ۇلى دالاداعى تاريحي-مادەني ەسكەرتكىشتەر – حالقىمىزدىڭ باعا جەتپەس بايلىعى، وتكەنىمىزدەن سىر شەرتەتىن قاستەرلى مۇرا. جەر جانناتى جەتىسۋ وڭىرىندە دە كونەنىڭ كوزىندەي تاريحي ورىندار مەن مادەني نىساندار مولىنان ساقتالعان. ولاردى تۇپنۇسقا قالپىندا ساقتاۋ – بۇگىنگى كۇننىڭ باستى مىندەتى. دەگەنمەن، كەيبىر ەسكەرتكىشتەر جەكە ادامداردىڭ جاۋاپسىزدىعىنان ءبۇلىنىپ، جويىلىپ كەتۋ قاۋپىنە ۇشىراۋدا. سوندىقتان ءار ازامات تاريحي-مادەني مۇرانى قورعاۋدى ەلدىڭ ورتاق ءىسى رەتىندە قابىلداپ، جاس ۇرپاققا ونىڭ قىمبات قازىنا ەكەنىن ناسيحاتتاۋى قاجەت. بۇل مىندەتتى مەكتەپتەردەگى تاريح ءپانىنىڭ مۇعالىمدەرى اتقارعان ءجون. شارا اياسىندا وسى جايلى ءسوز بولدى.
بارشىڭىزعا بەلگىلى، 2009 جىلدان باستاپ وبلىس اكىمىنىڭ تاپسىرماسىمەن وسى سالاعا ەرەكشە ءمان بەرىلىپ، ەسكەرتكىشتەردىڭ زاڭعا سايكەس سالىنۋى، ولاردى قورعاۋ مەن كۇتىپ-ۇستاۋ ماسەلەلەرى قولعا الىندى. وسى ماقساتتا «تاريحي-مادەني مۇرانى قورعاۋ جونىندەگى ورتالىق» قۇرىلىپ، جۇيەلى جۇمىستار جۇرگىزىلۋدە. ورتالىقتىڭ تىنىمسىز ەڭبەگىنىڭ ارقاسىندا بۇگىندە وبلىس كولەمىندە 1155 تاريحي-مادەني مۇرا وبەكتىسى مەملەكەت قورعاۋىنا الىنعان. ونىڭ ىشىندە 45-ءسى – ساكرالدى نىسان، 1 ەسكەرتكىش – بۇكىلالەمدىك مادەني مۇرا تىزىمىنە ەنگىزىلگەن، 7 ەسكەرتكىش رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار رەتىندە تىركەلگەن. 2010 جىلى وڭىرىمىزدە تاريح جانە مادەنيەت ەسكەرتكىشتەرىنىڭ مەملەكەتتىك ءتىزىمى بەكىتىلىپ، ولاردى قورعاۋ مەن ساقتاۋ شارالارى جۇيەلەندىرىلدى.
وسىعان وراي، مەملەكەت قورعاۋىنداعى ەسكەرتكىشتەرگە قورعاۋ تاقتالارى ورناتىلىپ، تولقۇجاتتار مەن قورعاۋ مىندەتتەمەلەرى راسىمدەلدى. جاڭادان سالىنعان ەسكەرتكىشتەردى تىركەۋ جۇمىستارى دا ءوز رەتىمەن جۇرگىزىلۋدە. سونىمەن قاتار، جاڭا نىسانداردى ورناتۋ جانە مارتەبەسىنەن ايىرۋ ماسەلەلەرىمەن اينالىساتىن وبلىستىق كوميسسيا قۇرىلىپ، بۇگىنگە دەيىن ءوز قىزمەتىن جالعاستىرىپ كەلەدى.
جەتىسۋ وبلىسى ءوز الدىنا شاڭىراق كوتەرگەلى دە ورتالىق بۇرىنعى جەتىستىكتەرىن جالعاستىرىپ، جاڭا ناتيجەلەرىن جارقىراتىپ كەلەدى. بۇل تۋرالى كونفەرەنتسيا اياسىندا وبلىستىۇ تاريحي، مادەني مۇرالاردى قورعاۋ جونىندەگى ورتالىقتىڭ ءبولىم باسشىسى جاندوس ادامجانوۆ باياندادى.
– ۇلى دالاداعى تاريحي-مادەني ەسكەرتكىشتەر – حالقىمىزدىڭ وتكەنى مەن وركەنيەت ايعاعى. جەتىسۋ وڭىرىندە وسىنداي قۇندى مۇرالار مولىنان ساقتالعان. 2009 جىلدان باستاپ وبلىستا تاريحي-مادەني مۇرانى قورعاۋ ورتالىعى قۇرىلىپ، جۇيەلى جۇمىستار جۇرگىزىلىپ كەلەدى. بۇگىندە 1155 ەسكەرتكىش مەملەكەت قورعاۋىنا الىنعان. ونىڭ ىشىندە 45-ءسى – ساكرالدى نىسان، 7-ەۋى – رەسپۋبليكالىق، ال قويلىق قالاشىعى – يۋنەسكو تىزىمىنە ەنگەن. سوڭعى جىلدارى بىرقاتار ماڭىزدى ىستەر اتقارىلدى. ەسكەرتكىشتەرگە قورعاۋ تاقتالارى ورناتىلىپ، تولقۇجاتتارى راسىمدەلدى. ۇلى وتان جانە اۋعان سوعىسى ارداگەرلەرىنە ارنالعان ەسكەرتكىشتەر جوندەلدى. سامەن باتىر كەسەنەسى مەن چەركاسسك قورعانىسى مەموريال مۋزەيى قايتا قالپىنا كەلتىرىلدى. ارحەولوگيالىق زەرتتەۋلەرگە دە كوڭىل ءبولىندى. ساق داۋىرىنەن باستاپ ورتاعاسىرلىق ەسكەرتكىشتەرگە دەيىن قازبا جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. قازبا بارىسىندا تابىلعان جادىگەرلەر وبلىستىق مۋزەي قورىنا تاپسىرىلىپ، بولاشاقتا ارحەولوگيالىق پاركتەر مەن اشىق اسپان استىنداعى مۋزەيلەر اشۋ جوسپارلانۋدا. 2021 جىلى ارقارلى تاۋىندا 185 ارحەولوگيالىق نىسان انىقتالىپ، قورعاۋ تاقتالارى قويىلدى. 2022-2023 جىلدارى تەكەلى، ەسكەلدى، قاراتال اۋماقتارىندا جاڭا ەسكەرتكىشتەرگە بارلاۋ جاسالدى. ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ ارحەولوگتارى تالدىقورعان اۋەجايى ماڭىنداعى داۋىلباي قورىمىن قازدى.
«تسيفرلىق قازاقستان» باعدارلاماسى اياسىندا 517 ەسكەرتكىشكە QR-كود ورناتىلىپ، حالىققا اقپارات قولجەتىمدى بولدى. سونداي-اق، مونيتورينگ ناتيجەسىندە بۇرىن تىركەلمەگەن 55 جاڭا نىسان قۇجاتتالدى، – دەپ تۇيىندەدىسوزىن.
تاريحي-مادەني مۇرا – ۇلت تاريحىنىڭ ايناسى. ولاردى ساقتاۋ – كەلەر ۇرپاق الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىگىمىز. ءار ازامات مۇرالاردى قورعاۋعا اتسالىسىپ، جاس ۇرپاققا ونىڭ باعا جەتپەس قازىنا ەكەنىن ءتۇسىندىرۋ – پارىز. بۇگىندە بۇل مىندەتتى اتقارىپ جۇرگەن ازاماتتىق قوعام وكىلەدرى دە بارشىلىق. سول قاتاردا “جەتىسۋ” ولكەتانۋشىلار ورتالىعى” قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ جۇمىسىن ايرىقشا ايتۋعا ءتيىسپىز. ول جايلى بىرلەستىك جەتەكشىسى قاجەت انداس ايتىپ بەردى.
– اتالعان بىرلەستىك 2023 جىلى قاراشا ايىندا تىركەۋدەن وتكەننەن بەرگى ءبىر جىلدا اۋقىمدى 12 شارا ۇيىمداستىرعان. سونىڭ ىشىندە جەتىسۋ وبلىسى اكىمدىگىنىڭ قولداۋىمەن بوي كوتەرگەن «100 وبا، قىزبەيىتى» ەسكەرتكىشى، «جەتىسۋ ورنەكى» حالىقارالىق كورمەسى، «قىزاي ورنەك» ۇلتتىق كورمەسى، «ەرلىكتىڭ داڭقى وشپەيدى» اتتى اسكەري-پاتريوتتىق كونفەرەنتستيالاردى اتاۋعا بولادى. وتكەن جىلى ولكەتانۋ باعىتىنداعى 12 كىتاپتىڭ باسپادان شىعۋىنا مۇرىندىق بولدى. سونىمەن قاتار، بىرلەستىك جەتىسۋ وبلىسىنىڭ تاريحي-مادەني مۇرالاردى قورعاۋ ورتالىعى، جەتىسۋ وبلىسىنىڭ قوعامدىق دامۋ باسقارماسى، «قوعامدىق كەلىسىم» ورتالىعىنىڭ ەكسپەديتسيالارىن ۇيىمداستىرىپ، قاتىستى. بىرنەشە قوعامدىق بىرلەستىكتىڭ جوباسىن جۇزەگە اسىرۋعا اتسالىپ كەلەدى. ايتا كتەرلىگى، جەتىسۋلىق ولكەتانۋشىلار مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىمەن جۇزەگە اسىرىپ جاتقان ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن تولىق اقتاۋ جونىندەگى كوميسسيانىڭ قۇرامىندا جەتىسۋ وبلىسىنىڭ ارحيۆ قۇجاتتارى بويىنشا دايىندالعان 47، حالىق جادى بويىنشا دايىندالعان 60 تومدى قۇراستىرۋعا اتسالىستى، – دەدى ول.
كونفەرەنتسيانىڭ جاركەنت قالاسىندا ۇيىمداستىرىلۋىنىڭ دا ماڭىزى زور. سەبەبى، جاركەنت جەرى – بايىرعى داۋىرلەردەن بەرى بابالارىمىز قونىس ەتكەن تاريحي ءوڭىر. ساق زامانىنان باستاۋ الاتىن مۇرالار بۇل ءوڭىردىڭ تۇنىپ تۇرعان تاريح ەكەنىن ايقىن كورسەتەدى. جەتىسۋ الاتاۋىنان ىلە وزەنىنە دەيىن سوزىلىپ جاتقان اۋماقتاعى وبالار مەن قورعاندار – سونىڭ دالەلى. كونە ەلدى مەكەندەردىڭ ورنى مەن قيراعان قورعان-قورشاۋلار ءالى كۇنگە دەيىن نازار اۋدارتادى.
وزەندەر بويىنداعى – بۋراقوجىر (بورىقۇزار)، ۇسەك، تىشقان، شەجىن، قورعاس اڭعارلارى – ەجەلگى ادامداردىڭ قونىس ەتۋىنە قولايلى بولعان. سۋ كوزدەرىنىڭ مولدىعى، قۇنارلى جايىلىمدار مەن جەمىس-جيدەككە باي تابيعات مال شارۋاشىلىعى مەن ەگىنشىلىكتىڭ قاتار دامىعانىن دالەلدەيدى. بۇل ءوڭىردىڭ تاريحي ەرەكشەلىگى مەن ماڭىزدىلىعى تۋرالى “جاۋىنگەرلىك داڭق” مۋزەيىنىڭ مەڭگەرۋشىسى، ولكەتانۋشى-جۋرناليست قالي يبرايىمجانوۆ كەڭىنەن توقتالدى.
– جاركەنت جەرىندەگى پەتروگليفتەر – اڭشىلىق پەن مال شارۋاشىلىعىنىڭ ەرتە زامانداردان باستاۋ العانىن كورسەتەتىن قۇندى دەرەك. ماسەلەن، بۇرحانداعى تاڭبالى تاسقا بەلگىسىز سۋرەتشى ارقار مەن ونىڭ قوزىلارىن اينىتپاي بەينەلەگەن. سونداي-اق، كۇن بەينەسى بار جانۋارلار، بۇعى، ارقار، تاۋتەكە، اتتىلى ادام سۋرەتتەرى دە ءجيى كەزدەسەدى.
اتامەكەن اۋىلى ماڭىنداعى «كۇپكى» جەرىندەگى تاستاعى بەينەلەر ەرەكشە نازار اۋدارادى. مۇنداعى «ماڭگىلىك ءومىر اعاشى» تاڭبالانعان بۇعى سۋرەتى – ەجەلگى ادامداردىڭ و دۇنيەلىك ومىرگە دەگەن سەنىمىن بىلدىرەدى. عالىمداردىڭ جورامالىنا سۇيەنسەك، مۇنداي بەينەلەر قولا ءداۋىرى مەن ساق كەزەڭىنە ءتان.
تاستىڭ تومەنگى جاعىندا كونە جازۋ بار. بۇل جازۋ تۇركى رۋنيكاسىنان بۇرىن پايدا بولعان دەگەن پىكىر بار. كەيبىر زەرتتەۋشىلەر ونى كونە ءۇندى جازۋلارىنا (كحاروشتحي) ۇقساتادى. بۇل – ءبىزدىڭ ايماقتان تابىلعان تىڭ دەرەك.
ۇسەك وزەنىنىڭ شىعىس جاعالاۋىنان تازا كونە تۇركى الىپبيىمەن جازىلعان «قازاق» ءسوزى تابىلدى. سونىمەن قاتار، ءدال وسى جەردەگى پەتروگليفتەر اراسىندا «ماڭگىلىك ءومىر اعاشى بار بۇعى» بەينەسى دە كەزدەسەدى. بۇل – داۋىرلەر ساباقتاستىعىن كورسەتەتىن اسا قۇندى تاريحي دەرەك. سونىمەن قاتار، تالدى ماڭىنان اراب ارپىمەن جازىلعان جازۋلار دا انىقتالعان. وكىنىشكە قاراي، ونىڭ تولىق اۋدارماسى ساقتالماعانىمەن، «ءۇيسىن» ءسوزى كەزدەسكەنى بەلگىلى.
ىرعايلى سايداعى ەجەلگى جازۋلار دا زەرتتەۋشىلەر نازارىن اۋدارۋدا. بۇل جازۋلار العاش «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىندە جاريالانىپ، كەيىن بىرنەشە ينتەرنەت رەسۋرستاردا تارالعان. عالىمدار ونى كونە تۇركى جازۋىنىڭ كحاروشتحي تارماعىنا سايكەس كەلۋى مۇمكىن دەپ بولجاپ وتىر.
جاركەنت ءوڭىرىنىڭ قالالىق مادەنيەتى ءۇيسىن داۋىرىنەن باستاۋ الادى. ۇيسىندەر تەك كوشپەلى ەمەس، قولونەر مەن ەگىنشىلىكپەن دە اينالىسقان. اقكەنت، جاركەنت، تۇرگەنكەنت قالالارى ۇلى جىبەك جولىنىڭ بويىندا ورنالاسىپ، حالىقارالىق ساۋدا-ساتتىقتىڭ دامۋىنا ىقپال ەتتى.
2016 جىلدان بەرى بەلگىلى ارحەولوگ كارل بايپاقوۆتىڭ جەتەكشىلىگىمەن ىلەبالىق قالاسىندا قازبا جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە. قازبا بارىسىندا قىش قۇمىرالار، اشەكەيلەر، كۇمىس تەڭگەلەر جانە قاراحان داۋىرىنە ءتان ديرحەمدەر تابىلدى. سونداي-اق، XIII عاسىرعا جاتاتىن مونشا قۇرىلىسى انىقتالدى. بۇل – سول داۋىردەگى وركەنيەتتىڭ جوعارى دەڭگەيىن كورسەتەتىن ايعاق، – دەپ تۇيىندەدى ءسوزىن.
جالپى، جاركەنت وڭىرىندەگى سارىتاۋداعى ساق وبالارى، قويتاس، ۇسەك، بۇرحان پەتروگليفتەرى، وسپان سازى مەن كۇپكى جەرىندەگى كونە سۋرەتتەر مەن جازۋلار، ىرعايلى ساي قۇپيا جازۋلارى، اقكەنت، تۇرگەنكەنت قالالارىنىڭ ورىندارى، ىلەبالىق قالاسى، ءۇيسىن وبالارى، وربۇلاق شايقاسى وتكەن جەر، بالبال تاستار الىدە تەرەڭ زەرتتەۋدى تالاپ ەتەدى. بۇل مۇرالار – حالقىمىزدىڭ وتكەن داۋىرىنەن جەتكەن اسىل قازىنا. ونى قورعاۋ مەن ساقتاۋ تۋرالى حالىقارالىق “قازاق ءتىلى” قوعامىنىڭ پانفيلوۆ اۋدانى بويىنشا فيليالىنىڭ ءتورايىمى، ولكەتانۋشى-جۋرناليست روزا ىستاي دا ءوز ويىمەن ءبولىستى.
– جاركەنت جەرىندە ساقتالعان تاريحي ەسكەرتكىشتەر – ۇرپاققا مۇرا. ولار وتكەن تاريحىمىزدىڭ كۋاسى، ۇلتتىق بولمىسىمىزدىڭ ايعاعى. سوندىقتان، تۋعان ولكە تاريحىن زەرتتەپ-زەردەلەۋ، كەلەر ۇرپاققا جەتكىزۋ – بارشامىزدىڭ ازاماتتىق پارىزىمىز، – دەدى.
شارا اياسىندا “جەتىسۋ” ولكەتانۋشىلار ورتالىعى” ۇوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ ولكەتانۋشىلارى جازعان “جاركەنت – كيەلى مەكەن” كىتابىنىڭ تانىستىرىلىمى ءوتىپ، كونفەرەنتسياعا قاتىسۋشىلارعا ۇلەستىرىلدى جانە العىس حاتتار تابىستالدى. سونداي-اق، وسىدان بىلاي اۋدانداعى تاريح ءپانى وقىتۋشىلارىمەن بىرلەسە وتىرىپ، تاعىلىمدى شارالار ۇيىمداستىرۋعا كەلىسىلدى.
جاركەنت قالاسى.
Q-Andas اقپاراتتىق اگەنتتىگى.
