Qazaqtyń talantty ǵalymy SHoqan Uálihanov Qashqariya sapary barysynda jazyp qaldyrǵan «Ile ólkesiniń geografiyalyq ocherki» atty eńbeginde: «Búl (Ile ózeni) qazaq dalasyndaǵy eń suy mol ózenderdiń biri ekendigi sondai, ol tereń qúmdy boilai otyryp, 200 shaqyrymnan astam joldy basyp ótse de óziniń mol suly qalpyn ózgertpesten tura Balqashqa baryp qúyady», – dep tańdana jazady. Sondai-aq, Ile ózenine qúyatyn ózensheler men sol aumaqty mekendegen qazaq taipalary turaly da qúndy málimetter qaldyrdy. Osy jazba hatqa túskeli bir jarym ǵasyr uaqyt ótti. Búl adamzat tarihy úshin asa bir úzaq uaqyt sanalmaidy. Biraq ǵalymnyń jazbasyndaǵy aqiqat pen búgingi Ile ózeniniń jaǵdaiy, salystyra zerdeleitin bolsaq, tereń oilarǵa jeteleitini anyq. Keshegi aqjal tolqyndary jaǵany osqylap, ayaqtyǵa ótkel bermegen alyp ózen búgingi tańda on jasar bala keship óte shyǵatyn jaǵdaiǵa jetti. Ony qoishy, Ile ózenindegi su deńgeiiniń azayuy Balqash kóliniń ekologiyalyq jaǵdaiyn búza bastady. Oǵan kim kináli?
Aldymen búl kináni osy ózendi jaǵalai qonystanǵan qazaq, qytai tarapyndaǵy eldiń tabiǵat bailyǵy men ekologiyalyq ahualǵa nemqúraidy qaraǵan pendeshiliginen izdegen jón. Eń aldymen, orman bailyǵynyń orasan búlinui, ózen suynyń maqsatsyz paidalanyluyosy qiyndyqty tuyndatyp otyr.
Árine, búl úshin basty jauapkershilikti Qytai tarapy arqalauy kerek. Óitkeni, atalǵan ózen suynyń 80 paiyzy kórshi elden aǵyp shyǵady. Jalpy, Ile ózeniniń Qytai jaǵyndaǵy jalpy úzyndyǵy 125 shaqyrym, oǵan ońtústikten 26 ózenshe men búlaq, soltústikten 12 ózenshe men búlaq qúyady.
Qytai tarapynyń Ile ózenine qúyatyn Tekes, Kúnes, SHaqpy ózenderiniń 2004 jylǵy su mólsherin 1959 jylǵy mólshermen salystyra zerdelesek, jaǵa ústatar qauipti sezinuge bolady. YAǵni, Tekes ózeniniń 1959 jylǵy jalpy su aǵyny 17 milliard 729 million, Kúnes ózeniniń su mólsheri 1 milliard 648 million, SHaqpy ózeniniń su aǵyny 839 million 370 myń tekshemetr bolsa, 2004 jyly Tekes ózeni 12 milliard 773 million, Kúnes ózeni 964 million, SHaqpy ózeni 588 million tekshemetrge túsip qalǵan. Joǵaryda aitylǵan 26 ózenshe men búlaqtyń jalpy su aǵyny 1959 jyly 636912 tekshemetr bolsa, 2004 jylǵy esepte 433374 tekshemetrgedeiin azaiǵan.
Sodan beri 16 jyl uaqyt ótti. Atalmysh ózen-búlaqtardyń dál búgingi su qory turaly naqty aqparat qolymyzǵa túspegenimen nátijesiniń kóńil kónshitpeitini beseneden belgili.
Osyndai jaǵdaidan tuyndaityn basty olqylyq – ormandardyń meilinshe otaluy. 1984 jyly Qytaidaǵy jappai syrtqa esik ashu sayasatynyń nátijesinde orman bailyǵy men su kózderi meilinshe búlinshilikke úshyrady. Sonyń saldarynan Ile ózeniniń eki jaǵalauyndaǵy, naqtylap aitsaq, Erenqabyrǵa men Borahojyr taularyndaǵy syńsyǵan orman qarjy tabu jolyna qúrbandyqqa shalyndy. Bas-ayaǵy jiyrma jyldyń ishinde qaraǵaily alqaptar qu taqyrǵa ainaldy. Sonymen qatar, ónerkásiptiń órleuine orai ózen-búlaqtardy jaǵalai qalashyqtar menelektr stansylarynyń salynuy,ken óńdeitin zauyt, su qoimalarynyń kóptep boi kóterui saldarynan bólinip shyqqan uly gazdardyń mólsheri artyp, tau shyńdaryndaǵy muzdyqtardyń erip ketuin tudyrdy. Búl keleńsizdikter Ile ózenine qúyatyn ózen-búlaqtardyń tartylyp qaluyna ákelip soqtyrdy.
Keiingi jyldary Qytai tarapy ormandy alqaptar men jaiylym jerlerdi qaita tynyqtyruǵa qatysty jobalardy atqara bastady. Biraq búl qadamnyń 20 jylda búlingen dúnieni endi qansha jylda qalpyna keltire alatyndyǵyna qazirshe belgili uáj aitu qiyn.
Qazaqstan tarapynan ormandy otau nemese Ile ózeniniń jaǵalauyna zauyt salyp, tospa qúru syndy zańsyzdyq oqiǵalary jappai oryn alǵan joq. Sondyqtan Ile ózenine qúyatyn ózen-búlaqtar suynyń azayuy Qytai tarapyna qaraǵanda kóp emes. Biraq, keiingi jyldary Batys Qytai – Batys Europa avtojolynyń salynuyna bailanysty jáne aimaqtaǵy qúrylys júmystarynyń qarqyn aluy saldarynan ózen arnasyn búldiretin áreketter kóbeiip barady.
Ádette, ózen arnasynan qiyrshyq tas, qúm alu bir qaraǵanda túrǵyndardyń qajettiligin sheshu úshin istelip jatqan siyaqty kórinedi. Biraq onyń su bailyǵyn azaityp, ósimdikterdi óltirip, su januarlarynyń tirshiligin búldirip jatqanyn eskerip jatqan eshkim joq.
Qazaqstan Respublikasy Su kodeksiniń 125 baby, 1 tarmaq, 5 tarmaqshasynda: «Ózen arnalarynan eshqandai qazba bailyq alynbauy kerek» dep kórsetilgen. Osy túrǵydan kelgende múndai árekettiń barlyǵy zańsyz dep sanaluy tiis. Múndai keleńsiz áreketter kútkendegidei ekonomikalyq paida ákelip jatqan joq. Esesine, ózenarnasyn búzyp, sudyń bir bóligi Balqash kóline jetpesten jer astyna sińip ketetin jaǵdaiǵa ákelude.
Ózen arnalarynan qiyrshyq tas, qúm alyp, ony qúrylys júmysyna qoldanatyn mysaldar álemniń barlyq elinde bar. Damyǵan elderde múndai júmyspen ainalysatyndar ózen suy tartylyp, bos qalǵan arna boiynan, tas pen qúmy mol jerden qúrylys materialyn óńdeitin zauyt salyp, el igiligine asyrady. Onyń paidasyda kóp, ekologiyaǵa, ásirese, ózen sularynyń azayuyna tigizer qateri de az. Demek, bizdiń kompaniyalar da ózen arnasy tartylǵan ańǵarlardaǵy qúm men qiyrshyq tasty dál osylai óńdep, tabys tabumen ainalysuy kerek edi. Ókinishke qarai, olar óńdeu júmysymen ainalysyp jatqan joq. Ońai olja tabu maqsatymen ózen arnalarynan qiyrshyq tasty qazyp, qúmdy súzip alyp, ony tasymaldaumen ǵana ainalysyp keledi. Kóp shyǵyn shyǵarmai, mol paida tabudyń jolynda júr.
Almaty oblysyndaǵy ózen ańǵarlarynan qiyrshyq tas alumen ainalysatyn kompaniyalar búl oraidaǵy júmystarǵa 2025 jylǵa deiin rúqsat alǵan. Olardyń zańdy qújatynda «Ózen arnasyn barlau» dep kórsetilgen. Olarǵa búl rúqsat Qazaqstan Respublikasynyń Ekologiya kodeksi qabyldanbai túrǵan mezgilde jergilikti jerdiń ókiletti organdary tarapynan berilgen. Al 2007 jyly qabyldanǵan QR Ekologiyalyq kodeksi boiynsha búl rúqsattar zańsyz dep tabylyp, kelisimsharttar memleket tarapynan qaita qaraluy kerek. Jańa Su kodeksi boiynsha ózen arnalarynyń boiynda ónerkásiptik qyzmetpen ainalysuǵa eshbir mekemeniń qúqyǵy joq, demek, rúqsatty qaitaryp alu qajet.
Qazirgi kezde Qazaqstan Respublikasynyń Parlamentinde jańa Ekologiyalyq kodekstiń jobasy qaralyp jatyr. Múmkin, sol kodeks qabyldanǵan kezde atalǵan kemshilikke bir tosqauyl qoiylatyn shyǵar…
Eger, tabiǵatty birtútas túlǵa dep sanaityn bolsaq, bir óńirdegi ekologiyalyq ahualǵa jasalǵan qiyanat tútas tabiǵattyń búlinuine aqpal etedi. Sondyqtan Ile ózeniniń ekologiyalyq ahualyn túraqtandyru úshin Qazaqstan men Qytai taraptary bir mámilege kelip, ózen arnasynyń qańsyp qalmauy úshin júmys júrgizui kerek.
Rasynda,elimizde transshegaralyq ózen-sulardy tiimdi paidalanu óte ózekti másele sanalady. Soǵan orai Qazaqstan Respublikasy osy máselege qatysty barlyq halyqaralyq konventsiyalardy resmi rásimdegen. 2011 jyldyń 12-15 mausymynda Qazaqstan Respublikasynyń Túńǵysh Prezidenti Núrsúltan Nazarbaev pen Qytai Halyq Respublikasynyń Tóraǵasy Hu TSzinьtaonyń kezdesuinde transshegaralyq su resurstaryn tiimdi paidalanu men ony qorǵau turaly kelisimge qol qoiyldy. Desek te nátije oilaǵandai bolmai túr. Halqynyń sany kóp boluyna bailanysty qytailyqtar ishki ózen-kólderi men su qoimalaryndaǵy tirshilik kózin kóp tútynady. Saldarynan elimizge aǵyp keletin ózen suynyń mólsheri tiisti deńgeide bolmai túr. Múnyń ózi kórshilerimiz bizge bergen uádesi men halyqaralyq kelisimsharttyń talabyn tolyq oryndamai otyr degen sóz.
2000 jylǵy esep boiynsha Ile óńiriniń jalpy su qainary 17 milliard 244 million tekshemetr dep eseptelgen. Búl sudyń 957 million tekshemetrin Qazaqstan jerinen aǵyp kiretin ózen sulary qúraidy. Dál sol jylǵy esep boiynsha Qazaqstanǵa Qytai jaǵynan Ile ózeniniń boiymen 11 milliard 226 million tekshemetr su kiretin. Ókinishtisi, keiingi jyldary kórshi el túrli qitúrqy áreketter arqyly Ile ózeni boiynsha kelisilgen mólsherdegi su qoryna túrli shekteu sharalaryn qoldanyp keledi.
Birneshe jyldyń aldynda QHR Memlekettik keńesiniń tapsyrysymen QHR Memlekettik damu-reforma komiteti, Su igiligi ministrligi, Túrǵyn úi jáne qala-auyl ministrligi su sharuashylyǵy salasyn reformalau men damytudyń «13-shi besjyldyq josparyn» jariyalady. Josparda SHyńjań-Úiǵyr avtonomiyaly audanyndaǵy 18 su qoimasynyń sany 25-ke jetkiziletini anyq kórsetilgen. Demek, onyń birqatary Ile ózeniniń ańǵarynan oryn alady. Búl jospar oryndalypta qoiǵan shyǵar dep oilaimyn. Qazaqstan men Qytaidyń transshegaralyq ózenderde bólinbegen enshisi kóp ekenin eskersek, búl jerde kimniń eki jep bi bolǵysy kelip túrǵany túsinikti bolyp túr.
Osy josparda taǵy da: «Qytai úkimeti keiingi jyldary shegaralyq aimaqta ornalasqan kishi jáne úlken su qoimalarynda ómir súretin balyq jáne tamaqqa paidalanatyn omyrtqasyz su jándikterin ósiretin sharuashylyqty memlekettik byudjetten qarjylandyru júmysyn júrgizedi» dep naqtylanǵan. Búl qadam Qazaqstan men Qytai arasynda aǵatyn transshegaralyq ózenderdiń jáne jerasty sularynyń lastanuy men azayuyna ákelip soqtyrady. Múnyń ziyany eki el ortaq paidalanatyn Ile ózenine ǵana emes, Jońǵar Alatauynan aǵyp shyǵyp, Balqash kóline qúyatyn Aqsu, Kóksu, Tentek, Qaratal, Sarqan ózenderine de tiyui múmkin.
Qysqasy, Ile ózenine jasalǵan qiyanat eń aldymen Balqash kóline qúyatyn su mólsheriniń azayuyn tuyndatady. Búl tútas Orta Aziyanyń ekologiyalyq ahualyn rettep otyrǵan Balqash kóliniń tartylyp qaluyna sebep boluy bek múmkin. Eger Balqash kólinde Aral qasiretindei jaǵdai oryn alsa,onyń zardabyQazaqstannyń Jetisu óńirine emes, Qytaidyń Taklamakan shóline deiingi óńirdegi tirshilikke qauip tóndiretindigi belgili. Búl kórshiles eki memleket túrǵyndary úshin de qauipti is. Sondyqtan Qytai taraby eki el Prezidentteriniń 2011 jylǵy kelisimi jáne transshegaralyq ózen sularyn retteuge baǵyttalǵan halyqaralyq kelisimder boiynsha Ile ózenin ortaq paidalanu jáne onyń ekologiyalyq ahualyn qorǵaudaǵy jauapkershiligin aiqyndap, tospa salyp, kanal qazyp, sudy búryp, Qazaqstanǵa aǵyp shyǵatyn su mólsherin azaitudy toqtatyp, adamzattyń ortaq igiligi jolyndaǵy maqsattarǵa úmtylǵany dúrys. Al Qazaqstan tarapy da kelisimde kórsetilgen jauapkershilikti ózek ete otyryp, óz mindetin zańmen rettep, joǵaryda aitylǵandai kemshilikterge tosqauyl qoiǵany jón. Sonda ǵana adamzat balasyn aldaǵy kúnderi auyr qasiretke dushar etetin qauipten saqtap qaluǵa bolady.
Qajet Andas
Suret ǵalamtordan alyndy
