Almaty q. 1926 j.
… Komissarlar jasalyp, jer-jerden qashaqtardy tamaqtandyratyn oryndar ashty. Qazaqtardan jinalǵan járdemdi jetkizuge, úlestiruge deldaldyq qyldy. Múndai qashaqtardy qarsy alatyn oryndardyń úlkeni qyrǵyzdar úshin Qaraqolda ashyldy. Biraq sol 1917 jylda da qazaq-qyrǵyz shyǵynynyń esebi alynǵan joq.
Qazan aiynyń ishinde Túrkistan general-gubernatory Kuropatkin Jetisuǵa keldi. Kuropatkin Jetisudaǵy kóterilisti basu turaly tyǵyz rette jetisulyqtaryn, ásker kúshterin, ózi núsqap túrǵan bolatyn. Aqyry Jetisuǵa ol ózi keldi. Ol júrgende jolshybai orys halqy nan-túz alyp shyǵyp, onyń ayaǵyn qúshyp jylady, qońyrau qaǵyp qúrmet qyldy. Qazaqtar aldynan úi tigip, at alyp shyǵyp «jarym patshamyz» dep tabannan tik túra qúrmet etti. Qol qusyryp keshirim súrady. Sondyqtan Kuropatkinniń aldynan shyqqan, Qalqamys elindegi Qasqarau ruynyń bir aqsaqaly bylai deidi: «Kurepetken general kele jatyr degen soń úsh bolys eldiń «baskótereri» úi tigip, at alyp Qordaidan aldynan shyqty. Almatydaǵy Folьbaum da Qordaidan aldynan shyqqan eken. Bizge Qalqamys pen Qordai arasynda jolyqty. avtomobilmen kelip, beketke tústi. Qasynda Tynyshbaev degen naiman jigit bar eken. Beketke biraz toqtady. Úsh bolys eldiń sabaǵy túgelimen jinalǵan edi, qalyń qaraqúryq kisi boldy. Adam sóilep, jauap qatuǵa jaramady. Sonda Kerapatkin túryp, «Ne aitamyz?» dedi. Sonda men túryp: «Taqsyr! Úlyǵymyz! Patshaǵa qarsylyq qylǵandar qashyp-pysyp júr. Qalǵan júrtyńyz «Qúdai bir, aq patsha bir» dep qarap túrmyz» dedim. «Jaqsy» kisi eken. «Iá, patshaǵa qarsylyq qylǵan búzyqtardyń qatty jazasyn beremiz. Sender búlinbei jigitterińdi bere berińder» dedi de júrip ketti.
Kuropatkin kelip Jetisudaǵy kóterilisti zerttep, onyń túbinen qaldyǵyn joǵaltuǵa jinaqy kiristi. Onyń jalpy bir jiynda sóilegende, bylai dep sóz bastaǵany bar.
«Qasqyrlardyń bastyqtaryn ústau óte kerek-ti, qalǵan qoidyń kópshiliginiń kúnásin keshse de bolady. Osy jóninde men Patshaǵa Qaraqol jáne Pishpektiń qyrǵyzyna keshirim bolmaidy. Olarǵa bolystary (eli) túgelimen auyz jaza búiyrylady. Ystyqkóldiń barlyq óńirleri, Keben ólkesi túgelimen qyrǵyzdan alynady. Tentek qyrǵyzdar Naryn ólkesine aidalady. Búl auyr jaza – kóterilisshilerdi jerden aiyru, olarǵa úlken sabaq bolady. Qaibyr kóterilis asa kúshti bolmaǵan jerlerde, onda apatshylyqty qoldan istep qoqyraqtai beruge bolmas. Jetisudy basqan qaiǵy úlken-aq. Biraq shataqty kóbeitip, ony molaita berudiń qajeti joq» degen.
Kuropatkin Almatyda túryp qazaq áskerge jyldam alynuyna, áskerdi tártipteu turaly, kazak–orysty jailastyru, shabylǵan orystarǵa tez járdem beru, ókimet isin retteu, qazaq-qyrǵyzdyń kóńilin basu, kóteriliske qatysqan qazaq-qyrǵyzdardy jazalau, jalpaq elderdi qonys audartu, kóterilistiń qalǵan sarqynshaqtaryn túptep qúrtu turaly myqtap shara qoldandy. Joǵaryda ózi aitqandai, Qaraqoldyń uezinen (Ystyqkól alaby) qyrǵyz túgel súrilip, Naryn ólkesine jer audarylyp, jeke Naryn uezi jasalady. Qaraqol uezi orys uezi bolatyn boldy. Pishpek uezi tau arqasy qyrǵyzdary súrilip, búrynǵy mekeni Kebenderdiń ólkesi orysqa alyndy. Jarkent uezinen SHalkóde, Tekes ólkesi alynyp, onda kazak-orystar otyrǵyzylatyn boldy. Ár jerlerde kazak-orys qalalary kúsheitilip, jańadan salynyp, pristavtardyń túratyn uchaskeleri qaita jobalanady.
Qazannyń 16-synda Almatyda bolǵan Kuropatkin bastatqan sheneunikter májilisi, Jetisuda kóterilisten keiin jer alu, jańa uez jasau siyaqty birqatar joba jasaldy.
QR Ortalyq memlekettik arhiv: qor (f.) R-1368; tizbe (o.):I; is (d):56.)
qoljazba arab harpinde.
Derekkóz: https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1685308Kropatkin Jetisuǵa keldi











