Basy: 21-shi qańtarda Samarqanda «Jizaq isi» qaraldy. Aiypker – 151 kisi edi. Bireui abaqtyda ólgen. Búl is boiynsha shaqyrylǵan aiǵaqtar – 500 shamaly. Aiyby auyrlardyń kóbin qorǵaityn advokattar – G. Duma aǵzasy- Veniamin Ahtymov jáne onyń inisi- Ybyraiym myrza Ahtymov, Tashkent advokattarynan SHarkovskii, Ikramov tagy basqalar. Búl istiń qaraluy bir júmadan artyqqa sozyldy.
T.S.
QALA QÚRǴAN QAZAQTAN ÁSKER ALA MA?
Biz Semei oblysy, Zaisan uezi, Qara Ertis úlysy, 6-shy auyl qazaqtary 1915-shi jyly Dala ulayatynyń general-gubernatoryna hat jazyp, óz jerimizde otyruǵa tilengen edik. Búl tilegimiz qabyldanyp, ózimizdiń 6-shy auyl jerinen 9 myń dese jer kesip beruge búiryq qylyndy jáne bizge maǵlúm aityldy:
Qala bolsańdar senderden áskerge adam alynbaidy. Áskeri qyzmet máselesi senderge jalpy qazaqpen birdei bolady, delindi. Dese de, búǵan qaramai ótken dekabrь júldyzynyń 14-de bizdiń poselkeden (qaladan) 18, 19 hám 20 daǵy jastardy áskeri pristavqa shaqyryp, asker qataryna aluǵa qarap qaitardy. Biz múndaǵy hakimderge aityp qarasaq ta olardan berekeli jauap bolmady. Bizge búiryq osylai dep qysqa ǵana jauap qaitardy. Biz búǵan tańǵaldyq. Áskeri qyzmet haqyndaǵy ustavtyń 42-shi babynda, airyqsha zań shyqqansha búratanalardan ásker alynbaidy degen. Múndai «airyqsha zań» áli shyqpaǵany málim. Soǵan qaraǵanda búl is zańsyz dep túsinemiz. Oral, Torǵai oblystarynda krestьyan polojeniesimen jer alyp qala bolǵandar bar. Olardyń qaly neshik eken? Osy taqyrypty «Qazaq» gazeti maǵlúmat, jáne ne isteuge máslihat berse eken?
BIAHMET SATYBALDYÚLY.
Qazaqtar 15 deyaetinadan jer alyp, qala bolǵan úshin ǵana qazaqtan ásker almaidy. 42-shi statьyaǵa súienuińiz dúrys. Onyń ústine qazaqtan ásker almaityn taǵy bir zań bar:
«Svod zakonov Rossiiskoi Imperii, tom II. 1892 g. Polojenie ob inorodtsah». Múnda aitylǵan: kóshpeli búratanalar otyryqshy bolǵanymen ózi tilenbese, áskerlik qyzmetke alynbaidy, dep. Búl eki zańdy joq qylyp, Gasudarstvennaya Duma jáne Gos. Sovet arqyly jańa zań shyǵaru kerek. Múndai zań áli shyqqan joq. Úkimet 87-shi statьya boiynsha qazaqtan ásker alatyn zań shyǵarǵan joq. Qara Ertis elinen ásker aludy shyǵaryp júrgen – hakimder. Áskeri qyzmet máselesin teris túsinip, búlar otyryqshy bolǵan qazaqtar, krestьyan boldy ǵoi, krestyannan ásker alynushy edi ǵoi degen daqpyrtpen, istep otyrǵan boluǵa tiis. Sizder sekildi basqa oblystardaǵy qala bolǵan qazaqtar áskerlikten aman. Olarmen sizderdiń aralaryńyzda túk aiyrma joq. Zań bireu, tek ár jerdiń hakimderiniń túsinui ár túrli bolsa kerek. Biraq «ár túrli túsinudiń» aty zan emes qoi. Eger general-gubarnator joǵarǵy sheshimin ózgertpese, Soǵys Ministrine, músylman deputattaryna jedelhat berip, qazaqty áskerge alynbaityn dálelederdi kórsetip, izdenulerińiz qajet.
JÚMYSSHYLAR JAIYNAN III
(BATYS MAIDANY)
Minsk. 5-shi aqpan. Búratana bólimin ashtyq.
Álihan.
Álihannan kelgen basqa jedelhattarda Zinger qol astyndaǵy qazaqtarǵa qyzmet etu úshin qazaqtan doktor, felьsher, tilmash jáne basqa qyzmetkerler kerektigin aitady. Doktorlarǵa jalovanie aiyna – 300-350 som, kiimge 400 som (bir ret beriledi), basqa shyǵyndaryna 90 som, páter, jol júrisi aqysyz. Felьsherge jalovanie – 190 som, kiimdik 200 som, basqa jaǵy doktorlardyki siyaqty.
Joǵarǵy qyzmetterge baruǵa tilengen azamattar Álihanmen jedelhatpen tezirek habarlasuy kerek. Álihannyń meken-jaiy:
G. Minsk Gostinitsa Lьej Alihanu Bukeihanovu.
Minsk – 5-shi aqpan, SHtab rahymymen Amanqaraǵai jigitteriniń halyn biluge Pskovqa júrip baramyn.
Myrzaǵazy.
Moiynsha – Jigitter qolyna tigen soń Zinger olarǵa kazarma úi saldyrdy. Monsha, kir juartyn, kiim keptiretin hám kiimdi qainaǵan sudyń buyna salatyn óz aldyna úiler saldyrmaqshy.
Dám aidap búl jaqqa kelgen soń endi bizdiń jigitterdiń den saulyǵy kerek. Den saulyq tazalyqpen tabylady. Tazalyq – kemi jeti de bir monshaǵa túsip, kóilek-ish kiimin ózgertip túrsa bolady. Bizdiń qazaq keń dalada, taza auada, jaqsy tamaq iship ósken. Sondyqtan elde monshanyń múqtajdyǵyn artyq bilmeidi. Al múndaǵy jigitterge monshaǵa túsip túrmasa bolmaidy. Táni, kiimi taza bolsa, júqpaly aurudan aman bolmaq.
Kir juatyn oryn – monshanyń bir jaǵynda kir juatyn bólek bólme bar. Kir juuǵa Zinger jaldap qoiǵan qatyndar bar yaki monshaǵa túskende jigitter ózderi juady. Kisi basyna bir qadaq, jarty qadaq kir sabyn beredi. Biz aralaǵan kezde, kir juatyn bólmeler dayarlanǵan drujinalarda bar. Kir juatyn bólmeler dayarlanbaǵan oryndarda Zinger jigitterge kir juu qúqygy úshin aqsha beredi. Keibir jerde jigitter óz janynan 30-40 tiyn tólep, kóilek-shalbarlaryn judyrady eken. Biraq múny Zenger joǵaltyp, ózi judyrmaq.
Kiim keptiretin oryn – juǵan kirdi jáne júmysta júrgende su bolǵan syrt kiimderdi keptiretin, óz aldyna oryn bar. Búlar jatatyn úilerinen bólek. Biz aralaǵanda kiim keptiretin úilerdiń salynǵany bar, salynbaǵanyn saldyrmaq.
Kiimdi bulau – adamnyń táni hám kiimi kirlese bit, búrge, qandala kóbeimekshi. Qaida las jer bolsa, sol bit, búrge, qandala, mikrobtyń úyasy bolmaq. Sonan olar tez kóbeimek.
Bit, búrge, qandala, mikrob súzek jáne júqpaly aurulardy bireuden bireuge tasyp júqtyrady. Qazaqta: bit, búrge bolsa da, júqpaly aurudy olar elde kóbeite almaidy. Sebebi, keń dala, taza aua, jaqsy toq tamaq. Qazaqtyń bir jerdegi auyly 10 úiden artpaidy. Ol 10 úide úi basy ainala 5 kisiden sanasaq, barlyǵy 50 shaqty jan. Bir úide 5 jan erkin túrady. Jaryq mol, bútin kiim, tazaraq bolady. Sondyqtan bit, búrge, mikrobtar esh nárse qyla almaidy.
Jigitterde, eldeginiń biri joq. Bir jerde bes júz myń adam, bir úide 150-200 adamnan túrady. Úidiń ishi tútin, las, jaryq, kiim, aua men tamaq eldegidei emes. Sondyqtan búlardyń arasynda bit, búrge, qandala, mikrob kóbeiip, aurudy birinen birine júqtyrmaqshy.
Mine, sonyń úshin jigitterdiń kiimin qainaǵan sudyń buyna salsa búrge, bit, qandala, mikrob ólip qalady. Aurudy júqtyra almaidy.
Álihan, Myrzaǵazy.
«Qazaq» gazeti, №217, 3-bet.
Túp núsqa arab harpinde
Audarǵan Qajet Andas.
PRIGOVORENNYE K SMERTI
Za nepodchinenie Ukazu ot 25-go iyunya, v Sanjarskom krae Jazakskogo uezda, sostoyalsya sud nad skandalьno izvestnymi «nachalьnikami».
Sud nachal svoyu rabottu s 16- yanvarya v Samarkande iz 74-h obvinyaemyh 41 chelovek byli prigovoreny k smetnoi kazni cherez poveshenie, 33-opravdany, 21-go yanvarya v Samarkande rassmatrivalosь «Jizakskoe delo».
Obvinyaemyh bylo 151 chelovek. Odin skonchalsya v tyurьme. Po etomu delu privodyatsya okolo 500 dokazatelьstv. Dlya zashity bolьshinstva obvinyaemyh, prizvany advokaty Gos.Dumy Veniamin Ahtymov, i ego brat Ibragim myrza Ahtymov.
Iz tashkenskih advokatov – SHarkovskii, Ikramov i drugie. Rassmotrenie etogo dela dlilosь bolee nedeli.
T.S.
PRIZOVUT LI NA SLUJBU OSEDLYH (GORODSKIH) KAZAHOV
My, kazahi 6-go aula CHernoirtyshskogo ulusa, Zaisanskogo uezda, Semipalatinskoi oblasti obrashalisь s pisьmom k general-gubernatoru Stepnogo kraya s prosьboi razreshitь nam jitь osedlo na svoei zemle. Nasha prosьba bylo udovletvorena. Nam iz zemelь 6-go aula, vydelili 9 tysyach desyatin zemli i poyasnili:
«V sluchae sozdaniya osedlogo poseleniya (goroda) vashi lyudi ne budut prizyvatьsya na voinskuyu slujbu. Etot vopros budet reshatь po obshekazahskim polojeniyam». Nesmotrya na eto, 14-go dekabrya s nashego poselka (goroda) k voennomu pristavu byli vyzvany 18-ti, 19-ti, 20-ti letnie djigity po voprosu prizyva na slujbu.
My obratilisь k mestnym vlastyam, no ne poluchili udovletvoritelьnogo otveta. Govoryat chto u nih takov prikaz. My ne ponimaem. V zakone o voinskoi slujbe v statьe 42 govoritsya, chto do osobogo zakona, kazahi ne prizyvayutsya na voinskuyu slujbu.
Izvestno, chto nikakogo «osobogo» zakona ne bylo. Poluchaetsya, chto eto delo nezakonno.
V Uralьskoi, Turgaiskoi oblastyah estь poseleniya (goroda) kazahov, kotorym vydelili zemli po «polojeniyu o krestьyanah», i oni jivut osedlo. A kak obstoyat u nih dela? Prosim razьyasnitь nam etot vopros na stranitsah gazety «Kazah».
Biahmet Satybaldyúly.
Gazeta «Kazah»
Kazahi poluchivshie zemli po 15 desyatin i sozdavshie osedloe poselenie (gorod) ne prizyvayutsya na voinskuyu slujbu. Pravilьno chto vy ssylaetesь na 42-yu statьyu. Krome etogo estь eshe odin zakon osvobojdayushii kazahov ot voinskoi slujby. – «Svod Zakonov Rossiiskoi Imperii tom II. 1982 g. polojenie ob inorodtsah».
Zdesь skazano, chto kochevye inorodtsy, v sluchae perehoda k osedlosti i sozdaniya poselenii osvobojdayutsya ot voinskoi slujby.
Nujno vmesto etih dvuh zakonov, cherez Gosudarstvennuyu Dumu i Gos Sovet prinyatь novyi zakon. No takogo zakona eshe net. Pravitelьstvo soglasno statьi – 87 ne prinyalo zakon o prizyve kazahov na voinskuyu slujbu. A prinimali reshenie o prizyve kazahov na slujbu s CHernogo Irtysha mestnye vlasti. Navernoe oni priravnivayut osedlyh kazahov k krestьyanam, kotorye obyazany nesti voinskuyu slujbu.
Jivushie osedlo, sozdav poseleniya, drugie kazahi k voinskoi slujbe ne prizyvayutsya. Net nikakoi raznitsy mejdu vami i drugimi.
Zakon odin dlya vseh. No vlasti na mestah tolkuyut ego po svoemu, i eto «tolkovanie» ne zakon.
Esli general-gubernator ne izmenit svoe reshenie nujno otpravitь telegrammy s vashimi dovodami i dokazatelьstvami Voennomu Ministru, musulьmanskim deputatam, dobitьsya svoih prav.
POLOJENIE VOENNYH RABOCHIH
ZAPADNYI FRONT
Minsk, 5-oe fevralya. Otkryli otdelenie inorodtsev.
Alihan
V drugih telegrammah poluchennyh ot Alihana govoritsya, chto dlya sozdaniya normalьnyh uslovii dlya kazahov nahodyashihsya na slujbe, pod nachalom Zingera, neobhodimo iz chisla kazahov naznachitь doktorov, felьdsherov perevodchikov i drugih rabotnikov.
Jalovanie doktoram – 6300-350 rublei v mesyats, na odejdu – 400 rublei (vydaetsya odin raz v god), na drugie rashody – 90 rublei, jilьe, dorojnye rashody- besplatno. Felьdsheram jalovanie – 190 rublei v mesyats, odejda – 200 rublei. Ostalьnoe tak je kak i doktoram.
Pretenduyushim na ukazannye doljnosti kazahah i imeyushim neobhodimye znaniya, neobhodimo napravlyatь telegrammy Alihanu, po adresu: g. Minsk gostinitsa Lьej. Alihanu Bukeihanovu.
Minsk 5-oe fevralya dlya oznakomleniya s polojeniem djigitov Amankaragaya, po soglasovaniyu so shtabom, vyezjayu v Pskov.
Myrzagazy.
Kak tolьko Zinger zapoluchil kazahskih djigitov, oni postroili kazarmu. Planiruyut postroit banyu, prachechnuyu, sushilku i parilku dlya odejdy i belьya.
Raz uj popali kazahskie djigity v eti kraya nado podumatь i o sebe, o svoem zdorovьe. Kak govoryat, chistota – zalog zdorovьya.
Samoe maloe –raz v nedelyu nujno prinimatь banyu, menyatь nijnyuyu odejdu.
Nashi kazahi vyrosli na prostorah, pri chistom vozduhe, horosho pitalisь: Poetomu osobo ne ne nujdalisь v bane. A zdesь neobhodimo chasto mytьsya v bane, esli telo budet v chistote, ne budut pristavatь vsyakie zaraznye bolezni.
S odnogo kryla bani raspolojena otdelьnaya prachechnaya komnata. Tam rabotayut (stirayut) jenshiny nanyatye Zingerom, ili priosveshenii bani, slujivye sami stirayut svoyu odejdu. Na cheloveka vydaetsya polovina ili odnu kadka hozyaistvennogo myla. V drujinah kotorye my obhodili, estь otdelьnye prachechnye. A gde ih net, oni sami stirali odejdu vmesto prachek. V nekotoryh drujinah slujivye sami nanimali i platili za stirku, Zinger nameren zapretitь takuyu praktiku.
Takje v otryadah imeyutsya sushilki, dlya prosushki stirannyh veshei i pomokshei odejdy. Sushilki raspolojeny otdelьno ot kazarm. Pri obhode my videli deistvuyushie i nedostroennye sushilьnye stroeniya. Zinger obeshal dostroitь.
Pri otryadah imeyutsya i takie stroeniya, kak parilki. Esli telo i odejda cheloveka nechisty, to poyavlyayutsya vshi, blohi, kandala.
V vozduhe polno mikrobov. Gde gryazno, tam oni gnezdyatsya i bystro razmnojayutsya yavlyayutsya perenoschikami sipnogo tifa i drugih zaraznyh zabolevanii. U kazahov v bytu hotь i byli vshi i blohi, oni ne predstavlyali bolьshoi opasnosti. Prichinoi tomu chistota, chistyi vozduh, poleznaya eda. V kazahskom aule bylo okolo 10-ti domov. Eto priblizitelьno 50 dush.
V odnom dome bez stesneniya jivut pyatь chelovek. Sveta mnogo, chistaya odejda, svejaya eda.
Dlya zdeshnih slujashih kazahov, vsego etogo net. V odnom meste skaplivayutsya pyatьsot, tysyacha chelovek. V odnom dome (kazarme) projivayut 150-200 chelovek, vozduh spyortyi, gryazno. Odejda, vozduh, eda ne kak u sebya doma. Estь bolьshaya veroyatnostь podhvatitь zarazu.
Vot poetomu, odejdu paryat v spetsialьnyh parilkah, chtoby ubitь mikroby i vsyakih perenoschikov boleznei
Alihan, Myrzagazy
Gazeta «Kazah» №217, str 3.
Material podgotovlen po perevodu Kajeta Andasa.
Perevod na russkii yazyk – Sabyrjan Kaliev.
Istochnik: informatsionnoe agentstvo “Q-Andas”.
Jalǵasy bar…











