Úly daladaǵy tarihi-mádeni eskertkishter – halqymyzdyń baǵa jetpes bailyǵy, ótkenimizden syr shertetin qasterli múra. Jer jannaty Jetisu óńirinde de kóneniń kózindei tarihi oryndar men mádeni nysandar molynan saqtalǵan. Olardy túpnúsqa qalpynda saqtau – búgingi kúnniń basty mindeti. Degenmen, keibir eskertkishter jeke adamdardyń jauapsyzdyǵynan búlinip, joiylyp ketu qaupine úshyrauda. Sondyqtan ár azamat tarihi-mádeni múrany qorǵaudy eldiń ortaq isi retinde qabyldap, jas úrpaqqa onyń qymbat qazyna ekenin nasihattauy qajet. Búl mindetti mektepterdegi tarih pániniń múǵalimderi atqarǵan jón. SHara ayasynda osy jaily sóz boldy.
Barshyńyzǵa belgili, 2009 jyldan bastap oblys ákiminiń tapsyrmasymen osy salaǵa erekshe mán berilip, eskertkishterdiń zańǵa sáikes salynuy, olardy qorǵau men kútip-ústau máseleleri qolǵa alyndy. Osy maqsatta «Tarihi-mádeni múrany qorǵau jónindegi ortalyq» qúrylyp, júieli júmystar júrgizilude. Ortalyqtyń tynymsyz eńbeginiń arqasynda búginde oblys kóleminde 1155 tarihi-mádeni múra obъektisi memleket qorǵauyna alynǵan. Onyń ishinde 45-si – sakralьdy nysan, 1 eskertkish – Búkilálemdik mádeni múra tizimine engizilgen, 7 eskertkish respublikalyq mańyzy bar retinde tirkelgen. 2010 jyly óńirimizde tarih jáne mádeniet eskertkishteriniń memlekettik tizimi bekitilip, olardy qorǵau men saqtau sharalary júielendirildi.
Osyǵan orai, memleket qorǵauyndaǵy eskertkishterge qorǵau taqtalary ornatylyp, tólqújattar men qorǵau mindettemeleri rásimdeldi. Jańadan salynǵan eskertkishterdi tirkeu júmystary da óz retimen júrgizilude. Sonymen qatar, jańa nysandardy ornatu jáne mártebesinen aiyru máselelerimen ainalysatyn oblystyq komissiya qúrylyp, búginge deiin óz qyzmetin jalǵastyryp keledi.
Jetisu oblysy óz aldyna shańyraq kótergeli de ortalyq búrynǵy jetistikterin jalǵastyryp, jańa nátijelerin jarqyratyp keledi. Búl turaly konferentsiya ayasynda oblystyú tarihi, mádeni múralardy qorǵau jónindegi ortalyqtyń bólim basshysy Jandos Adamjanov bayandady.
– Úly daladaǵy tarihi-mádeni eskertkishter – halqymyzdyń ótkeni men órkeniet aiǵaǵy. Jetisu óńirinde osyndai qúndy múralar molynan saqtalǵan. 2009 jyldan bastap oblysta tarihi-mádeni múrany qorǵau ortalyǵy qúrylyp, júieli júmystar júrgizilip keledi. Búginde 1155 eskertkish memleket qorǵauyna alynǵan. Onyń ishinde 45-si – sakralьdy nysan, 7-eui – respublikalyq, al Qoilyq qalashyǵy – YUNESKO tizimine engen. Sońǵy jyldary birqatar mańyzdy ister atqaryldy. Eskertkishterge qorǵau taqtalary ornatylyp, tólqújattary rásimdeldi. Úly Otan jáne Auǵan soǵysy ardagerlerine arnalǵan eskertkishter jóndeldi. Samen batyr kesenesi men CHerkassk qorǵanysy memorial muzeii qaita qalpyna keltirildi. Arheologiyalyq zertteulerge de kóńil bólindi. Saq dáuirinen bastap ortaǵasyrlyq eskertkishterge deiin qazba júmystary júrgizildi. Qazba barysynda tabylǵan jádigerler oblystyq muzei qoryna tapsyrylyp, bolashaqta arheologiyalyq parkter men ashyq aspan astyndaǵy muzeiler ashu josparlanuda. 2021 jyly Arqarly tauynda 185 arheologiyalyq nysan anyqtalyp, qorǵau taqtalary qoiyldy. 2022-2023 jyldary Tekeli, Eskeldi, Qaratal aumaqtarynda jańa eskertkishterge barlau jasaldy. Ál-Farabi atyndaǵy QazÚU arheologtary Taldyqorǵan áuejaiy mańyndaǵy Dauylbai qorymyn qazdy.
«TSifrlyq Qazaqstan» baǵdarlamasy ayasynda 517 eskertkishke QR-kod ornatylyp, halyqqa aqparat qoljetimdi boldy. Sondai-aq, monitoring nátijesinde búryn tirkelmegen 55 jańa nysan qújattaldy, – dep túiindedisózin.
Tarihi-mádeni múra – últ tarihynyń ainasy. Olardy saqtau – keler úrpaq aldyndaǵy jauapkershiligimiz. Ár azamat múralardy qorǵauǵa atsalysyp, jas úrpaqqa onyń baǵa jetpes qazyna ekenin túsindiru – paryz. Búginde búl mindetti atqaryp júrgen azamattyq qoǵam ókiledri de barshylyq. Sol qatarda “Jetisu” ólketanushylar ortalyǵy” qoǵamdyq birlestiginiń júmysyn airyqsha aituǵa tiispiz. Ol jaily birlestik jetekshisi Qajet Andas aityp berdi.
– Atalǵan birlestik 2023 jyly qarasha aiynda tirkeuden ótkennen bergi bir jylda auqymdy 12 shara úiymdastyrǵan. Sonyń ishinde Jetisu oblysy ákimdiginiń qoldauymen boi kótergen «100 oba, Qyzbeiiti» eskertkishi, «Jetisu órneki» halyqaralyq kórmesi, «Qyzai órnek» últtyq kórmesi, «Erliktiń dańqy óshpeidi» atty áskeri-patriottyq konferentstyalardy atauǵa bolady. Ótken jyly ólketanu baǵytyndaǵy 12 kitaptyń baspadan shyǵuyna múryndyq boldy. Sonymen qatar, birlestik Jetisu oblysynyń tarihi-mádeni múralardy qorǵau ortalyǵy, Jetisu oblysynyń qoǵamdyq damu basqarmasy, «Qoǵamdyq kelisim» ortalyǵynyń ekspeditsiyalaryn úiymdastyryp, qatysty. Birneshe qoǵamdyq birlestiktiń jobasyn júzege asyruǵa atsalyp keledi. Aita kterligi, jetisulyq ólketanushylar Memleket basshysynyń tapsyrmasymen júzege asyryp jatqan Sayasi quǵyn-súrgin qúrbandaryn tolyq aqtau jónindegi komissiyanyń qúramynda Jetisu oblysynyń arhiv qújattary boiynsha daiyndalǵan 47, Halyq jady boiynsha daiyndalǵan 60 tomdy qúrastyruǵa atsalysty, – dedi ol.
Konferentsiyanyń Jarkent qalasynda úiymdastyryluynyń da mańyzy zor. Sebebi, Jarkent jeri – baiyrǵy dáuirlerden beri babalarymyz qonys etken tarihi óńir. Saq zamanynan bastau alatyn múralar búl óńirdiń túnyp túrǵan tarih ekenin aiqyn kórsetedi. Jetisu Alatauynan Ile ózenine deiin sozylyp jatqan aumaqtaǵy obalar men qorǵandar – sonyń dáleli. Kóne eldi mekenderdiń orny men qiraǵan qorǵan-qorshaular áli kúnge deiin nazar audartady.
Ózender boiyndaǵy – Buraqojyr (Bóriqúzar), Úsek, Tyshqan, SHejin, Qorǵas ańǵarlary – ejelgi adamdardyń qonys etuine qolaily bolǵan. Su kózderiniń moldyǵy, qúnarly jaiylymdar men jemis-jidekke bai tabiǵat mal sharuashylyǵy men eginshiliktiń qatar damyǵanyn dáleldeidi. Búl óńirdiń tarihi ereksheligi men mańyzdylyǵy turaly “Jauyngerlik dańq” muzeiiniń meńgerushisi, ólketanushy-jurnalist Qali Ibraiymjanov keńinen toqtaldy.
– Jarkent jerindegi petroglifter – ańshylyq pen mal sharuashylyǵynyń erte zamandardan bastau alǵanyn kórsetetin qúndy derek. Máselen, Búrhandaǵy tańbaly tasqa belgisiz suretshi arqar men onyń qozylaryn ainytpai beinelegen. Sondai-aq, kún beinesi bar januarlar, búǵy, arqar, táuteke, attyly adam suretteri de jii kezdesedi.
Atameken auyly mańyndaǵy «Kúpki» jerindegi tastaǵy beineler erekshe nazar audarady. Múndaǵy «Máńgilik ómir aǵashy» tańbalanǵan búǵy sureti – ejelgi adamdardyń o dúnielik ómirge degen senimin bildiredi. Ǵalymdardyń joramalyna súiensek, múndai beineler qola dáuiri men saq kezeńine tán.
Tastyń tómengi jaǵynda kóne jazu bar. Búl jazu túrki runikasynan búryn paida bolǵan degen pikir bar. Keibir zertteushiler ony kóne úndi jazularyna (kharoshthi) úqsatady. Búl – bizdiń aimaqtan tabylǵan tyń derek.
Úsek ózeniniń shyǵys jaǵalauynan taza kóne túrki álipbiimen jazylǵan «qazaq» sózi tabyldy. Sonymen qatar, dál osy jerdegi petroglifter arasynda «máńgilik ómir aǵashy bar búǵy» beinesi de kezdesedi. Búl – dáuirler sabaqtastyǵyn kórsetetin asa qúndy tarihi derek. Sonymen qatar, Taldy mańynan arab árpimen jazylǵan jazular da anyqtalǵan. Ókinishke qarai, onyń tolyq audarmasy saqtalmaǵanymen, «Úisin» sózi kezdeskeni belgili.
Yrǵaily saidaǵy ejelgi jazular da zertteushiler nazaryn audaruda. Búl jazular alǵash «Egemen Qazaqstan» gazetinde jariyalanyp, keiin birneshe internet resurstarda taralǵan. Ǵalymdar ony kóne túrki jazuynyń kharoshthi tarmaǵyna sáikes kelui múmkin dep boljap otyr.
Jarkent óńiriniń qalalyq mádenieti Úisin dáuirinen bastau alady. Úisinder tek kóshpeli emes, qolóner men eginshilikpen de ainalysqan. Aqkent, Jarkent, Túrgenkent qalalary Úly Jibek jolynyń boiynda ornalasyp, halyqaralyq sauda-sattyqtyń damuyna yqpal etti.
2016 jyldan beri belgili arheolog Karl Baipaqovtyń jetekshiligimen Ilebalyq qalasynda qazba júmystary júrgizilude. Qazba barysynda qysh qúmyralar, áshekeiler, kúmis teńgeler jáne Qarahan dáuirine tán dirhemder tabyldy. Sondai-aq, XIII ǵasyrǵa jatatyn monsha qúrylysy anyqtaldy. Búl – sol dáuirdegi órkeniettiń joǵary deńgeiin kórsetetin aiǵaq, – dep túiindedi sózin.
Jalpy, Jarkent óńirindegi Sarytaudaǵy saq obalary, Qoitas, Úsek, Búrhan petroglifteri, Ospan sazy men Kúpki jerindegi kóne suretter men jazular, Yrǵaily sai qúpiya jazulary, Aqkent, Túrgenkent qalalarynyń oryndary, Ilebalyq qalasy, Úisin obalary, Orbúlaq shaiqasy ótken jer, Balbal tastar álide tereń zertteudi talap etedi. Búl múralar – halqymyzdyń ótken dáuirinen jetken asyl qazyna. Ony qorǵau men saqtau turaly Halyqaralyq “Qazaq tili” qoǵamynyń Panfilov audany boiynsha filialynyń tóraiymy, ólketanushy-jurnalist Roza Ystai da óz oiymen bólisti.
– Jarkent jerinde saqtalǵan tarihi eskertkishter – úrpaqqa múra. Olar ótken tarihymyzdyń kuási, últtyq bolmysymyzdyń aiǵaǵy. Sondyqtan, tuǵan ólke tarihyn zerttep-zerdeleu, keler úrpaqqa jetkizu – barshamyzdyń azamattyq paryzymyz, – dedi.
SHara ayasynda “Jetisu” ólketanushylar ortalyǵy” úoǵamdyq birlestiginiń ólketanushylary jazǵan “Jarkent – kieli meken” kitabynyń tanystyrylymy ótip, konferentsiyaǵa qatysushylarǵa úlestirildi jáne Alǵys hattar tabystaldy. Sondai-aq, osydan bylai audandaǵy tarih páni oqytushylarymen birlese otyryp, taǵylymdy sharalar úiymdastyruǵa kelisildi.
Jarkent qalasy.
Q-Andas aqparattyq agenttigi.
