Q-Andas
No Result
View All Result
  • Basty bet
  • Ólketaný
    • Bılım
    • Densaulyq
    • Sport
    • Mádenıet
    • Eltaný
    • Qorshaǵan orta
    • Kóshi-qon
    • Ädiebet
    • Qýǵyn-súrgin
    • Şalǵai auyl
    • jartas sýretteri
    • Halyq jady
    • Tarih
    • Tulǵataný
    • Turizm
    • Jetisýdyń asıetti jerler
  • Arnaıy jobalar
    • Ekspedısııalar
    • Grant
    • Konferensııa
    • Kórmeler
    • Týrnır
  • Muraǵat
    • Andas Omaraqyn izimen
    • Aýeshan Majaıdyń jádigerleri
    • Beınefılm
    • GalereIA
    • Hatkerlik
  • Biz týraly
    • Áriptester
    • Baılanys
    • Saıt ákimshiligi
    • PDF-mūraǵat
kz Қазақ qz Qazaq tj توتە جازۋ ru Русский en English
Q-Andas
  • Basty bet
  • Ólketaný
    • Bılım
    • Densaulyq
    • Sport
    • Mádenıet
    • Eltaný
    • Qorshaǵan orta
    • Kóshi-qon
    • Ädiebet
    • Qýǵyn-súrgin
    • Şalǵai auyl
    • jartas sýretteri
    • Halyq jady
    • Tarih
    • Tulǵataný
    • Turizm
    • Jetisýdyń asıetti jerler
  • Arnaıy jobalar
    • Ekspedısııalar
    • Grant
    • Konferensııa
    • Kórmeler
    • Týrnır
  • Muraǵat
    • Andas Omaraqyn izimen
    • Aýeshan Majaıdyń jádigerleri
    • Beınefılm
    • GalereIA
    • Hatkerlik
  • Biz týraly
    • Áriptester
    • Baılanys
    • Saıt ákimshiligi
    • PDF-mūraǵat
No Result
View All Result
Q-Andas
No Result
View All Result
Basty bet Ólketaný Tulǵataný

Jalaiyrdyń jainaǵy

admin
2025/11/12
Tulǵataný
0
Жалайырдың жайнағы

Jainaq batyr Temirbekten, Temirbek Sadbanna, Sadban Myrzadan tudy. Jasyndai qairat kórsetip, Jalaiyrdyń jas Jainaǵy atanǵan. Baqai batyrdyń dosy, serigi, aǵasy. Qalibek Kashke batyrdyń qamqory, ústazy. Sol jas Jainaq batyr shaǵyn toppen baryp Beksúltan tóreniń shet auyldarynan óz maldaryn qaitaryp alyp qaitady (Kezinde Beksúltan tóre Úsharaldy jailaǵan. Alǵash orystardy ishtartyp, jer bergen. Sol orystar bau-baqsha egip, kóbeiip, eldi meken Úsharaldan, keiin Sarqandy shyrmauyqsha shyrmaǵan. Búl ózi jeke ańyz).

  • Súmdyq eken, shaq keltirmedi. Soiylmen úrdy da túsirdi. Qoly kóp emes, – dep qaitady soiylǵa jyǵylǵan Beksúltan jigitteri.
  • Beksúltan tóre kúiip-pisip:
  • Az bolsa qarumen kóp bolyp quyńdar. A, qúdai, meni jan dep jaratqanyń ras bolsa, úzatpa, – dep tik túrǵan bestisin shalyp jiberipti.

Tileuin berdi me, yńǵaiy sol ma… Jainaqtyń astyndaǵy qara arǵymaǵy aqsap:

  • Jau qusa men arttamyn. Qaramańdar! Maldy quyp, úzańdar, qaramańdar! – depti.

Qalyń jigit quyp jetip, kúsh bermei jalǵyz, jayau Jainaqty ústap alyp qalypty. Beksúltan tóre razy, Batyrlyq jaqsy. Batyrdyń basyna is túsu úshin bolatyn bitisiń bar eken. Atyńnyń ayaǵy jazylǵansha demal, – dep bólek úi tiktirip, tai soiypty. Dáu qyrly astaumen etti ákeldiredi. Jas batyr ashyqqan, qazanshy basqanǵa dep dáu bir qazyny ǵana qaldyryp, qalǵanyn túgel soǵyp tań etipti.

Bir kúni Beksúltan tóre Jainaqtyń er-túrmanyn rettep jatqanyn kórip, «Á, atyńnyń ayaǵy jazylǵan eken. Oiyńda qaitar bar, – dep elin jiyp, – Batyr, yqylasym tústi. Kuys emessiń, tuys bol. Óz qyzym bar, nókerimniń qyzy bar. Birin qabyl al. El arasy kiriksin. Jer arasy biriksin. Qol úzbelik, qalauyń bolsyn, – depti.

Nókeriniń qyzy ajarly eken. Sonda da jas Jainaq Beksúltannyń óz qyzyna yqylas bildiripti.

– Halyq qadirine, dostyǵyna óz qyzy laiyq, – depti.

Sóitip, jónimen, hoshymen shekara jońnan asa jáne bir kósh kele jatyr. Jón súrasa:

– Jas batyr Jainaqtyń qalyńdyǵy edi. Atastyrǵan, amanatyn ótkizgeli bara jatqan úzatu, amanat kóshi, – depti.

Beksúltan tóreniń báibishesi:

  • Tart, – dep aldyǵa túsip, – meniń qyzym báibishesi bolady, – depti.

Sóitip jónge eshkim talaspapty.

Osy derektegi Beksúltan kim? Izdeu, baiqau barysynda Áset pen Káribai aitysyndaǵy myna joldardan keziktim:

Múrynnyń aqsaqaly Bekenshi nar,

Bileushi Tilebaldy, Japabai bar.

Asylbek, Qydyrmolda, bi Beksúltan,

Omar SHerekeńniń óńsheń degdar. (Áset Naimanbaev 133-bet).

Beksúltan Núrjekeevtiń «Ózender órnektegen ólkesinde» (102-bet) «Beksúltan Bógenbaidyń batyr inileriniń biri» delinedi. Al osyndaǵy Bógenbai kim? Arǵyn taipasynyń ishindegi Qanjyǵaly ruynan shyqqan. Qazaq jauyngerleriniń eń úlken atasy sanalyp, «Qanjyǵaly Bógenbai» atanyp ketken. Úlken áskerbasy bolǵan, qazaq-qalmaq, qazaq-qytai soǵysynda erligimen kózge túsken. Túrkistan, Sauran jerindegi jońǵarlardy asyra quuda úlken úlesi bar. 1756-58 jyldarda Talqy soǵysynda qytai áskerin kúirete jeńip, olardy Úrimjiden asyra quǵan. 1761 jyly ol Qytaiǵa elshilikke de barǵan (Búl da sonda). Jelilei berseń tuǵan jer tarihy osylai paraqtalady da otyrady. Osy derekte úsh Beksúltan bar, bir adam ba, joq úsh adam ba? Búl zertteu qúdireti bar ziyalynyń isi. Áiteuir syrtpen de, elimen de úlkendi-kishili shabysyp, túrǵany anyq Baqtybai aqyn da: «Sizdiń el men bizdiń el talai-talai shabysqanda», – deidi Qypshaqbai (108-bet) degen Úsharaldyq Beksúltan tórege tireledi. Sebebi, sońǵy Beksúltan da Jainaqtan bir ǵasyrǵa juyq erte ótken.

«Baqtybai aqynda»:

Sálem al Tánekeniń Esimbegi,

Jońǵardyń shyǵysyndai tósindegi.

Joǵalǵan at izimen kelip qaldym,

Óleńmen biraz aityp kósilgeli, – degen joldar bar (23-bet).

Mine, osy Tánekede Jainaq batyrmen tústas.

Jainaq batyr shekarada júrse sauytty tórt batyr sau ete túsipti.

  • Kimsiń?
  • Men Jainaqpyn.
  • Bizde Jainaqty izdep júrmiz.

Jainaq jalǵyz, qaruly bir tóbe. Olar tórteu. Sonda Jainaq ebin tauyp, biriniń naizasyn tartyp alyp, qalǵandarynyń naizasyn qaǵyp-qaǵyp úshyryp jiberipti. «Kúsh atasyn tanymas» degendei, sol kezde tórt batyrdyń ishindegi bas bolyp júrgen bireui:

– Jainaq atyń jai shyqpaǵan eken, qaǵysqandy qoiyp, dostasaiyq. Dastarqan jaiyńdar, – dep serikterine búiyrypty.

Búl Táneke batyr edi. Ádeii shekarada synasyp, dostaspaq peiilde eken. Táneke men Jainaqtyń túsynda shep búzylmapty.

– Táneke men Jainaqtyń dostyǵyn súrap anau jyldary bir jazushy keldi. Dáu Uázipaǵa jiberdim, – deidi Jaqsybek qariya. Dáu Uázipa apa da kóz aldymyzda ótti. Óte keń, aqyldy, sabaz kisi edi. Táneke auylynyń qyzy eken. Asa dáu, qadirli kisi edi. Úrpaǵy bar. Osy Sarybúlaq auylynda, «Aqyn Sarada»: «Táneke – Esimbekter Maman Túrysbektiń jaqyn tuystary. Esimbek Qapal uezine qaraityn eldiń bir tobyn bólip alyp, óz aldyna ákimshilik bolys qúrǵyzdy. Oǵan ákesiniń atyn qoiyp, «Táneke bolysy» dep ataidy da, Esimbektiń ózi bolys sailanady», – delinedi. Búdan Jainaq ruynyń, naimannyń beldi, bedeldi ruymen dostyq, qúdalyq qatynasta bolǵanyn kóremiz. Eki rudyń arasyndaǵy bereke-birlik úshin az eńbek sińirmegeni kórinedi.

«Qasabai, Jainaq, Soltanbai,

Jibermegen namysty», – delinedi. Iá, namys eken. Jainaqtar el namysyn, jer shekarasyn beibit bekitken. Osy is orys patshalyǵynda da maqtau, qoldau tauyp, úzaq uaqyt tatu kórshilik ornatty.

Sol úshin Jainaq batyrǵa kuálik berilip, shen-shekpen jabylyp, jarlyq etipti.

Bizdiń qart (Dámbosyn Dúzelúly) Baqtybai men Qypshaqbaidyń aitysynda:

«Keshegi Qasabai – Jainaǵymyń zamanynda,

Maqashyń áli kúnge ketken qúnsyz», – degen sózder de bar siyaqty edi delinetin. Biraq men búl joldardy aitystan tappadym.

Jainaqtyń atqosshysy – Malmaq. Jainaqqa osy kúngi «Qyzyl tasta» jolyǵyp qaitady. Jainaq: «Bir jaqsy at ala kel» deudi úmytypty. Kósh ketken soń tań bozara aiǵailapty. Sonda Malman «SHybyndydan ary shyǵyp bara jatyp estidim» degen eken.

Baqalynyń tústigindegi kóldiń túsyndaǵy súlu shoqy «Jainaqtyń shoqysy». Ol kezde kól joq. Keiin arnaiy bógelgen. Jalǵyz aǵash belgi bar.

Az rular ol kezde kóp japa shekken kórinedi. «Qyryq úi Jainaqtyń qol astyna kirip, ajary kirgen» degen sóz bar.

Jaqsybek qarttyń áńgimesine qaraǵanda Aq patshanyń ton-sheni bar adamdar Jainaq batyrdyń aldynda qúlsha jorǵalaidy eken. Jailauy – SHaja. Jol-jónekei orystar Jainaqqa qauyp-qarbyzyn, jemisin tyqpalap, ákep beretin. Aldynan jel soqqanda appaq saqaly eki aiyrylyp, eki iyǵyn jabady. Bir joly Jainaq batyr túiesin minip SHajanyń dáu dóńine shyqty. Qarsy betten kóterilgen aqboz aty bar kisi ol da qarsy dóńge tústi. Sosyn birine biri antalai júgirdi. Zárem úshty. Soǵysady eken dedim. Biraq olai bolmady. Qúshaqtasyp qatty da qaldy. Estigenim: «Oi, shirkin-ai, seni Jalaiyrdyń jas Jainaǵy dep kim aitady. Qauǵa qart bolypsyń. Meni Balpyqtyń – Qarymbaidyń Nazary dep kim aitady?» (Mine, osy Nazar atamyzdy áli de anyqtau kerek).

Jainaq atadan jauap ala almaisyń. Túsi suyq, ózi jylyp aitpasa. Erteńinde: «Ei, sen keshegi kisini bil. Ol Balpekeńniń Nazary edi. Erseń jolyń bolmai qalmaidy», – degen edi. Sonda ákem 10-11 jasta eken. 1934 jyly 47 jasynda qaitys boldy. Men eseptep, qart Jainaq pen bala Qaldybaidyń SHajada Jailau tóbede kezdesuin 1887 jylǵa shamaladym. Sonda batyr qart Jainaq 1800 jyly tusa kerek.

El tarihynda bolǵan Jainaq batyrdyń búkil ómiri el qorǵau, dostyqqa tireidi. Ári orys júrtyna, Aq patsha ókiline bedeli tanymal bolǵan.

Jetisudaǵy patshanyń uákiline jiynǵa Jainaq tailaq minip kelse kerek. Qartaiǵan shaǵy. El jaqsylary árkim ózinshe erekshelenip, ózin kórsetip, qojyraǵan qart Jainaqtan aulaq júredi.

«Kórmeisiń be, Jainaqty,

Minip alypty tailaqty», – dep kúńkildep kúlgen bolypty. Patshanyń ókiline ózderi erte, bólek barypty. Patshanyń ókili Erental búlardyń barlyǵyn da kózine ilmei, Jainaqty izdepti. Jainaq kelgen soń eldi tastap, oqshaulanyp, bólip áketipti. Qartqa búrynnan júregi jyly uákil: «Jainaq shyn taza, batyr qazaqsyń. Orystar seni shyn jaqsy kóredi. Qazaqtyń kósemi siyaqtysyń. Biraq kedeisińder, – dep qaltasynan bir uys aqsha suyryp berip: «Al, aldymen eshki satyp al, tez ósedi», – dep qamqorlyǵyn jasady degen de sóz bar.

Jainaq Baqai batyrmen syily dos, aǵa-inidei eken.

Jalaiyr, Jalaiyrdan Myrza (K. S Entsiklopediyasynda bar), Myrzadan Átike, Báibishe, Aman. Osy Amannan Sadben, Sadbenniń báibishesi Altynai anadan – Temirbek, Qaiyr, Ótegen, ekinshi áieli Mapa anadan Beken, Tolymbek, Malbike anadan – Baba. Barlyǵy jeti úl. Sadben 110 jasqa kelipti. Atamyzdyń súiegi SHúbaraiǵyr – Jauyrda» SHu jaqta delinedi. Al úrpaǵy Ótegen, Qaban (Qabylisa), Eskeldi, Balpyq, Oraqty, Qoǵyl batyr, bi, el qamqorlary. Ile, Qaratalǵa deiin kóshirip alyp ornalastyrǵan. Ótegen batyr entsiklopediyaǵa engen. Jambyldaǵy «Ótegen batyr» dastanyndaǵy Raiymbek batyrdyń tuysy, dosy.

Osy Sadben atanyń úlkeni Temirbekten taraityn Jainaq tuady. Úrpaǵynyń biri. Qaratal audanynyń Abai qoi keńshary, Sarybúlaq auylynda túrady. Sol atanyń úrpaǵy Táttibaev Ábdirasyl aqsaqal: «Jainaq atanyń balasy Ásimdi, onyń balasy Tastandy da kórdim» deushi edi.

– Men 1909 jyly tuǵanmyn. Ásimdi 10 jas shamasynda kórdim. Úlken qart kisi eken. Al Tastan asharshylyq jyldary ólipti. Onda men jigitpin. Jainaq atanyń qabiri Eńbektiń qasy, Túrlymbetpen qatar jatyr.

Jainaq pen Túrlymbet molasyna qarai qazylǵan karьer qazbany atalasy Ospan qariya kezinde «Qazaqstanǵa» deiin quyp toqtattyrǵan eken. Eń ókinishtisi, barlyq aty atalǵandarǵa úkimet belgisi qoiylǵan joq. Eskertkish te túrǵyzylǵan joq.

Búl derek «Kommunizm joly» gazetine basylǵan Jaqsybai Qaldybaevtyń jazbasynan alyndy.

“Q-Andas” aqparattyq agenttigi

0 0 votes
Рейтинг статьи
Post Views: 9
«Аққу ағай» атанған ұлағатты ұстаз
Tulǵataný

«Aqqu aǵai» atanǵan úlaǵatty ústaz

August 24, 2026
Төккен тердің қадірі
Tulǵataný

Tókken terdiń qadiri

June 11, 2026
Ұстаз ананың хаты
Tulǵataný

Ústaz ananyń haty

June 3, 2026
Тағылымды тағдыр
Tulǵataný

Tauylymdy taqdyr

May 13, 2026
«Апа, сен болмасаң»
Tulǵataný

«Apa, sen bolmasań»

May 12, 2026
Бегзат өмір
Tulǵataný

Begzat ómir

May 5, 2026
Subscribe
Login
Notify of
guest
guest
0 комментариев
Oldest
Newest Most Voted
Inline Feedbacks
View all comments
ӨЛКЕ ШЕЖІРЕСІН СӨЙЛЕТКЕН ҚАЛАМГЕР

ÓLKE SHEJIRESIN SÓILETKEN QALAMGER

November 9, 2026

«Бекзат өмір»: өнерге арналған еңбек

«Bekzat ómir»: ónerge arnalǵan eńbek

November 7, 2026

Өлке тарихы ұрпаққа аманат

Ölke tarihy ūrpaqqa amanat

October 23, 2026

ЖАҢА ҚАҒИДА?  «Әлеуметтік кәсіпкерлерге жаңа талаптар түсіндірілді»

JAŃA QAǴIDA: «Áleumettik kásipkerlerge jańa talaptar túsindirildi»

October 13, 2026

Жұмыспен қамту тәртібінде не өзгерді?

Júmyspen qamtu tártibinde ne ózgerdi?

October 12, 2026

Ақпараттық агенттігі

Меншік иесі: “Жетісу” өлкетанушылар орталығы” қоғамдық бірлестігі
Қазақстан Республикасы, Жетісу облысы, Талдықорған қаласы “Болашақ” шағын ауданы, 12-27

Q-Andas желілік басылымы Қазақстан Республикасы Ақпарат және коммуникация министрлігі Ақпарат комитетінде 2025 жылғы 19 наурызда тіркеліп, № KZ21VPY00115275 куәлігі берілген.

Сайт материалын пайдалану үшін редакция келісімі керек және гиперсілтеме жасау міндетті.

Тел: 8 747 706 1382
email: andas_kazhet@mail.ru

qandas.kz © 2026. Барлық авторлық құқық заңмен қорғалған.

  • qzQazaq
    • kz Қазақ
    • qz Qazaq
    • tj توتە جازۋ
    • ru Русский
    • en English
  • Basty bet
  • Ólketaný
    • Bılım
    • Densaulyq
    • Sport
    • Mádenıet
    • Eltaný
    • Qorshaǵan orta
    • Kóshi-qon
    • Ädiebet
    • Qýǵyn-súrgin
    • Şalǵai auyl
    • jartas sýretteri
    • Halyq jady
    • Tarih
    • Tulǵataný
    • Turizm
    • Jetisýdyń asıetti jerler
  • Arnaıy jobalar
    • Ekspedısııalar
    • Grant
    • Konferensııa
    • Kórmeler
    • Týrnır
  • Muraǵat
    • Andas Omaraqyn izimen
    • Aýeshan Majaıdyń jádigerleri
    • Beınefılm
    • GalereIA
    • Hatkerlik
  • Biz týraly
    • Áriptester
    • Baılanys
    • Saıt ákimshiligi
    • PDF-mūraǵat

© 2025 qandas.kz

wpDiscuz