Petrogradqa barǵan músylmandardyń jáne músylman- deputattardyń fraktsiyada qúrylǵan keńesinde, qazaqqa kerekti máseleler túrasynda da sóz boldy. Qazaq máseleleriniń ishindegi eń mańyzdysy – áskerlik pen jer máselesi ekendigi aityldy. Qazir soǵysqa qatysy bar máselelerden basqalardyń bárin jauyp qoiyp otyrǵan soń, jer jaiyn sóz qylǵanmen, eshkim oǵan qúlaq asyp tyńdamaityn bolǵan soń, jer máselesi auyzǵa alynbaityn bolǵan. Áskerlik máselesi soǵys kezinde qozǵalsa qozǵalsa, qolaily bolyp tabylmaityndyǵy aityldy. Soǵystan soń áskerge alsa da túbinde qazaq jayau soldattyqqa joqtyǵy, kazarma túrmysyna shydamaityndyǵy aityldy. Qazaq “atty kazak” boludan basqaǵa jaramaityndyǵy aityldy. Qazaq jáne basqa músylmandarǵa ortaq basqa birdei máseleden: Músylman deputattarynyń Dumanyń syrtqy blogynda qosylu-qosylmau kerektigi keńeske salyndy. «Blokka» qosylu-qosylmau turasynda keńestegilerdiń pikiri ekige bólindi. Ekige bólinuiniń sebebi: «Blokty» kerek qylǵandar, ózderi izdep baryp qosylmasa, shaqyryp basqalardyń qosyluyn kerek qylyp otyrǵan blok joq. Kimde kim blokqa qosylamyn dese, bloktyń baǵdarlamasyna moiyn úsynyp, sodan soń basqa jaqqa búrylmaityn bolyp qosylmaq. Bloktyń baǵdarlamasynda 13 tarauy bar, onda búratanalar úshin bir nárse isteimiz degen sóz joq. Sondyqtan búratanalar qosylyp, búratanalarǵa kerekti máseleni qozǵasa, blok qai kózben qarary belgisiz. Bloktyń búratanalar jaiyn ashyp aityp, baǵdarlamasyna kirgizuge tilderi jetpei otyrǵan joq. Basqa mánisi bar. Ol mánisi mynau: Bloktyń, bir basynda Rossiya qol astyndaǵy júrttyń bári birdei qúqyq júzinde teń bolsyn deitin baǵdarlamasy bar Kadet partiyasy, ekinshi basynda orys-orys, búratana-búratana dep ekeuine eki túrli qaraityn yaǵni, basqalardyń tóbesi oryspen teń boluyn jaqtyrmaityn orys últshyldarynyń partiyasy. Búl ekeui Programmalarynyń júzinde, bir-birine alys partiyalar. Ekeuin qazir bir blogqa keltirip otyrǵan Europa soǵysy. Búl soǵys ne istetpei, ne kórsetpei otyr. Bolmas degendi bolǵyzyp, kórmeimin degendi kórgizip otyrǵan joq pa? Kadet pen últshyldar partiyalarynyń birigip, is qylyp otyrǵandary sol bolmas degen istiń biri. Soǵys namys qozdyrdy. Partiya baǵdarlmalary basqa bolǵanymen namystary bir. Namystan tuǵan báriniń maqsaty – nemisti jeńu. Nemisti jeńu úshin soǵys júmysyn júrt bolyp júrgizu. Júmystyń basynda senimdi Úkimet bolu. Osy kúngi Úkimet soǵys júmysyn úqsatyp istei almaityndyǵyna kózderi jetken kezde, isti túzetu úshin senimdi úkimet qolyna beru kerek dep jasalǵan blok. Bloktyń asyl maqsaty osy. Baǵdarlamadaǵy isterdiń bári de soǵysqa paidasy tier me degen ister. Basqa júmystardy qatystyrudan blokshylar qashady. Ásirese, búratanalar máselesi qatysa bastasa, últshyldardan shu shyǵuy múmkin. Túsinikti tilmen aitqanda búl blok – aiyp pen jaza ekeuinin basyn túiistirip otyrǵan sheńber siyaqty. Onan ary iemin dese, synyp ketui yqtimal. Blok maqsaty bitken joq. Senimdi Úkimetke áli jetken joq. Soǵan jetkenshe Blok synyp, bólinip-bólinip ketpesin dep blokshylar blogyn qorǵap otyr.
Blok jaiy solai bolǵan soń, fraktsiya keńesinde bylai etuge qol qoiysty. Músylmandarǵa kerekti birneshe máselelerdi olarǵa: Sol máselelerdi alyp baryp blokshylarmen sóilesuge, ondai máselelerdi baǵdarlamalaryna kirgizuge bolady dese, kirerge, áitpese, kirmegen kúide túra beruge, ol músylmanǵa kerekti degen máseleler mynalar: 1) Búratanalyq jaǵynan qoiylǵan bógenderdi joǵaltu. 2) Deputattyq qúqyǵynan aiyrylǵan júrttardyń qúqyktaryn qaiyru. 3) Bir dinnen ekinshi dinge kóshu rúhsaty qai deńgeide bolsa birdei boluy. 4) Másele retterin túzetu. 5) Múftilikterdiń mekemesin túzetu. 6) Músylman mektepterinde oqytu ana tilinde boluy.
Búlardy qabyl etpese, myna máselelerdi qabyl etse de kerek:
1)Ár júrt óz meiramynda saudasyn jauyp, basqanyń meiramynda jumysyn istei beru.
2) Músylmandardyń ruhani mekemelerin jóndeu.
3) Músylmandar jolyndaǵy bógetterdi joǵaltu.
Búnyń qaisysynda bolsa, esemiz ketip barady. Qabyldasa qabyldar, áitpese, qalar, degen oimen ǵana blokshylarǵa aityp kórmekshi. Áitpese, srǵys kezinde soǵysqa paidasy tierlik ister bolmasa, basqaǵa moiyn búrmaimyz dep otyrǵanda, múndai kileń ǵana músylmandarǵa kerekti máselelerdi programmalaryna kirgizer deuge úmit az. Qazaqqa kerekti máselelerdiń keńesi músylman fraktsiyasynda osymen bitti. Qazaqtyń jer túrasyndaǵy máselesin de sońǵy úsh máseleniń tórtinshisi etip kirgizse qalai bolar deushiler bolyp edi, ol máseleni búl kúnde qozǵaudyń qolaisyzdyǵy bayan etildi. Jer máselesi manaǵylardai: bolsa bolar, bolmasa qalar deitin másele emes. Eki jaqtyń arasynda útystaǵy másele. Qanyn tógip, qairat qylyp mújyqpen qatar otyryp júginiske túsip, qazaq sózin tyńdatyp, útam deitin shaq búl emes.
SIBIR DEPUTATTARYNYŃ MÁJILISINE
Qazaqqa kerek máselelerdiń qalǵany zemestvo men deputattyq qúqyǵyn qaiyru. Búl ekeuin músylman fraktsiyasy arqyly qozǵamai, basqalar arqyly qozǵau qolaily tabylady. Qazaqqa deputattyq qúqynyn qaiyru máselesin tipti Duma jaqtan qozǵau emes, Gos. Sovet jaǵynan qozǵau qolaily degen maǵlúmatpen Sovet jaǵynan qozǵauǵa jol qaraldy. Gos. Sovettiń eki tolyq múshesi qozǵamaqshy bolyp, uádesin berdi.
Zemstvo máselesin Sibir deputattary arqyly qozǵau qolaily boldy. Onyń qolailyǵy mynau: Blok baǵdarlamasynyń 5-shi tarauynda Rossiyanyń shetki alaptaryndaǵy jerlerge zemstvo berilsin degen sóz bar. Bizdiń jerimiz de Rossiyanyń shetki alabynda, bizde de zemstvo joq. Solai bolǵan soń biz de blok baǵdarlamasynyń 5-shi tarmaǵyna dóp kelemiz. Biz siyaqty shetki alaptaǵy jerlerde zemstvo ashylu máselesi qozǵalyp, gazetter júzinde auyzǵa alynady. Mysaly, Kavkaz, Sibir alaptary. Qazaq oblystarynda zemstvo ashylady degen auyzǵa alynbaidy. Onyń sebebi, áueli Dumada deputatymyzdyń joqtyǵy. Ekinshi zemstvonyń kerektigin bizdiń qazaqtyń bilip jetpeitindigi. Bizge zemstvo beru kerek dep aityp otyrǵan deputatymyz joq bolsa, zemstvony kereksinip izdep otyrǵan halyq taǵy bolmasa, zemstvo beremiz dep, aitar ma? Tipti, ortadan oiyp, zemostvoǵa kirgizbei qoiǵan Astrahan qazaqtary da múnyń dúrys emes dep aitqan joq. Aldy kerek qylmaǵan, az demegen, qumaǵan soń bylaiǵysy da solai demekshi. Biraq zemstvony kerek qylmai otyrǵan júrtqa zemstvonyń keregi ne dep eshkim aita almaidy. Zemstvony mújyqtarda kerek qylyp otyrǵan joq. Keregi bar dep blok ózi baǵdarlamasyna kirgizip otyr. Ásirese osy soǵys kezinde zemstvonyń paidasy kóp tigen soń, halyqqa beru kerek desip túr. Sóitip túrǵanda bizge de zemstvo ber dep súrauymyzǵa naǵyz qolaily shaq. Sondyqtan Sibir deputattarynyń tabynda bolǵanda, qazaqqa da zemstvo kerektigi aitylady. Qazaqpen qatar otyrǵan mújyqtardyń, zemstvo isine kelgende birinen biriniń artyq-kemi joq ekendigi sóilenedi. Sonan soń Sibir deputattary, Sibir oblystarynda zemstvo máselesin sheshuge kirisui kerek.
«Qazaq» gazeti, 1-bet, №174, 23 mart.
Túp núsqa arab harpinde
Audarǵan Qajet Andas.
PETROGRADSKOE PISЬMO: Musulьmanskoi fraktsii
Na sozvannom sovete fraktsii musulьmanskih deputatov obsujdalisь i voprosy kasaemye kazahskogo naroda. Sredi kazahskih voprosov samymi znachimymi yavlyayutsya – vopros voinskoi slujby i vopros zemli.
Ob etom bylo skazano tam je. Seichas, kogda rassmatrivayutsya tolьko voprosy imeyushie otnoshenie k voine, hotь i podnimalsya vopros zemli, na nego ne obrashali osobogo vnimaniya i on byl zakryt.
Govorilosь i o netselesoobraznosti prizyva kazahov na voinskuyu slujbu v voennoe vremya i o tom, chto v sluchae ih prizyva v poslevoennoe vremya, v budushem, – kazahi ne mogut slujitь v peshih voiskah, chto oni ne vynesut kazarmennyh uslovii, chto kazahi mogut slujitь tolьko kak «konnye kazaki».
Takje byl vnesen na sovet vopros, obshii dlya kazahov i drugih musulьman: vopros o prisoedinenii kazahov k vneshnemu bloku deputatov – musulьman.
Na sovete mnenie razdelilisь nadvoe: prisoedinyatь – ne prisoedinyatь.
Prichina razdeleniya mnenii: kogda nujen budet blok, pustь sami idut i prisoedinyayutsya, a tak, chtoby priglashatь v blok – net, blok ne nujdaetsya v presoedinenii k nim drugih. Esli kto i zahochet prisoedinistьsya k bloku, to doljen budet strogo priderjivatьsya programmy bloka.
V programme bloka 13 punktov, tam ne govoritsya o sozdanii osobyh uslovii ili drugih lьgot dlya novyh chlenov. Poetomu, esli prisoedinyatsya novye chleny i budut rasmatrivatьsya voprosy, reshenie kotoryh nujno im, t.e. «novichkam», eshe neizvestno kak na eto posmotrit sam blok.
Delo ne v tom, chto blok ne mojet otkryto obsujdatь polojenie novyh chlenov, vnesti ih voprosy v svoyu programmu, a v tom, chto v bloke estь kadetskaya partiya so svoei programmoi v kotoroi govoritsya, chto vse narody Rossii doljny bytь ravnopravnymi, – eto s odnoi storony, a s drugoi storony estь natsionalistskaya partiya, kotoraya govorit: russkii narod – eto russkii narod, a drugie narody – eto drugie narody, i smotryat na nih po – raznomu, oni protiv uravnivaniya prav drugih narodov s pravami russkogo naroda – eto partiya russkih natsionalistov. Eti dve partii i po svoim programmam – daleki drug ot druga. Ih obъedinila v odin blok Evropeiskaya voina. CHego – tolьko ne nedelala eto voina. Sluchaetsya to, chto ne doljno bylo sluchitьsya, my vidim to, chto ne doljno bylo bytь uvidennym. Vot i eti dve partii obъedinivshisь v odin blok delayut rabotu. I eto sluchilosь i etogo ne sluchilosь by v drugoe vremya. Voina zatronula chestь Otechestva. Hotya programmy etih partii raznye, no chestь i Otechestvo u nih obshee.
Otsyuda i obshaya tselь – pobeda nad vragom. Vo glave Otechestva doljno stoyatь nadejnoe pravitelьstvo. Segodnyashnee pravitelьstvo slaboe, ne mojet reshatь voprosy voennogo vremeni, ubedivshisь v etom, i dlya vypravleniya polojeniya s pomoshьyu drugogo nadejnogo pravitelьstva byl i sozdan etot blok. Eto i estь zavetnaya tselь bloka. Programmy v osnovnom sostavleny iz zadach kasaemyh voiny, reshenie kotoryh priblizit pobedu.
Blogisty izbegayut drugih voprosov.
Osobenno, esli stavitsya vopros o pravah malyh ili drugih narodov, nachinaetsya shum-gam natsionalistov.
Govorya ponyatnym yazykom – etot blok, kak krug zaklyuchivshii v sebya dve golovy,- vinovnyh i nevinovnyh i stolknuvshii ih lbami.
Esli prodoljatь gnutь palku, ona mojet slomatьsya. Zadachi bloka eshe ne resheny. Eshe net nadejnogo pravitelьstva. CHtby dojdatьsya ego, ne slomatь, ne razdelitьsya na chasti – blogisty zashishayut svoi blok.
Tak obstoyat dela v bloke, poetomu na sovete fraktsii bylo podpisano takoe soglashenie: vajnye dlya musulьman voprosy, oni mogut predlojitь v blok, dlya vneseniya v Programmu, a blogisty doljny prinyatь reshenie o vnesenii – nevnesenii etih voprosov v Programmu bloka. Vajnye, dlya musulьman zadachi takovy:
- Ubratь vse prepyatstviya i ogranicheniya dlya nerusskih narodov.
- Narodam, lishivshihsya prav na deputatstvo- vosstanovitь prava.
- Razresheniya na perehod ot odnoi religii v druguyu doljen bytь odinakov na vseh urovnyah
- Soblyudatь, privesti v poryadok, ocherednostь rassmotreniya voprosov.
- Vosstanovitьorganizatsiyu muftiatstva.
- Obuchenie v musulьmanskih shkolah provoditь narodnyh yazykah narodov.
V sluchae neprinyatiya etih voprosov, predlagaetsya k rassmotreniyu sleduyushie:
- Kajdomu narodu predostavitь pravo na otdyh v svoi prazdniki, a v prazdnichnye dni drugih narodov prodoljatь rabotatь.
- Proizvesti remont i privesti v poryadok musulьmanskie duhovnye uchrejdeniya.
- Snyatь ogranicheniya i prepyatsviya na puti rasprostraneniya musulьmanstva.
Kakogo – by voprosa, iz perechislennyh, ne kosnulisь my nesem poteri. Eti nashi voprosy, esli budut prinyaty – horosho, ne budut prinyaty – tak hotь oznakomyatsya, rassmotryat. S takimi myslyami my napravlyaem ih v blok. V eto voennoe vremya, kogda rassmatrivayutsya voprosy tolьko voennogo haraktera, nadejdy na to, chto voprosy, resheniya kotoryh nujny tolьko musulьmanam, budut vneseny v programmu-malo. Sovet po kazahskim voprosom vo fraktsii musulьman na etom zakonchen. «Kazahskii vopros o zemle nado by vklyuchitь otdelьnym punktom, v predlagaemyi spisok», govorili nekotorye, no podumav, reshili, chto v dannyi moment podnimatь ego net smysla.
Vopros o zemle eto ne tot vopros, o kotorom mojno osobo ne bespokoitьsya: vrode togo – primut – ne primut, rassmotryat – net. Etot vopros – spornyi vopros, reshaemyi v protivostoyanii. I seichas ne vremya sidya ryadom s «mujikom» vesti spory do krovi, do pota, zastavitь slushatь slovo kazaha, dokazyvatь i pobeditь, to estь dobitьsya svoego. Seichas ne vremya.
SOVESHANIYU DEPUTATOV SIBIRI
U kazahov ostalisь eshe dva voprosa, kotorye neobhodimo reshatь – eto vopros «zemstva» i vopros vosstanovleniya prav na deputatstvo.
Dumaem, chto eti voprosy luchshe prorabatyvatь ne cherez fraktsiyu musulьman, a posredstvom drugih. Vopros vosstanovleniya prav kazahov na deputatstvo nujno podnimatь daje ne v samoi Dume, a v Gos. Sovete. My sochli etot variant priemlemym i vedutsya nekotorye podgotovitelьnye raboty. Dva polnotsennyh chlena Gos. Soveta obeshali nam podnyatь nash vopros.
Vopros «zemstva» luchshe reshatь s pomoshьyu deputatov Sibiri. Tak, odin iz punktov programmy bloka glasit: otdalennym obshirnym territoriyam Rossii predostavitь zemstvo. Nasha zemlya toje okraina Rossii. No u nas net zemstva. Odnako, my podpadaem pod etot punkt programmy. Na stranitsah gazet budut osvesheny voprosy predostavleniya zemstva okrainnym territoriyam Rossii, naprimer – Kavkaz, Sibirь, a o predostavlenii zemstva kazahskim oblastyam ne govoritsya nichego. I glavnoi prichinoi tomu, otsutstvie svoego deputata v Dume.
Vo – vtoryh – sami kazahi nedoponimayut o vajnosti polucheniya zemstva. Kogda net deputata postoyanno tverdyashego o predostavlenii nam zemstva, kogda narod ne prosit zemstva, kak budto ono emu i ne nujno, kto – je pridet k nam i skajet:
Vot vam zemstvo, my daem vam ee. Daje astrahanskie kazahi, promolchali, kogda ih ne vklyuchili v sostav zemstva.
Esli predshestvuyushie molchali, ne dobivalisь, posleduyushie postupyat takje. Odnako, narodu kotoryi ne ne prosit zemstva, nikto i ne skajet zachem vam zemstvo. «Mujiki» toje ne prosyat zemstva ono im i ne nujno.
Eto blok govorit, chto nujno predostavlyatь zemstvo i vklyuchaet vopros v svoyu Programmu. Osobenno v eto voennoe vremya, kogda zemstvo prineslo mnogo polьzy, pogovarivayut o neobhodimosti predostavleniya zemstva narodam. Vot samoe vremya, kogda nujno prositь zemstvo i dlya nas kazahov. Poetomu, kogda my budem na sъezde deputatov Sibiri, budet skazano i o predostavlenii «zemstva» kazaham. Kogda vopros zemstva kosnetsya i «Mujikov», jivushih bok o bok s kazahami, ne budut iskatь razlichii mejdu nami.
Posle etogo, deputaty Sibiri doljny pereiti k resheniyu voprosa predostavleniya zemstva sibirskim oblastyam.
Gazeta «Kazah» №174, str 1, 23 marta 1916 goda.
Material podgotovlen po perevodu Kajeta Andasa.
Perevod na russkii yazyk – Sabyrjan Kaliev.
Istochnik: informatsionnoe agentstvo “Q-Andas”.











