Qazaqty áskerlikke alu túrasynda zań jobasy jasalyp, qazaqqa qatysy bar mekemeler keńesine salyndy degen habar, tynysh jatqan júrttyń kóńiline úrkinish túsirip, qúlaqtaryn eleńdetken sebepti, anyǵyna jetu kúzden beri zor maqsattyń biri bolyp júrdi. Sóitip júrgende G.Dumanyń ashylatyn mezgili tayandy. Qazaqtan ásker alu turaly zań jobasy jasalǵan bolsa, ol joba Dumanyń osy qadamy, qazirgi qylyshtyń dúzindei qylshyldap túrǵan zamanda, beibitshilik aityp qamtama qylsaq, túbinde ókinishi esten ketpes degen oimen, Duma ashyluyna qarsy qazaqtan Petrogradqa adam barmai bolmas dep túrǵanda, músylman deputattary tarapynan keńeserlik kisiler kelui kerek degen habar belgili-belgili adamdarǵa tidi. Barudy qajet qylyp túrǵan búrynǵynyń ústine búl jáne qamshy bolyp, Petrogradqa kisi jiberu jolyndaǵy júmys qolǵa alyndy. Az uaqytta alysqa habar tiip jetedi. Odan búryn baru qajettigin aityp, gazetke jazǵan sózderimizge eshkim iltipat etpedi. Eldiń bir jaǵyn jau shauyp, ia, órt alyp bara jatsa ereges eki partiyalyq júmysynan júrttyń kóbiniń qoly bosai qoimady? Olai, bylai aitylǵan partiya áńgimesinen basqa sóz qúlaqtaryna kire qoya ma? Solai bolǵan soń alystaǵy kópke senip, qarap otyrmai, jaqyndaǵy azǵa jarmasu qaldy. Aitqanymyzdy qúp alyp, jaqyndaǵy eldiń aqsaqal, azamattary bolyp, jomarttyq aityp, jol shyǵynyna, óz qaltalarynan qarjy shyǵaryp, «Qazaqtyń» 168-shi nómirinde atalǵan adamdardy Petrogradqa jiberuge úiǵardy.
Petrogradqa barǵan soń deputattar arqyly is anyqtaldy, ashyldy. Qazaqtan ásker alu turaly jasalǵan zań jobasy bar degen gazetterdiń sózderi beker bolyp shyqty. Músylman deputattary qazaqty áskerlikten bos qaldyru qorlyq, qaldyrmas kerek dep, qazaqtan ásker aludy quptaidy degen gazetterdiń sózderi bekerge shyqty. Gazetterdiń zan jobasy jasaldy dep alyp qashyp júrgen sózderi mynadai bolsa kerek: 1914-shy jyly shildeniń ishinde, soǵys bastalardyń naq aldynda, birneshe kún ǵana búryn Ministrler Keńesine saluǵa Askeri Ministri tarapynan jazylǵan bayandama hat bolǵan. Biraq ol hatta, qazaqtan ásker alynsyn demegen, qaita almasqa kerek degen. Almasqa kerek degen pikirdi quptauǵa, tolyp jatqan dálelder keltirilgen. Sol dálelderdiń birinde – qazaq kazarma túrmysyna shydamaityndyǵy keltirilgen. Ol hat boiynsha zań jobasy jasalyp, zan bolyp shyǵa qalsa, Astrahan Guberniyasy men Tomsk Guberniyasyndaǵy qazaqtardan adam alynbaqshy eken. Ózge oblystardyń qazaǵy, qaitadan taǵy bir zań shyǵarǵansha áskerlikten azat bola túrmaqshy eken. Ishki is Ministri, ásker alynbai túrǵan júrttardyń bárinen de, sayasat jaǵynan qaraǵanda, ásker alynbauy tiis degen. Búl hat shildeniń ishinde, naq osy soǵystyń aldynda jazyldy dep joǵaryda aityldy. Soǵys alańyna túsip ketken soń, ol hat boiynsha zań jobasy jasalmai, sol kúiinshe qalǵan. Sondyqtan ol hat boiynsha alynbasyn degen júrt, túgel alynsyn degen júrttardan, ásker aludan kúni búginge deiin aman túr. Mine, osy haty gazetter sóz qylyp, zan jobasy dep alyp, qashyp júrgen kórinedi. Endi anyǵy bilindi: qazaqtan ásker alu turaly jasalǵan, kúni búginge deiin zań jobasy joq. Biraq endi jasaluy yqtimal. Olai deitinimiz, G. Dumanyń 15-shi aqpan keńesinde oktyabrister partiyasynyń deputaty Antonovtyn aitqan sózi anau (170 nómir «Qazaqty» qara). Ol bir. Ekinshi, ásker-teńiz komissiyasynda, ásker alynbaityn júrttardan ásker alu turaly jasalǵan iá kózdelgen zań jobasy barma dep, jaqyn arada súraǵan deputattarǵa Soǵys Ministri aitqan: ondai jasalǵan zań jobasy joq jáne jasaimyz degen oi da joq dep. Oǵan qarsy «Oń» jaqtaǵy jáne últshyldar partiyasynyń deputattary zań jobasyn jasau kerektigin , ásker alynbai túrǵan júrttardan ásker alu kerektigin sóilegen. Olar, alu kerek dep qoimaǵan soń, Soǵys Ministri aitqan: zań jobasyn jasap, Dumaǵa kirgizu bizge qiyn emes. Jasaimyz da kirgizemiz, biraq naǵyz osy soǵys kezinde ony, zań bolyp shyqqanmen iske asyryp, paidaǵa jarata qoyamyz dei almaimyn. Óitkeni, ásker alynbai túrǵan júrttardan alǵandaǵy alatynymyz 30 myń shamaly ǵana ásker. Ol 30 myń ásker soǵys kezinde áurelenip, aluǵa túrǵandai berekeli kóp ásker emes, degen. Sóitip, búl másele sol jerde, osy kúide toqtalǵan. Soǵys Ministriniń búl aitqan sózderine qaraǵanda, ol zan jobasyn jasap, Dumaǵa kirgizui yqtimal. Ol kirgen zań jobasyn Duma deputattary kereksinip túrǵan soń, zań bolyp shyǵuy da múmkin. Jalǵyz-aq dúdamal jeri: Osy soǵys kezinde alar-almasy. Soǵys Ministriniń sózine qarap topshylasaq, soǵys kezinde almaidy dep aituǵa bolady. Óitkeni ásker alynbai túrǵan júrttyń eń qarmaulysy – bizdiń qazaq. Aluǵa zań shyǵarǵanda, qazaqtan áskerge alatyny – soldat jasyndaǵy jastar. Anyǵy 21 jastaǵylar. Olar 20 iá 21 myńnan aspaidy. 20-21 myń ásker búl kúndegi esepti molyqtyryp tastaityndai kóp ásker emes. Qazirgi kópke úirengen kózge, búl tipti az ásker. Al endi, ony alu jaǵynyń júmysyna kelsek, Soǵys Ministriniń, bitken eńbekke túrmaidy dep aitqany dúrys bolyp shyǵady. Qazaqtyń metrikasy bolmaǵan sebepti, jasyn bilu jolynda tolyp jatqan shataq júmys bar. Bir auyz oryssha sóz bilmeitin qazaqty soǵys ǵylymyna úiretu jolyndaǵy júmys, ol ońai emes. Sóitip, qazaqtan alynǵan áskerdiń berekesi az, beineti kóp bolyp shyǵatyny ras. Soǵys kezinde berekesiz júmyspen, Soǵys Ministriniń áurelenuge uaqyty joq degen sózin, qúr ánsheiin aitqan sóz dep joruǵa bolmaidy. Osylai oiǵa salyp, qaraǵanda joǵaryda aitylǵandardyń bárin qorytyp, bylai deuge bolady: Qazaqtan ásker alu turaly zań jobasy jasalady. Ol joba zań bolyp, Gos. Dumanyń saralauynan óter, biraq zań shyǵuy, ásker alyp, paidaǵa jaraluy soǵys bituine qalsa kerek.
Qalai bolǵanda da zań jobasy jasalyp, zań bolyp shyǵuy yqtimal bolǵan soń, qazaqtyń endi isteitin isi ne?Ol jaiyn kelesi maqalada aitpaqpyz.
«Qazaq» gazeti, №171, 1-bet, 20 aqpan, 1916 jyl, dúisenbi.
Túp núsqa arab harpinde
Audarǵan Qajet Andas.
PETROGRADSKOE PISЬMO: Budet li prizyv?
U kazahskogo naroda bylo bolьshoe jelanie znatь pravdu v voprosah prizyva kazahov na voinskuyu slujbu, o zakonoproektah po dannomu voprosu, ob ego obsujdenii v uchrejdeniyah i organizatsiyah imeyushih otnoshenie k kazaham, voprosu kotoryi vyzyvaet trevogu i budorajit narod.
Tak i nastupilo vremya nachala zasedaniya Gos.Dumy. Esli podgotovlen proekt zakona o prizyve na slujbu, ne okajetsya li takoi shag Dumy nevernym, ne budem li my, potom kusatь lokti, chto ne pozabotilisь o sudьbe naroda, s takimi trevojnymi myslyami k nachalu raboty Dumy, eshe do otъezda predstavitelei ot kazahskogo naroda v Petrograd, prishlo izvestie o tom, chto iz chisla deputatov-musulьman doljny pribytь predstaviteli k kazaham, dlya soglasovaniya, i soveta po nashemu voprosu. Eto izvestie podstegnulo izvestnyh lyudei, schitavshih neobhodimym napravitь predstavitelei v Petrograd, i raboty v etom napravlenii vozobnovilisь s bolьshim rveniem. Za korotkoe vremya, soobshenie mojet preodoletь bolьshie rasstoyaniya. Nas nikto ne podderjal, kogda my so stranits gazet govorili o neobhodimosti prizyva kazahov na slujbu. Kogda, s odnoi storony, nastupaet vrag i bushuyut pojary, bolьshinstvo lyudei v organah zanyaty gryznei dvuh neprimirimyh partii, i slyshatь nichego ne hotyat krome ih vzaimnyh obvinenii. V takom sluchae, ostalosь tolьko «ne jdatь milostei ot dalyokogo bolьshinstva, a primknutь k blizkomu menьshinstvu». Vyslushav nas i prinyav nashi dovody, blizkie nam aksakaly (stareishiny), i uvajaemye lyudi, proyavili blagosklonnostь, vzyav na sebya vse rashody po otpravke predstavitelei v Petrograd, o kotoryh my upominali v №168 gazety «Kazah».
V Petrograde, s pomoshьyu deputatov, vsyo proyasnilosь. Gazetnye soobsheniya, o tom chto razrabotan zakonoproekt o prizyve kazahov na voinskuyu slujbu – vsego lishь pustye slova. Takje soobsheniya, chto nedopushenie kazahov k voinskoi slujbe – eto unijenie kazahskogo naroda, i nujno bratь ih na slujbu, chto nekotorye deputaty podderjivayut prizyv kazahov na slujbu – neverny.
SHumiha v gazetah o prizyve kazahov na slujbu, po-vidimomu osnovyvaetsya na sleduyushem: V iyule mesyatse 1914 goda, nakanune voiny, ot Voennogo Ministerstva v Sovet Ministrov postupila dokladnaya zapiska. No, v etoi zapiske govorilosь ne o neobhodimosti prizyva kazahov, a naoborot o ne privlechenii kazahov k voinskoi slujbe, i privodilasь massa razlichnyh dovodov. Odnim iz dovodov bylo to, chto kazahi ne vyderjat kazarmennyh uslovii. V sluchae razrabotki zakonoproekta i prinyatiya zakona, byli namereniya prizyvatь kazahov Astrahanskoi i Tomskoi gubernii. A kazahi drugih oblastei budut osvobojdeny ot voinskoi slujby, do prinyatiya novogo zakona. Ministr Vnutrennih Del govoril: S politicheskoi tochki zreniya k voinskoi slujbe ne doljny prizyvatьsya vse te narody, kotorye i ranee ne privlekalisь. Vyshe bylo skazano, chto eta dokladnaya zapiska byla napisana pered samym nachalom voiny. Nachalisь voennye deistviya, zakonoproekt ne podgotovlen, i delo zastoporilosь. A etu dokladnuyu zapisku gazety razduli, prepodnesli eyo kak zakonoproekt. Teperь je stalo yasno: zakonoproekta o prizyve kazahov na voinskuyu slujbu ne bylo, net ego i ponyne. Vozmojno, vskore razrabotayut, potomu, chto deputat ot partii oktyabristov – Antonov vyskazal svoyo mnenie (sm.gazetu «Kazah» №170) na sovete Gos.Dumy 15 fevralya. Eto vo pervyh. Vo vtoryh, nedavno v Voenno-Morskoi Komissii, na vopros deputatov, – «Razrabatyvalsya li zakonoproekt, byli li hotya by namereniya prizyva narodov na voinskuyu slujbu, kotorye do sih por byli osvobojdeny ot nego?», Voennyi Ministr skazal: takogo zakonoproekta net, my i ne dumali prinimatь takoi zakon. Protiv etogo vystupili storonniki «pravyh», – deputaty natsionalisticheskoi partii, s mneniem o neobhodimosti prizyva na slujbu te narody, kotorye do sih por ne prizyvalisь. Na eto Voennyi Ministr skazal: podgotovitь proekt zakona i vnesti ego na rassmotrenie v Gos.Dumu, dlya nas netrudno. Dopustim, podgotovim zakonoproekt, vnesem v Gos.Dumu, budet prinyat zakon, no ya ne mogu skazatь, chto v eto voennoe vremya ot etogo dela budet bolьshaya polьza. Potomu, chto iz ranee ne prizyvavshihsya narodov, my smojem sobratь okolo tridtsati tysyach chelovek. I, eto tridtsatitysyachnoe voisko, ne takaya uj bolьshaya sila.
Itak, etot vopros tak i ostalsya nereshennym. Iz slov Voennogo Ministra sleduet, chto vozmojno zakonoproekt budet razrabotan i vnesen v Gos.Dumu. I deputaty Dumy mogut dobitьsya prinyatiya takogo zakona. Dalee, eshe odin spornyi moment: Budet li proizvoditьsya prizyv v voennoe vremya? Iz slov Voennogo Ministra mojno zaklyuchitь: prizyva na slujbu v voennoe vremya ne budet. Iz vseh neprizyvnyh narodov, samyi nepodgotovlennyi k voine, – kazahskii narod. V sluchae prinyatiya zakona o prizyve kazahov na voinskuyu slujbu, doljen bytь opredelen vozrast prizyvaemyh. Konkretno – eto molodejь 21-go goda. Takih naberetsya 20-21 tysyacha. I eto ne takaya uj bolьshaya Armiya. V nastoyashee vremya, kogda nashi glaza privykli i vidyat mnogochislennye voennye formirovaniya, 20 tysyach boitsov, eto sovsem daje malo. A teperь kasaemo samoi raboty prizyva, to ,chto obъem rabot i zatrat, kotorye neobhodimo proizvesti,ne opravdayutsya – v etom Voennyi Ministr prav.
V svyazi s tem, chto u kazahov net metriki, predstoit bolьshaya rabota po opredeleniyu vozrastov. Obuchitь kazahov, neznayushih russkogo yazyka, voennomu iskusstvu – delo neprostoe. Itak s voiskami sformirovannymi iz kazahov hlopot budet mnogo, a polьzy budet malo. Slova, Voennogo Ministra, chto v voennoe vremya, provoditь takuyu bolьshuyu bespoleznuyu rabotu net smysla i vremeni, – ne prostye zvuki i s etim mojno soglasitьsya. Podytojiv vsyo vysheskazannoe, mojno skazatь chto: Proekt zakona o prizyve kazahov na voinskuyu slujbu budet razrabotan. Etot zakonoproekt budet vnesen na rassmotrenie v Gos.Dumu, budet prinyat zakon o prizyve, no sam prizyv budet provoditsya v poslevoennoe vremya. Kak by tam ni bylo, kogda velika veroyatnostь prinyatiya zakona o prizyve, chto delatь kazaham? Ob etom my pogovorim v sleduyushei statьe.
Gazeta «Kazah» №171, str.1, 20 fevralya, 1916 god, ponedelьnik.
Material podgotovlen po perevodu Kajeta Andasa.
Perevod na russkii yazyk – Sabyrjan Kaliev.
Istochnik: informatsionnoe agentstvo “Q-Andas”.











