Táuelsiz el bolǵaly babalarymyzdyń úlylyǵy men qalyptastyrǵan qúndylyǵyn túgendeuge el azamattary erekshe úles qosuda. Atqarylǵan júmys ta kóp, al aldaǵy uaqytta qolǵa alynatyn jobalar da az emes. Oǵan qalpyna keltirilgen Tezek tóre Núralyúly men Qúdiyarhan Tezekúly Abylaihanovtyń mórlerin SH.Uálihanov atyndaǵy «Altynemel» memorialdy muzeiine saltanatty túrde tapsyru rásiminde taǵy bir márte kóz jetkizdik. SHaraǵa mádeniet, arhivter jáne qújattama basqarmasynyń ókilderi, oblystyq jáne audandyq aqsaqaldar keńesiniń músheleri, «Tezek tóre» qorynyń ókilderi, aqyn-jazushylar, ólketanushylar, tarihshylar, BAQ ókilderi qatysty.
Esterińizde bolsa, 2023 jylǵy 26 qazanda Memleket basshysy aǵartushy-ǵalym, kórnekti etnograf SHoqan Uálihanovtyń beiitine ziyarat etip, SHanhanai auylyndaǵy «Altynemel» memorialdyq muzeiin aralap kórgen edi. Sol joly el Prezidenti SH. Uálihanov turaly jazylǵan eńbekterdi tolyq oqyp shyqqanyn atap ótip, zertteu júmystarymen tanys ekenin aitty. Sonymen qatar, «Muzeidegi jádigerlerdi áli de tolyqtyra túsu kerek» degen. Osy shara Memleket basshysynyń sol tapsyrmasyn oryndau ayasynda atqaryldy.
– Memleket basshysynyń atalǵan tapsyrmasyn oryndau maqsatynda belgili aqyn, publitsist, shoqantanushy Azamat Aqylbekov QR Ortalyq memlekettik arhivi qyzmetkerleriniń kómegine súiendi. Onyń súranysy boiynsha professor Rashid Orazov atalmysh arhiv qorynan Tezek tóre men Qúdiyarhan Tezekúly Abylaihanovtyń jeke mórleri basylǵan qújattardy tauyp berdi. Osy qújattar arqyly eki mórdi de kólemderin saqtai otyryp, dálme-dál túrde qaita qalpyna keltiru júmysy atqaryldy jáne mórlerdiń sáikestigi jóninde ǵylymi anyqtama ázirlendi, – deidi Baǵdat Aqylbekov.
Jalpy mórdi el bileushileri jeke bastaryn anyqtauǵa qoldanǵan. Súq nemese bas barmaqqa taǵylatyn júzik túrinde keledi. Sausaqqa taǵatyn dóńgelekti «júzik» dep, jazuy, áshekeii bar tústy «beti» dep ataǵan. Tezek tóreniń 1860 jylǵy qújattaǵy mór izi, sayasi quǵyn-súrgin qúrbany Qúdiyarhan Tezekúlynyń 1913 jylǵy sailau tizimindegi mór izderi Abylai han áuletinen ekenin kórsetip túr.
– Tezek tóre men Qúdiyarhan Tezekúly mórleriniń jan-jaǵy qazaqy oyumen, ru tańbalarymen órnektelgen. Betindegi jazu ainalasy syzyqpen qorshalyp, ol jerge túrli belgi, órnek salynǵan. Tezek tórege tán mórdiń kólemi 30*17 mm, Qúdiyarhannyń móri 20*17 mm shamasynda. Tezek tóre móriniń júzigi qomaqty, tútas soǵylyp, betine kúrdeli túrli áshekei salyna otyryp jasaǵan. Mórdiń betine arabsha áriptermen «Súltan Tezek ibn súltan Núraly», al Qúdiyarhannyń mórinde «Súltan Hudayarhan ibn Tezek han» degen jazu jazylǵan. Bar bolǵany 2-3 sm jerge sonshama jazudy syidyryp oiǵan qazaq zergerleriniń sheberligine eriksiz tánti bolasyń. Onyń ústine, mór betindegi jazu ainadaǵy keri beine siyaqty jazylǵanda, qaǵazǵa basqanda ońymen túsedi, – deidi zertteushi Azamat Aqylbekov.
Atalǵan shara ayasynda eki mór túraqty jádiger retinde SH. Uálihanovtyń «Altynemel» muzeiine saltanatty túrde tapsyrylyp, Tezek tóre Núralyúlyna ashylǵan arnaiy búryshqa qoiyldy. Osy bir tarihi sátke Almatydan arnaiy kelip qatysqan qazaqtyń bas bii Ermek Alban, elimizge tanymal aqyn Áli Ysqabai, sazger Múrathan Eginbaev, «Tezek tóre» qorynyń tóraǵasy, Kerbúlaq audandyq aqsaqaldar keńesiniń múshesi Janat Burahanov, Jetisu tóreleriniń kóshbasshysy Ábilqaiyr Beksúltanov, qorǵanys isteri jónindegi basqarmasynyń tárbie jáne ideologiyalyq júmystar, áskeri qyzmetti nasihattau jónindegi inspektory, tarihshy, ólketanushy Eset Dáurenbaev siyaqty azamattar ataly sóz aityp, aq tilekterin bildirdi.
Sonymen qatar, búl mórlerdiń kóshirmesi Taldyqorǵan qalasyndaǵy M.Tynyshbaev atyndaǵy muzeige jáne Qyrǵyzstan Respublikasynyń Ystyqkól ólketanu muzeiine de syilyq retinde tapsyrylmaq. Aita keterligi, kelesi 2025 jyly SHoqan Uálihanovtyń tuǵanyna 190 jyl tolatynyn jáne búl mejeniń halyqaralyq deńgeide atap ótiletinin eskersek, Memleket basshysynyń SHoqan muzeiin kúrdeli jóndeuden ótkizu turaly sheshimdi tereńnen oilastyryp qabyldaǵanyn túsinuge bolady. Demek, aldaǵy uaqytta SHoqan Uálihanov atyndaǵy «Altynemel» memorialdy muzeiine kelushi turisterdiń sany da arta túsetini anyq.
Búl izgi is-sharaǵa atsalysqan qauym aldymen Tezek tóre jerlengen Qarlyǵash auylynyń irgesindegi «Tezek tóre qorymyna», odan keiin «Kóshen toǵan» atty jerde ornalasqan SHoqan Uálihanovtyń ziratyna arnaiy baryp, Qúran baǵyshtap, perzenttik iltipatyn bildirdi. «Tezek tóre» qorymy basynda QR Jurnalister odaǵynyń múshesi, halyqaralyq «SHyńǵyshan» akademiyasynyń akademigi, Tezek tóre jáne shoqantanushy Baǵdat Aqylbekov kópshilikke qorymnyń tarihy jaily bayandap berdi. Búl qorymda 1816 jyldary qaitys bolǵan Tezek tóreniń ákesi súltan Núraly Abylaihanov, 1860 jyldary qaterli indetten qaitys bolǵan sheshesi, eki balasy jáne basqa da tuǵan-tuystary jerlengeni jaily toqtalyp ótti. Sonymen qatar, Tezek tóre kózi tirisinde, keiin ózi qaitys bolǵanda jerleu úshin, osy qorym aumaǵynda ózine arnap sán-saltanaty jarasqan kúmbez saldyrǵany, qorym aumaǵyn biik dualmen qorshatyp qoiǵany turaly málimet el qúlaǵyn eleń etkizdi. 1879 jyly Tezek tóre qaitys bolady da, ózine túrǵyzǵan osy kúmbezge jerlenedi. Uaqyt óte kele búl mańaiǵa Reseiden arnaiy jer audarylǵan, qazaqtar «pereselen» dep ataǵan orys mújyqtary kelip, qonystana bastaidy. Olar aldymen qorymnyń qorshauyn búzyp, qysh kirpishterinen ózderine úi salyp alady. Kelesi jyly kúmbezdi de qiratyp, kirpishterin jańa úiler salu úshin paidalanady. Búl tarihi málimet kópshiliktiń kóńilin bei-jai qaldyrmady.
Qazirgi uaqytta ár ru ózderiniń belgili túlǵalaryna arnalǵan eńseli eskertkishter men keseneler túrǵyzǵany belgili. Al Jetisu jerin, bes bolys elin 30 jyldan astam basqarǵan, jan-tánimen qorǵap ótken, óner adamdaryna qamqor bolǵan, batyr, aqyn, memlekettik qairatker, SHoqan Uálihanovtyń qoldaushysy, aǵa súltan Tezek tóre Abylaihanovtyń ziraty úiindige ainalyp, ayanyshty jaǵdaida jatyr. Osyǵan bailanysty «Alash arlandary» qoǵamdyq úiymynyń tóraǵasy, qazaqtyń bas bii Ermek Alban Úly handarymyzdyń jalǵasy bola bilgen, Resei, Qytai, Qoqan, Qyrǵyz moiyndaǵan Tezek tóreniń kúmbezi qaita qalpyna keltirilmei osy uaqytqa deiin úiindi bolyp jatqany Jetisu júrtshylyǵyna, barsha qazaq halqyna úlken syn dei kele óz atynan búl isti qolǵa alatynyn, qiratylǵan kúmbezdi qaita kóteretinin aityp, sóz berdi.
Jalpy Tezek tóre men SHoqan Uálihanov bir-birinen bóle qarauǵa kelmeitin qos túlǵa. Olardyń tuystyq qarym-qatynastary, bir-birine degen ystyq iltipattary turaly el ishinde ańyz-áńgimeler kóptep aitylǵan. Búginde SHoqan Uálihanovtyń asqaq eskertkishi kókke boi sozyp, sán-saltanatymen jarasym tauyp túr, al Tezek tóre kúmbezi, ókinishke qarai, otarlaushylardyń kesirinen búlinip, úiindi topyraqqa ainalǵan.
Keiingi jyldary úrpaqtary belgitas qoiǵanymen kezindegi sáuletti keseneni qaita qalpyna keltiru isi qarjylyq qiyndyqtan júzege aspai keledi. «Endi Tezek tóre kesenesi qaita qalpyna keltirilse núr ústine núr bolar edi» degen el-júrttyń tilegi kóp.
Qajet ANDAS











