تەۋەلسىز ەل بولعالى بابالارىمىزدىڭ ۇلىلىعى مەن قالىپتاستىرعان قۇندىلىعىن تۈگەندەۋگە ەل ازاماتتارى ەرەكشە ۈلەس قوسۋدا. اتقارىلعان جۇمىس تا كۆپ, ال الداعى ۋاقىتتا قولعا الىناتىن جوبالار دا از ەمەس. وعان قالپىنا كەلتىرىلگەن تەزەك تۆرە نۇرالىۇلى مەن قۇدييارحان تەزەكۇلى ابىلايحانوۋتىڭ مۆرلەرىن ش.ۋەليحانوۋ اتىنداعى «التىنەمەل» مەموريالدى مۋزەيىنە سالتاناتتى تۈردە تاپسىرۋ رەسىمىندە تاعى بىر مەرتە كۆز جەتكىزدىك. شاراعا مەدەنيەت, ارحيۋتەر جەنە قۇجاتتاما باسقارماسىنىڭ ۆكىلدەرى, وبلىستىق جەنە اۋداندىق اقساقالدار كەڭەسىنىڭ مۈشەلەرى, «تەزەك تۆرە» قورىنىڭ ۆكىلدەرى, اقىن-جازۋشىلار, ۆلكەتانۋشىلار, تاريحشىلار, باق ۆكىلدەرى قاتىستى.
ەستەرىڭىزدە بولسا, 2023 جىلعى 26 قازاندا مەملەكەت باسشىسى اعارتۋشى-عالىم, كۆرنەكتى ەتنوگراف شوقان ۋەليحانوۋتىڭ بەيىتىنە زييارات ەتىپ, شانحاناي اۋىلىنداعى «التىنەمەل» مەموريالدىق مۋزەيىن ارالاپ كۆرگەن ەدى. سول جولى ەل پرەزيدەنتى ش. ۋەليحانوۋ تۋرالى جازىلعان ەڭبەكتەردى تولىق وقىپ شىققانىن اتاپ ۆتىپ, زەرتتەۋ جۇمىستارىمەن تانىس ەكەنىن ايتتى. سونىمەن قاتار, «مۋزەيدەگى جەدىگەرلەردى ەلى دە تولىقتىرا تۈسۋ كەرەك» دەگەن. وسى شارا مەملەكەت باسشىسىنىڭ سول تاپسىرماسىن ورىنداۋ اياسىندا اتقارىلدى.
– مەملەكەت باسشىسىنىڭ اتالعان تاپسىرماسىن ورىنداۋ ماقساتىندا بەلگىلى اقىن, پۋبليتسيست, شوقانتانۋشى ازامات اقىلبەكوۋ قر ورتالىق مەملەكەتتىك ارحيۋى قىزمەتكەرلەرىنىڭ كۆمەگىنە سۈيەندى. ونىڭ سۇرانىسى بويىنشا پروفەسسور راشيد ورازوۋ اتالمىش ارحيۋ قورىنان تەزەك تۆرە مەن قۇدييارحان تەزەكۇلى ابىلايحانوۋتىڭ جەكە مۆرلەرى باسىلعان قۇجاتتاردى تاۋىپ بەردى. وسى قۇجاتتار ارقىلى ەكى مۆردى دە كۆلەمدەرىن ساقتاي وتىرىپ, دەلمە-دەل تۈردە قايتا قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىسى اتقارىلدى جەنە مۆرلەردىڭ سەيكەستىگى جۆنىندە عىلىمي انىقتاما ەزىرلەندى, – دەيدى باعدات اقىلبەكوۋ.
جالپى مۆردى ەل بيلەۋشىلەرى جەكە باستارىن انىقتاۋعا قولدانعان. سۇق نەمەسە باس بارماققا تاعىلاتىن جۈزىك تۈرىندە كەلەدى. ساۋساققا تاعاتىن دۆڭگەلەكتى «جۈزىك» دەپ, جازۋى, ەشەكەيى بار تۇستى «بەتى» دەپ اتاعان. تەزەك تۆرەنىڭ 1860 جىلعى قۇجاتتاعى مۆر ىزى, ساياسي قۋعىن-سۈرگىن قۇربانى قۇدييارحان تەزەكۇلىنىڭ 1913 جىلعى سايلاۋ تىزىمىندەگى مۆر ىزدەرى ابىلاي حان ەۋلەتىنەن ەكەنىن كۆرسەتىپ تۇر.
– تەزەك تۆرە مەن قۇدييارحان تەزەكۇلى مۆرلەرىنىڭ جان-جاعى قازاقى ويۇمەن, رۋ تاڭبالارىمەن ۆرنەكتەلگەن. بەتىندەگى جازۋ اينالاسى سىزىقپەن قورشالىپ, ول جەرگە تۈرلى بەلگى, ۆرنەك سالىنعان. تەزەك تۆرەگە تەن مۆردىڭ كۆلەمى 30*17 مم, قۇدييارحاننىڭ مۆرى 20*17 مم شاماسىندا. تەزەك تۆرە مۆرىنىڭ جۈزىگى قوماقتى, تۇتاس سوعىلىپ, بەتىنە كۈردەلى تۈرلى ەشەكەي سالىنا وتىرىپ جاساعان. مۆردىڭ بەتىنە ارابشا ەرىپتەرمەن «سۇلتان تەزەك يبن سۇلتان نۇرالى», ال قۇدييارحاننىڭ مۆرىندە «سۇلتان حۋدايارحان يبن تەزەك حان» دەگەن جازۋ جازىلعان. بار بولعانى 2-3 سم جەرگە سونشاما جازۋدى سىيدىرىپ ويعان قازاق زەرگەرلەرىنىڭ شەبەرلىگىنە ەرىكسىز تەنتى بولاسىڭ. ونىڭ ۈستىنە, مۆر بەتىندەگى جازۋ ايناداعى كەرى بەينە سيياقتى جازىلعاندا, قاعازعا باسقاندا وڭىمەن تۈسەدى, – دەيدى زەرتتەۋشى ازامات اقىلبەكوۋ.
اتالعان شارا اياسىندا ەكى مۆر تۇراقتى جەدىگەر رەتىندە ش. ۋەليحانوۋتىڭ «التىنەمەل» مۋزەيىنە سالتاناتتى تۈردە تاپسىرىلىپ, تەزەك تۆرە نۇرالىۇلىنا اشىلعان ارنايى بۇرىشقا قويىلدى. وسى بىر تاريحي سەتكە الماتىدان ارنايى كەلىپ قاتىسقان قازاقتىڭ باس بيى ەرمەك البان, ەلىمىزگە تانىمال اقىن ەلي ىسقاباي, سازگەر مۇراتحان ەگىنباەۋ, «تەزەك تۆرە» قورىنىڭ تۆراعاسى, كەربۇلاق اۋداندىق اقساقالدار كەڭەسىنىڭ مۈشەسى جانات بۋراحانوۋ, جەتىسۋ تۆرەلەرىنىڭ كۆشباسشىسى ەبىلقايىر بەكسۇلتانوۋ, قورعانىس ىستەرى جۆنىندەگى باسقارماسىنىڭ تەربيە جەنە يدەولوگييالىق جۇمىستار, ەسكەري قىزمەتتى ناسيحاتتاۋ جۆنىندەگى ينسپەكتورى, تاريحشى, ۆلكەتانۋشى ەسەت دەۋرەنباەۋ سيياقتى ازاماتتار اتالى سۆز ايتىپ, اق تىلەكتەرىن بىلدىردى.
سونىمەن قاتار, بۇل مۆرلەردىڭ كۆشىرمەسى تالدىقورعان قالاسىنداعى م.تىنىشباەۋ اتىنداعى مۋزەيگە جەنە قىرعىزستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ىستىقكۆل ۆلكەتانۋ مۋزەيىنە دە سىيلىق رەتىندە تاپسىرىلماق. ايتا كەتەرلىگى, كەلەسى 2025 جىلى شوقان ۋەليحانوۋتىڭ تۋعانىنا 190 جىل تولاتىنىن جەنە بۇل مەجەنىڭ حالىقارالىق دەڭگەيدە اتاپ ۆتىلەتىنىن ەسكەرسەك, مەملەكەت باسشىسىنىڭ شوقان مۋزەيىن كۈردەلى جۆندەۋدەن ۆتكىزۋ تۋرالى شەشىمدى تەرەڭنەن ويلاستىرىپ قابىلداعانىن تۈسىنۋگە بولادى. دەمەك, الداعى ۋاقىتتا شوقان ۋەليحانوۋ اتىنداعى «التىنەمەل» مەموريالدى مۋزەيىنە كەلۋشى تۋريستەردىڭ سانى دا ارتا تۈسەتىنى انىق.
بۇل ىزگى ىس-شاراعا اتسالىسقان قاۋىم الدىمەن تەزەك تۆرە جەرلەنگەن قارلىعاش اۋىلىنىڭ ىرگەسىندەگى «تەزەك تۆرە قورىمىنا», ودان كەيىن «كۆشەن توعان» اتتى جەردە ورنالاسقان شوقان ۋەليحانوۋتىڭ زيراتىنا ارنايى بارىپ, قۇران باعىشتاپ, پەرزەنتتىك ىلتيپاتىن بىلدىردى. «تەزەك تۆرە» قورىمى باسىندا قر جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۈشەسى, حالىقارالىق «شىڭعىسحان» اكادەميياسىنىڭ اكادەميگى, تەزەك تۆرە جەنە شوقانتانۋشى باعدات اقىلبەكوۋ كۆپشىلىككە قورىمنىڭ تاريحى جايلى بايانداپ بەردى. بۇل قورىمدا 1816 جىلدارى قايتىس بولعان تەزەك تۆرەنىڭ ەكەسى سۇلتان نۇرالى ابىلايحانوۋ, 1860 جىلدارى قاتەرلى ىندەتتەن قايتىس بولعان شەشەسى, ەكى بالاسى جەنە باسقا دا تۋعان-تۋىستارى جەرلەنگەنى جايلى توقتالىپ ۆتتى. سونىمەن قاتار, تەزەك تۆرە كۆزى تىرىسىندە, كەيىن ۆزى قايتىس بولعاندا جەرلەۋ ۈشىن, وسى قورىم اۋماعىندا ۆزىنە ارناپ سەن-سالتاناتى جاراسقان كۈمبەز سالدىرعانى, قورىم اۋماعىن بيىك دۋالمەن قورشاتىپ قويعانى تۋرالى مەلىمەت ەل قۇلاعىن ەلەڭ ەتكىزدى. 1879 جىلى تەزەك تۆرە قايتىس بولادى دا, ۆزىنە تۇرعىزعان وسى كۈمبەزگە جەرلەنەدى. ۋاقىت ۆتە كەلە بۇل ماڭايعا رەسەيدەن ارنايى جەر اۋدارىلعان, قازاقتار «پەرەسەلەن» دەپ اتاعان ورىس مۇجىقتارى كەلىپ, قونىستانا باستايدى. ولار الدىمەن قورىمنىڭ قورشاۋىن بۇزىپ, قىش كىرپىشتەرىنەن ۆزدەرىنە ۈي سالىپ الادى. كەلەسى جىلى كۈمبەزدى دە قيراتىپ, كىرپىشتەرىن جاڭا ۈيلەر سالۋ ۈشىن پايدالانادى. بۇل تاريحي مەلىمەت كۆپشىلىكتىڭ كۆڭىلىن بەي-جاي قالدىرمادى.
قازىرگى ۋاقىتتا ەر رۋ ۆزدەرىنىڭ بەلگىلى تۇلعالارىنا ارنالعان ەڭسەلى ەسكەرتكىشتەر مەن كەسەنەلەر تۇرعىزعانى بەلگىلى. ال جەتىسۋ جەرىن, بەس بولىس ەلىن 30 جىلدان استام باسقارعان, جان-تەنىمەن قورعاپ ۆتكەن, ۆنەر ادامدارىنا قامقور بولعان, باتىر, اقىن, مەملەكەتتىك قايراتكەر, شوقان ۋەليحانوۋتىڭ قولداۋشىسى, اعا سۇلتان تەزەك تۆرە ابىلايحانوۋتىڭ زيراتى ۈيىندىگە اينالىپ, ايانىشتى جاعدايدا جاتىر. وسىعان بايلانىستى «الاش ارلاندارى» قوعامدىق ۇيىمىنىڭ تۆراعاسى, قازاقتىڭ باس بيى ەرمەك البان ۇلى حاندارىمىزدىڭ جالعاسى بولا بىلگەن, رەسەي, قىتاي, قوقان, قىرعىز مويىنداعان تەزەك تۆرەنىڭ كۈمبەزى قايتا قالپىنا كەلتىرىلمەي وسى ۋاقىتقا دەيىن ۈيىندى بولىپ جاتقانى جەتىسۋ جۇرتشىلىعىنا, بارشا قازاق حالقىنا ۈلكەن سىن دەي كەلە ۆز اتىنان بۇل ىستى قولعا الاتىنىن, قيراتىلعان كۈمبەزدى قايتا كۆتەرەتىنىن ايتىپ, سۆز بەردى.
جالپى تەزەك تۆرە مەن شوقان ۋەليحانوۋ بىر-بىرىنەن بۆلە قاراۋعا كەلمەيتىن قوس تۇلعا. ولاردىڭ تۋىستىق قارىم-قاتىناستارى, بىر-بىرىنە دەگەن ىستىق ىلتيپاتتارى تۋرالى ەل ىشىندە اڭىز-ەڭگىمەلەر كۆپتەپ ايتىلعان. بۈگىندە شوقان ۋەليحانوۋتىڭ اسقاق ەسكەرتكىشى كۆككە بوي سوزىپ, سەن-سالتاناتىمەن جاراسىم تاۋىپ تۇر, ال تەزەك تۆرە كۈمبەزى, ۆكىنىشكە قاراي, وتارلاۋشىلاردىڭ كەسىرىنەن بۈلىنىپ, ۈيىندى توپىراققا اينالعان.
كەيىنگى جىلدارى ۇرپاقتارى بەلگىتاس قويعانىمەن كەزىندەگى سەۋلەتتى كەسەنەنى قايتا قالپىنا كەلتىرۋ ىسى قارجىلىق قيىندىقتان جۈزەگە اسپاي كەلەدى. «ەندى تەزەك تۆرە كەسەنەسى قايتا قالپىنا كەلتىرىلسە نۇر ۈستىنە نۇر بولار ەدى» دەگەن ەل-جۇرتتىڭ تىلەگى كۆپ.
قاجەت انداس











