Búl qazaqtyń birtuar úly Ánuar Álimjanovtyń sózi. Árine, ómir ózgerip, jyl kerueni alǵa jyljyǵan saiyn jaqsylyq ta, tabys ta eselenip, el igiligine asa beretini anyq. Ótkendi qúrmettei almasaq, jetistigimizdiń jelge úshqany. Osy túrǵydan kelgende, asyl arnadan shyqpai, aǵa buynnyń aqyly men parasatyn, bilimi men biliktiligin ekshep, elge tanytqan jańalyqtardy kórgende kóńiliń tolady.
«Óleńdi de janyńdy jep aitasyń» degendei, kitap jazu da qiyn júmys. Al túlǵalar jaily jazylǵan túshymdy dúnielerdi saraptap, salystyryp, aitpaq oiyna astar bolar dúnielerdi tauyp, jinaqtaudyń ózinde izdenistiń jatatyny jasyryn emes. Baiyptap qarasaq, Árine, jastar Ánuardyń atyna qanyq bolǵanymen onyń sol biikke qalai jetkenin bile bermeidi. Bilgińiz kelse joǵaryda atalǵan kitapty oqyp kórińiz. Tómendegi jazbalardan kóńilińizdi kúpti etken súraqtarǵa dál jauap taba alatynyńyzǵa senimdimiz.
SHoqaidy alǵash tanytqan
M. SHoqai qyzmetin jónimen ádil baǵalau túrǵysynda, búl taqyrypqa sonau keńes zamanynyń ózinde-aq alǵash túren salǵan jazushy Ánuar Álimjanov . Alash alyptary shoǵyryna jatatyn arys-tarymyzdyń árqaisysynyń tarihtaǵy orny airyqsha. Áitse de, Mústafa SHoqaidyń ózge qairatkerlerden, zamandastarynan ereksheligi nede deitin bolsaq, eń áueli, Mústafa SHoqai – Túrkistannyń tútastyǵyna tolyq sengen, sol jolda basyn báigege bailaǵan qabyrǵaly da san qyrly qairatker. Sayasi kózqaras keńistigi túrǵylastarynan áldeqaida keń bolǵan ol qazaqtyń táuelsizdigin kúlli Túrkistannyń táuelsizdiginen bólip qaramaǵan. Eń kúrdeli másele – «Mústafa SHoqai gitlershilermen auyz jalasqan, aziyalyq tút-qyndardy Keńes Ókimetine qarsy soǵysuǵa úgittep, olardan «Túrkistan legiony» degen jasaq qúruǵa qatysqan, Otanyn satqan opasyz, dúshpan», – dep Keńes Ókimeti taqqan aiyp. Búl aiyp shyndyqty búrmalau ekendigi qazir dáleldenip otyr. Jazushy, qoǵam qairatkeri Á. Álimjanov «Mústafa SHoqai. Ol kim?» degen maqalasynda «Mústafa SHoqaiúly eshkimniń aqtauyna múqtaj emes. Ol ózin-ózi shyǵar-malarymen, erligimen aqtap otyr. Ony tarih pen uaqyt aqtady. Túrki tilinde sóileitin halyqtar onyń ózine laiyq baǵasyn berude», – dep jazǵan eken. Ánuardai kórnekti qairat-kerdiń búl tújyrymynyń dúrystyǵyn ómirdiń ózi kórsetti.

Ayaly alaqandar
Ánuar Álimjanov balalar úiinen shyqqan jetim emes. Biraq, ol ómir súrgen qoǵam búkil qazaqty jetimsiretkendikten, ol kez árbir qazaq balasy úshin qiyn kezeń edi. Ánuardiń da túrmystyq jaǵdaiy nashar boldy. Mektepte oqyp júrip, kolhoz júmystaryna aralasty. Jasynan alǵyr boldy. Qazaqsha men orysshany jetik bilgendikten mektepti de, joǵary oqu ornyn da oryssha bitirgen. Universitet qabyrǵasynda júrgeninde «Leninskaya smena», «Ogni Alatau» gazetterinde, qazaq basylymdarynda maqalalary jariyalanyp, basqa jazushylardyń shyǵarmalaryna oryssha pikir jazyp, erte kózge túsedi. Sóitip júrip, Múhtar Áuezovtiń de nazaryna iligip, onyń erekshe qamqorlyǵynda bolady. Ánuardiń «Keruen kúnge bet aldy» degen alǵashqy eńbeginiń jaryqqa shyǵuyna Múhtar Áuezovtiń kóp septigi tigen. Jazushylar odaǵyna baryp júrgeninde Ánuardiń «Prostor» jurnalynda shyqpai jatqan eńbeginiń bar ekenin estip, súratyp alyp oqidy. Oqyp bolǵan soń, Ánuardi ózine shaqyrtyp: «Seniń «Prostorǵa» bergen hikayańdy oqyp shyqtym. Maǵan qatty únady. Eki dana etip bastyryp alarsyń. «Jazushy» baspasyna aparyp ber» dep qolyna tuyndyǵa jazǵan pikirin ústatyp, erekshe meiirimmen arqasynan qaǵyp, shyǵaryp salady. Ánekeń jaryqtyq: «Múqańnyń arqamnan qaqqan alaqanynyń ystyǵy osy uaqytqa deiin bilinip túratyn siyaqty», – dep aityp otyratyn edi.
Semei poligony jabyluy tiis
Ánuar jaryqtyq ǵajap patriot adam edi. Onyń jazbaǵan taqyryby qalmaǵan shyǵar. Ol qazaq múddesine qaishy keletin qandai másele bar, sonyń barlyǵyn qamtyǵan. «Literaturnaya gazeta» men «Pravdanyń» Orta Aziya men Qazaqstandaǵy tilshisi bolǵanynda qazaqqa qatysty kókeikesti máselelerdiń barlyǵyn qamtyp, jazyp otyrǵan. Poligonǵa qatysty máseleni de kóterip Semeide ótken jinalysta: «Poligon bizdiń talai úrpaǵymyzǵa zardabyn tigizeri anyq. Sondyqtan, poligon jabyluǵa tiis» dep sóz sóilegen. «Kóp zardaby joq» dep aqtalmaq bolǵan poligon bastyǵy general Ilьenkoǵa qarap: «Marshaldyń búiryǵy – bir basqa, halyqtyń talaby – bir basqa. Halyq poligondy jabudy, búl jaqtan áketudi talap etip otyr», – dep esh taisalmai, ashyna sóileidi. 1úú0 jyldyń qarashasynda Londonda YAdrolyq qarusyzdanu últtyq komitetiniń konferentsiyasynda,úlybritaniyanyń qauymdar palatasynda osy máseleni tilge tiek etedi. «Búl jarylys Qozy men Bayan mahabbaty jaiyndaǵy kóne dastan tuǵan jerde jasaldy. Ol óńir – bizdiń halqymyz, mádenietimiz úshin eń qasietti de kieli jer. Orys Lev Tolstoidyń YAsnaya Polyanasy, shotlandyq Robert Bernstiń, aǵylshyn Baironnyń kindik qany tamǵan ólkesindei. Baironnyń óleńderi ótken ǵasyrdyń sońynda búkil Aziya kóleminde túńǵysh ret sol óńirde, 467 jarylys bolǵan jerde qazaq tilinde oqyldy. Bairon men Pushkin óleńderin qazaq tiline qazaqtyń últtyq mádenietiniń alyp túlǵasy úly Abai aqynymyz audardy. Abai keiin 467 dúmpu bolǵan sol óńirde tuyp-ósip, sonda kóz júmdy» dep sóz sóileidi. Mine, el qamyn oilaǵan azamat qazaq múddesi úshin kúresti sonauúlybritaniyanyń Qauymdar palatasynda da jalǵastyrady.

Kóp oqylatyn avtor
Aqyn Fariza Ońǵarsynova óziniń bir maqalasynda bylai jazady: Qazaq ádebietiniń tarihynda erekshe oryny bar, ádebietimizdi álemdik dárejege kóteruge, dúnie júzi oqyrmandaryna qazaq aqyn-jazushylaryn tanystyruǵa janyn salyp qyzmet etken Ánuar Álimjanov degen aǵamyz boldy. «Mahambettiń jebesi», «Jaushy», «Dorogi lyudei», «Suvenir iz Otrara», «Kógildir taular» degen roman-povesteriniń bárinde halqymyzdyń ruhyn kóteru, táuelsizdik jolyndaǵy balalarymyzdyń kúrespen ótken ómiri bayandalady. Menimen qatar, keiin shyqqan aqyn-jazushylardyń shyǵarmalaryn orys tiline audartuǵa kóp qyzmet etken edi. Sol kisiniń «Pildiń balasy» degen áńgimesin jáne Londonda 1990 jyly ótken YAdrolyq qarusyzdandyru últtyq komitetiniń konferentsiyasy menúlybritaniyanyń Qauymdar palatasynda «Atom kúline kómilip qalmaiyq» degen taqyryppen sóilegen sózin oqydym. Ánuar aǵamyz orys tilinde jazatyn, biraq onyń úlken-kishi ár shyǵarmasynda qazaqy qan, ar men namys búrqyrap aspanǵa atyp jatatyn.
Farabidi qaita tiriltken
Ánekeń álemniń kóptegen elderin aralaǵan. 1967 jyly bolar, shet elderge kezekti bir saparynda Qarashi qalasyna at basyn tiregen Ánuardi Pákistannyń ataqty suretshisi Salyh Aiyn Ortalyq bank ǵimaratyndaǵy suret galereyasyna alyp barypty. Onda qazaqy reńdi bir kisiniń dombyra ústap túrǵan suretin kóre qalǵan Ánekeńniń: «Búl kim?» degenine Salyh: «Búl – Ábu Nasyr Múhammed ál-Farabi. Ábu Sinadan bastap barlyq ǵúlamalardyń ekinshi ústazy. Bizdiń osynda ornalasqan kitaphanamyzda Aristotelьdiń, Evklidtiń, Ptolomeidiń eńbekterine jazǵan túsinikteri, óziniń kóptegen jazbalary bar», dep jauap qaiyrypty. Ánuardiń sol sátte qandai sezimge bólengenin oilap baiqańyzshy?!.. Ol sol suretti kókirek kózine kóshirip alyp, elge oralysymen qylqalam sheberimiz Ybyraev Bekke aityp otyryp salǵyzyp, babamyzdyń búginde bizge qymbat beinesin alǵash jasatty!..

«Bizdiń Ánuar – Nash Anuar»
Jazushy ári qoǵam qairatkeri Ánuar Álimjanovtyń tuǵanyna 80 jyl toluyna arnap shyǵarylǵan «Bizdiń Ánuar – Nash Anuar» jinaǵy qalamger ómiriniń ainasy ispetti. Kitapty Ánuar Álimjanovtyń jaqyn dosy, zamandasy, kóp jyldar birge qyzmettes bolǵan belgili qazaq jazushysy Ǵabbas Qabyshúly qúrastyrdy jáne jauapty redaktory boldy. Ánuar «Qazaq ádebieti» gazetiniń bas redaktory, Qazaqstan Jazushylar odaǵy basqarmasynyń birinshi hatshysy bolǵan jyldarda Almaty qalasy álem ádebietiniń iri ortalyqtarynyń birine ainalǵany – tarihi shyndyq. Onyń bir ǵana mysaly, 1973 jyly Aziya jáne Afrika elderi jazushylarynyń V konferentsiyasy ótkizilip, ǵúlama babamyz ál-Farabidiń 1100 jyldyǵy toilanǵany. Asa auqymdy osy eki sharanyń da úitqysy Ánekeń boldy. Ádebietimizdiń alyby Múhtar Áuezov: «Eger I Petr Europaǵa tereze tesken bolsa, Ánuar Aziyaǵa aiqara ashty» degen eken.úly ústaz ózin 1953 jyldyń sáuir aiynda KGB-nyń túzaǵynan qútqarǵan shákirtiniń azamattyq, jazushylyq barlyq qyry ashylǵanyn, onyń Aziyaǵa ǵana emes, Europaǵa, Amerikaǵa, Afrikaǵa tanymal túlǵa, halyqtar dostyǵyn jáne beibitshilik tuyn kótergen qairatker bolǵanyn, dúnie júzinde atom-yadrolyq synaqtardyń toqtatyluyn talap etip, 1989 jyly Semeide bolǵan ǵylymi konferentsiyada, al 1990 jyly Angliyanyń yadrolyq qarusyzdanu jónindegiúlttyq komitetiniń jyl saiynǵy májilisinde jáneúlybritaniya parlamentiniń Qauymdar palatasynda jalyndy sóz sóilegenin kórip úlgermedi. Alaida, atalmysh jinaqta sol úlaǵatty ister tolyq kórinis tapty.
Qajet Andas,
Q-Andas aqparat agenttigi











