attanyp, 1945 jyly Úsh aimaq tóńkerisine qatysady.

Eli úshin basyn báigege tiguge daiyn tóńkerisshil aqyn kúres maidanyndaǵy bes jyldyq jauyngerlik ómirin maǵynaly da tabysty tamamdap, 1950 jyly tuǵan auylyna ashyq, jarqyn maqtanyshpen oralady. SHat zaman araiyna shomǵan auyly azat bolypty. Hu sojańnyń da qarasy óshipti. El qabaǵy da kóterińki eken. Búl kóńildi kúidi kózimen kórgen aqyn ashtynyń dámin birge tatysqan kedei bauyrlastarymen birge jańa ómirdi jańasha qúru isine jalyndaǵan jas tasqyndy qairatpen bilek sybanyp qúlshyna kirisip ketedi. Oǵan halqy qadirlep jauapkershiligi kúshti bolǵan Keńsu auyldyq úkimettiń hatshylyq mindetin júkteidi. Búl mindetti 1956 jylǵa deiin atqaryp 1957 jyly joǵarynyń úiǵarymy boiynsha Kúnes audandyq orman mekemesine kadr bolyp auysady.
«Aqynnyń tili ashty» deidi halyq. Búl jalpylama shyndyq emes, aqyn da adam emes pe? «Ashynǵan tildi, ashyqqan úry bolady» degen halyq sózi bar. Alaida aqyn kóregen, qoǵamdy, adamdardy kúzete biledi, sol jaily kesimin búkpesiz aita alady. Keide ashyna qalǵanda auyzdan sózsiz ashynyshty sóz tógilip, udai ashy shyndyqty áshkereleidi. Keibir teris azu jondylar Ábilhaiyrdy sary án aittyń, jyr jyrladyń, qara óleń sapyrdyń dep súǵyn qadaidy. Qaida barsa tektelip, «Otyrsa opaq, túrsa sopaq» degendei, yzyńdap mazalai beredi. SHaujaiyna jarmasyp, tizginin qaǵady. Aqyry olar degenine jetti. 1962 jyly 4 aida júmystan sebepsiz qysqartylyp, auylǵa qaitarylady. Búl ruhani soqqy ony jasyta almaidy. Qaita shyńdap, shyńaita túsedi. Joǵaryǵa aryzdanyp izdenis te jasaidy, audandyq halyq úkimeti onyń jazyqsyz jábirlengendigin anyqtap, 1963 jyly qańtarda qaitadan qyzmetin qalpyna keltiredi.
«Jaltańdaǵy jalǵyz aǵash jel ótinen qútylmas» degendei, 1966 jyly elge apat ákelgen mádeniet zor tóńkerisiniń qaptaǵan qara borany jaltańdaǵy jalǵyz aǵashtai Ábilhaiyrdy taǵy da súrapyl soqqylaidy. Ony qaidaǵy bir «Uhan-Dyńtonyń soiyl soǵary, YAnshandaǵy túngi sózdiń adal atqaryp aqtaushysy, «sheteldiń radiosyn tyńdaǵan, delo audarushy, úly partiyamyzǵa, úly kósemimiz Mau jushige til tigizushi, sary án-jyrdyń qambasy, shetke tabynǵan eki júrek, keri tóńkerisshi, qara jip» degen túrli jalamen qaralap, shetke túrǵyzady. Keshte kúreske alyp, kúndiz qyzyl ereuilshilerdiń (tóńkerisshilerdiń) baqylauynda eńbekpen ózgertuge salady. Múnymen bitken joq, «Quyrdaqtyń ákesin túie soiǵanda kóresiń» degendei, onyń búl kúni kóp bolǵandai 1969 jylǵa kelgende «birge soqqy berip, úshke qarsy túru» kúresinde naiza úshyna taǵy túirelip, kórgiliktiń kókesin kóredi. «Úshyna shyqqan naq keri tóńkerisshil element» delinip kúndiz-túni kúreske alynyp, úrylyp-soǵylyp qatty qinau kóredi.

1970 jyly mamyrda «Naǵyz keri tóńkerisshil element» degen shoiynnan auyr qara qalpaq kigizilip, sol jyly tamyzda Kúnes audany Keńsu auyly, Kóktóbe qystaǵyna eńbekpen ózgertuge jer audarylady. Eńbegi esh bolyp, mal-múlki talan-tarajǵa úshyraidy. Kier kiim, isher astan qaǵylyp aqtaban, shúbyryndy kúige túsip, qylmys atty ajyrǵyny arqalaidy. Mine, dál osyndai tepki astynda úsh jarym jyldyq súreńsiz auyr kúnderdi zorǵa úzatyp, 1973 jyly qarashada aqtalyp, sayasi qúqyǵy qalpyna keledi. Alaida, «Búzauynda qoryqqan búqasynda da qorqady» degendei, Kúnes orman maidanyndaǵy kózayasy tar, kóre almas kúndesteri áli de onyń mai ókshesine biz qadamaqshy bolady. Ses kórsetip, kóz alartady, ábden su sháili bolǵan et júrek búl erkindikke tolyq senip ketpeidi de auylǵa qaityp, otbasynda, bala-shaǵasynyń qasynda alańsyz, tynysh túrmys keshirudi oilaidy. Sóitip, 1974 jyly aqpanda Keńsu auylyna kelip, qonys tebedi. SHtaty, 7 adamdyq qala naposynan aiyrylyp, auyldyń qatardaǵy júmyskeri bolyp shyǵa keledi de, eginshilikpen ainalysady. Ánin aityp, kúiin shertip bir qalypty kúnderdi auyl arasynda ótkize beredi. 1992 jyly 3 tamyzda ayauly ardager, lirik aqynymyz ózin qorshaǵan jyrsúier qalyń qauym ortasynda án shyrqap otyrǵanda kenet qan qysymy qatty joǵarylap emdeu ónim bermei Keńsuda dúnie salyp, tuǵan jeriniń torqa topyraǵyna jerlendi.
***************************
Ábilhaiyr Asqarbekúly kóp uaqytyn ónersúier, qadyryn úǵar dumanshyl halqy ortasynda, óleń-toilarda, jiyn-topta sorǵalaǵan súlu, sazdy da yrǵaqty ánderin tamyljyta júrip, tyńdarmannyń aiyzyn qandyryp, qazdai qalqytyp, úirektei júzip ótkizgen edi. «Ábekeń kelipti» degen sóz shyqty boldy entelegen júrt ainalasyna lezde toptalyp, ózderi at qoiyp álpeshtegen aqynyn qorshap alatyn. «Jaqsynyń jattyǵy joq» degen emes pe, júregi júmsaq Ábekeń de jyr qúmar qauymnyń qymbatty iltipatyn qiyp ketpei, qiyn isterinde qaiyryp tastap, qanjyǵasyndaǵy dombyrasyn dereu sheship, kók tepseńge maldasyn qúryp otyra salyp, shyrqata jiberetin. Naqyshyty, yrǵaqty án áueni kóterilgende shattana qol soqqan júrt bir jyrǵap qalushy edi. Tipti jibermei birneshe kún eruletip attandyratyn. Sóitip, súiikti halqynyń jyly júreginiń tereń túkpirinen oryn alǵan ayauly aqyn ailardy attatyp, jyldardy jyljytyp alańsyz júre beretin aqedil qamsyz adam edi. Súiikti zaiyby, aq sáulesi Qorymhan da qúdaiy qalap qosqan, ol kisiniń barlyq jarqyn tabiǵatyna tan úilesip, jaralǵan jan Ábilhaiyrdy qalai júrdiń, qalai túrdyń dep tektemeitin. Qaita balalaryn baǵyp, úiiniń barlyq auyrtpalyǵyn ózi arqalap, otbasy isterin alańsyz etip, kóp úshin kóptep ter tóguge biikten biikke kóterile beruin tilep, jebep, qol úshin berip otyratyn asyl qasietti, ardaqty jan. Aqynnyń ayauly jar serigi aumaǵan:
Sensiń meniń súigenim,
Esikten tórge súirediń.
Suǵa túsip men úshin,
Otqa da janyp, kúigeniń, – degendei edi. («Aq saule»).
Ábilhaiyr bala shaǵynan-aq joqshylyqtyń, jetisipeushiliktiń taqsyretin myqtap tartsa, es kirip, etek jiyp, at jalyn tartyp azamat bolǵanynda quǵyn-súrgin kórip bir mezgil ómiriniń jalyndy, óneriniń daryndy, qairatynyń qarymdy shaǵyn ótkizip aldy. Solai da «Eshten kesh jaqsy» degendei, búryn túie botalaǵandai sirek jazyp kelgen bolsa, jazba ádebietpen shúqshiya shúǵyldanyp, moldap jazyp-syzuǵa kiriskeni tek 1978 jyldan keiin ǵana boldy.
Bardamǵa jas kúnimnen pende bóldim,
Iship-jem kiinuden kende boldym.
Qatardan qashan bolsa qalyp qalam,
Qalaisha erte tuyp, kenje qaldym.
Jaldandym, úiǵyr, orys, qazaqqa da,
SHeldiler ainaldyrdy mazaqqa da.
Jetiden jetkenimshe on segizge,
Túskenim úmytylmas mazaqqa da, – dep beinelegen. «Bai bolyp kórgenim joq, kedei bolyp ólgenim joq» deidi aqyn óziniń bir sózinde. Aitsa aitqandai, Abai siyaqty úly aqyndardan ónege qabyldap, Birjan sal, Ásetterdiń ónerine eliktep, Táttimbettiń kúilerin tolǵap, Tańjaryqtyń óleń, aitystaryn shyrqap, arqaisysynan ónege, úlgi ózine tán tálim qabyldap, osyndai izdenisterdiń arqasynda qysqa ómirin maǵynaly ótkizedi.
Jetim, kedei bolǵanymen, onyń daryny men án-jyry sútti úiytyp, múzdy jibitip, qyz, boz jigitterdiń silekeiin shúbyrtyp, úlkenderdiń tańdaiyn tamsandyryp, toida, topta kebenek ishinen tanylyp otyrdy. Eski malaqaidyń astynda, jyrtyq ton, shalbardyń ishinde júrip-aq tórden oryn aldy, qadir-qúrmetke ie boldy. Aqyn osy neshe jyldyq qysqa ǵana óleń jazu tarihynda baspa betinde jaryq kórgeni, jariyalanbaǵany bolyp «El aǵasy Estemes», «Ájynyń qazasy», «Estemestiń náziri», «Estekemniń eki úly», «Estekemniń kenjesi», «Taptyq kúres qaqpaǵy», «Úsh ózen», «Qúrdastaryma», «Ákbar batyr», «Azamattyń aty óshpeidi», «Jaqsybek turaly», «Áskerlik» qatarly 19 dastan, Otanǵa, tuǵan jerge, onyń kórkem tabiǵatyna bolǵan ystyq mahabbat sezimin beineleitin, jastarǵa aqyliyalyq nár berse, qoǵamdaǵy keibir keleńsiz qylyqtardy sheneu qatarly tolyp jatqan taqyrypta 80-nen artyq qysqa óleń, «Qazaǵymyz osyndai», «Rizamyn elime» qatarly úsh terme, «Oblys bastyǵy Diyarǵa», «Múǵalimdar merekesine», «Keńsu auyldyq halyq ókilderi qúryltaiyna» qatarly on neshe arnau óleń, «Túrdybek ajy qazasyna», «Quanysh imam qazasyna», «Álimbektiń balasy Satai qazasyna» qatarly onnan asa joqtaudy, birneshe bet ashardy, toiǵa shashu, júmbaq óleńderi bar. Aqyn taǵy da sorǵalaǵan súlu sezimdi, syrshyl sazdy, oryndau sheberligi dara ánshi edi.
Ol turaly tarlan aqyn Tileuqabyl Ábilǵazyúly:»
Ánge sheber arǵymaq,
Jarysta júlde alady.
El-júrtyna jaǵymdy,
Jaqyndatqan arany.
Kómeiden án tókkende,
Tańyrqap halyq qalady.
Halqy súigen ánshi edi,
Ásetke jaqyn barady, – deidi. Aqynnyń ózi án sózin jazyp, áuenin shyǵaryp, ózi oryndaǵan jeti áni QHR ortalyq halyq radiosynda, ólkelik (Úrimshi) halyq radiosynda oryndalyp, el auzynda jattalyp shyrqalyp júr. Kompozitor Ábeń jazumen, ánmen qosa dombyra tilin igere bilgen kisi. Ol tarlan dombyrashylardyń kúilerin tamasha jettik oryndaudyń syrtynda «Dármen», «Qorshalmaly jaiylym» qatarly daralyq stili bar kúiler shyǵaryp, kúi múrasyna da ózindik bet qosady. Demek, Ábilhaiyr Asqarbek qazaq halqynyń ótken ǵasyrdyń sońǵy jartysyndaǵy ádebiet-kórkemónerlik qazynasyna óz deńgeiinde úlesin qosqan kompozitor, lirik, bes aspap aqyndarymyzdyń biri deuge ábden tolymdy. Avtonomiyaly raiondyq, avtonomiyaly oblystyq folьklorshylar qoǵamynyń qúrmetti múshesi. Halyq múralaryn jiyu, toptau, qaita jańǵyrtu jaqtarynda da aita qalsyn nátijeli júmystar istedi. Aitalyq avtonomialy raiondyq «Múra» jurnalyna kóptegen qúndy tarihi material jiyp berudiń syrtynda halyq folьklorynyń Kúnes audany shyǵarǵan 4 toptama kitabyna qyruar ańyz-ertegi, qissa-dastan, óleń-jyr, maqal-mátelder jinap berip, birneshe ret marapat tórinen kórindi.

Ábilqaiyr Asqarbekúly HH ǵasyrda jasap, túrli áleumettik oqiǵalardy bastan ótkizip, kedeiliktiń, joqshylyqtyń, jetimdiktiń taqsiretin erte tartqan aqyn, múny «Arman» atty óleńinde:
SHyńshysai tahqa otyrdy, boldy kúshti,
Ayaǵyn satqyndyqtyń búl da qúshty.
Alty úran sayasaty kúshin joiyp,
Senimsiz aitqandary boldy eki úshty.
Júrgizdi joq páleni ishti-tysty,
Halyqtyń narazylyǵy boldy kúshti.
Opasyz múttáiimniń qylyǵynan,
Auyrtyp jan denege qadaldy úski, – («SHyń shysaige») dep SHyńshysaidyń sózi men áreketi bir jerden shyqpaityn ekibetkei, suait, pále qorlyǵy men qanisherligine qandauyr qadaidy. Búl hal sol tústaǵy ezilgen eńbekshil qauymnyń basyndaǵy ortaq baqytsyzdyq edi.
Aqyn azattyq ańsaǵan adamdarmen úndes bolady. Ezgige qarsy ot alyp, kek semserin siltegen Úsh aimaq tóńkerisin qyzu jyrlady.
Myń toǵyz júz qyryq tórt toǵyzynshy ai,
Uaqyty aq sabannyń dúnie sai.
Búrq etti Úsh aimaqtyń tóńkerisi,
Kóterip ádilet tuyn mazmúny bai.
Bastady Ákbar, Seiit qosyn qúryp,
Tastady jaudyń jolyn tosyldyryp.
Basilgen, Abyraly ańǵarynda,
Aǵyzdy jaudyń qanyn josyldyryp…(«Ákbar batyr»), – dep Ákbar, Seiit bastaǵan halyq qaharmandarynyń ezilgenderdi úiymdastyryp, ata jaudyń atau keresin asatyp, qanyn sudai shashqanyn maqtanysh etumen:
Birikti Úsh aimaqtyń batyrlary,
Toǵysty bir arnaǵa aqyldary.
Daiyn túr kúresuge jeńis úshyn,
Aqyryp arystandai atylǵaly… («Ákbar batyr»), – dep Úsh aimaqtan úiysqan saiypqyrandardyń kúres jeńisiniń aqyrǵy jemisin qolǵa keltiru úshin arystandai aqyryp atyluǵa daiyn túrǵan qaharly qairatyn ór dauyspen bayan etedi.
Aqyn Úsh aimaq tóńkerisin qalammen jyrlap qana qoimai, qolyna qaru alyp tóńkeristik qosynǵa qatysyp, qainaǵan kúres maidanynda bolady.
Ony:
Áskerlik óteiin dep boryshymdy,
Bastadym azamattyq zor isimdi.
Gomendań ata jaudan kek aluǵa,
Úsyndym últymyz úshin qol úshymdy, – dep beineleidi. Sóitip, el namysyn qorǵau, últ azattyǵyn qolǵa keltiru, ezilgenderge ese teńdik alyp beru úshin qolyna qaru alyp, qan maidanǵa azamattyq, jastyq ómirin arnap, ári-sári bolmai shynaiy attanǵandyǵyn maqtanysh etedi.
Taǵy da:
Qozdyrǵan jalańashtyq óshtigimdi,
Qyzdyrǵan kúnge qaqtap tóstigimdi.
Kegimdi Hu sojańnan alaiyn dep,
Jinadym ertemenen keshtigimdi. («Jalańashtyq»), – deidi.
Búl tek jalǵyz ǵana Araltóbedegi «shash al dese bas alatyn» gomendań saqshy bastyǵy Hu sojań úshin atylǵan kek fontany bolmastan, beiuaz halyqtyń tóbesine tobyrshyq oinatqan taǵy sol syaqty ozbyr, alayaq úyalasy Hu sojańdar úshin atylǵan ajal oǵy, siltengen kek semseri edi.
Aqyn óziniń osy tóńkeristik qosynnyń qúshaǵynda bir kisilik eseli is izderin bylai beineleidi:
Tebinip qamshy bastym kúreń atqa,
Yntyqtym baqyt tilep jaqyn, jatqa.
Núsipqan polьkovniktyń áskeri bop,
Ilestim qadirmendi azamatqa («Áskerlik»).
Taǵy da:
Ospannyń búzyp shyǵyp tas qamalyn,
Januar jau qolyna tastamadyń.
Kedergi, kóldeneńder kezigerde,
Kúreńim kótermeitin qas-qabaǵyn.
Ajaldan januarym alyp shyqtyń,
Samsaǵan sary qoldy jaryp shyqtyń, – deidi («Áskerlik»).
Bizdiń qazaq atty er qanatyna balap, erekshe baǵalaidy. Ábilhaiyr alǵash áskerge attanarynda aruaqty auyly tańdap mingizgen jan serigi syndy kúreń atynyń samsyǵan jau, qan sasyǵan maidannan oq jetpes shapshandyǵymen alyp shyǵyp, ajaldan arashalap qalǵanyn súiine tolǵaidy. Arttaǵy tileules el-júrtyna boryshtarlyq bildiredi.
Taǵy birde aqyn:
Qandasyn Ospan satqyn bauyzdady,
Qylmysy qúiyrshyqtyń auyrlady.
Rushyl, jikshildiktiń kesirinen,
Túlki aldy irimshikti auyzdaǵy.
Baimolda, Ábduap men esil Omar,
Túrsynbek, Ayapbergen shirkin olar.
Jaqypbek, Sydyqbek pen Jaqanailar,
Qiylyp qyrshynynan ketti solar.
Bári de bozdaq edi-áu auyz tolar…(«Áskerlik»), – dep, «Altau ala bolsa, auyzdaǵy ketedi, tórteu túgel bolsa tóbedegi keledi» degendei, alauyzdyqtyń últymyzǵa sińgen merez ekendigin ashyna aiyptap, rushyl, jikshil qúiyrshyqtardyń kesirinen beiuaz halyqtyń qyrylyp, esil bozdaqtardyń qyrshynnan qiylǵanyna qatty qynjylumen gomendań kertatpashylarynyń qarǵanyń auzyndaǵy irimshikti aldap qymqyrǵan túlkidei ortadan olja tapqandyǵyna opynady. Búl oiyn taǵy da «Ómir syry» degen óleńinde:
Er batqanda arqasyna qaiqy qazaq,
Sory bar mańdaiynyń taiqy qazaq.
Aiyrmai dos-dúshpandy, alys-jaqyn,
Boldyń ǵoi bárine de saiqymazaq, – dep túiindeidi. Sóitip gomendań kertatpashylary az ǵana qazaqty ózara qyrqystyryp, júmsaq qúrttai tausap jep jatsa, onymen isi bolmaǵan jerlik feodaldardyń mansap úshin ómeshegi úzilip, bárin sheship berumen qosa, el halqyna qara shyǵyn qaptatyp, turalatqandyǵyn, «Jau jaǵadan alǵanda bóri etekten» degendei, sharuashylyǵy kenje tau saǵalaǵan kóshpendi halyqtyń tabiǵattyń da saiqy mazaǵyna úshyrap, jút apatyna jem bolyp, «Aspannan bylǵary jausa da, qolǵa oqshantai timeidi» degenniń kerine jolyǵyp otyratyn auyr qaline qaiǵyrady.
Ony:
Jút, mansap shyǵynmenen aǵaiyndy,
Taqyrlap bir-aq jútty talaiyńdy.
Kók sholaqtyń moinyna eri ketti,
Myqtap tarta almadyq shap aiyldy, – degen shumaqtarynan kóruge bolady. Sonymen birge, aqyn kóshpendi kúiki túrmys tásili bilegen últynyń tórt mausym shyr kórmei mal sońynda salpaqtap, oqu, óner, ǵylymnan kenje qalyp, basqalarǵa mazaq bolyp kelgendigine:
Qazaqta bailyq bar ma maldan basqa,
Mal jútasa shara joq jaldanbasqa.
Oqu, óner, ǵylymnan dáneńe joq,
Mazaq bolyp qaitesiń aldanbasqa («Ómir syry»), – dep ashynumen halqyn oqu, óner úirenuge talpyn dep úgitteidi.
Sauatsyzdyq belgisi nadandyqtyń,
Oqu-bilim belgisi adamdyqtyń.
Oqy, jastar, kózińdi ash, bilim úiren,
Ǵylym ǵana dúnieni alar myqtyń…(«Ómir syry»), – dep jastarǵa ǵylymnyń qymbatyn úǵyndyryp, oqu oqyp, ǵylym igerip bolashaqta kózi ashyq azamat bolyp, qarańǵylyq pen nadandyqtan serpilip, adamdyqtyń jolyna túsuge úndeidi.

Qysqasy, ol kóne qoǵamnyń barlyq merezine qatty kekpen qarap, otty jyrlarymen shanshyp otyrǵan alǵyr oily, sergek sezimdi, jańaǵa jany qúshtar, kópshil aqyn edi. Jańalyqty tez qabyldap, dáuir talabyna isimen de, sózimen de tez úilesetin. Qoǵamdyq ómirge etene aralasyp, shynaiy adal eńbegin arnady. Núrly bolashaqqa qaltqysyz sendi, elin, Otanyn qyzu súiip, kósile jyrlady.
Otanym, ardaqtaimyn óz elimdi,
Tersem de baqyt maǵan tezegińdi.
Ózińe kerek dese, esh ókinbei,
Keledi júlyp bergim ózegimdi, – deidi («Úsh ózen»). Otanǵa arnalǵan ystyq mahabbat, azamattyq lirika.
Taǵy birde aqyn:
Mekenim tuǵan jerim Mysyr shári,
Riza saǵan qúmar jannyń bári.
Suyń tok, tasyń altyn, aǵashyń jez,
Sauǵa quat, nauqasqa em shóbiń dári («Úsh ózen»), – dep tolǵaidy kórikti mekeni Keńsu turaly.
Árine, osyndai kórikti orta, baqytty túrmys, barlyq adam, barlyq últ arasyndaǵy úly birlik, berik yntymaqtan keledi. Sondyqtan birlik, yntymaqty kúsheite beruimiz kerek dep túiindeidi.
Aitalyq:
Tuysym, barlyq últ Otandasym,
Aldaǵa júrgizdi eldiń ot arbasyn.
Arada kúshti bolsa berekemiz,
Kim bizge syrttan kelip qoqańdasyn («Bailyq»). Qarańyz, aqyn aitqandai, bereke-birligimiz kúshti bolsa, eshkim de bizge shekireie qarap, shenimizge shendep almaq emes qoi.
Qysqasy, Ábilqaiyr Asqarbekúly qalyń qazaq halqynyń talantty sóz sheberleri qalyptastyrǵan kórkem til men sózdik qorynan dúrys paidalanǵan. Onyń poeziyasy, tili tartymdy, sózi qisyndy, sóilem qúrylymy berik, oiy tolǵamdy, keń kólemdi kótergen taqyryby tyń, kóńilge qonymdy, oqyrmanǵa túsnikti. Jazǵan árbir óleńi, aitqan árbir sazdy áni, termeleri tuǵan halqynyń ystyq júregine tereń úyalaǵan. Sondyqtan onyń ardaqty aty halqynyń júreginde máńgi saqtalmaq.
«Q-andas» aqparattyq agenttigi.











