«Qolda barda altynnyń qadiri joq, qoldan shyǵyp ketken soń ókindim-ai» dep keletin halyq ánin jattap ósken úrpaqpyz. Dese de aramyzda júrgende abyroi biigimen áspettelip, ortamyzdan ketken soń da qadirin asyryp júretin adamdar kóp. Sol qatarda soǵys maidanynda bolsyn, beibit kúnniń berekeli kúnderinde bolsyn eńbegimen erekshelenip, júrt qúrmetine bólenip ótken Toqtarbai Qanapiyanov atamyzdy erekshe atauǵa bolady. Toqsan jasty eńserip, júzge qarai qadam basqanda qaitys bolyp edi. Mine, bir jyl óte shyǵypty. Keide júmysta otyrǵanda esikti eppen ashyp, aldymen asa tayaǵyn alǵa ozdyryp, sosyn oń ayaǵymen esikten eppen kirip, erkelete amandasatyn atamyz eske túsip ketedi.
Toqtarbai Qanapiyanov degen esimdi eń alǵash ekinshi úly Qanattyń auzynan estidim. Taldyqorǵanǵa qonystanyp, ár shóptiń basyn bir shalyp, kezdesken júmysty isteuge yntalanyp, tirshilik jolyn jańadan bastap júrgende Qanatpen bir mezgil birge júmys istedim. Ol shaǵyn jekemenshik tsehtyń direktory, men júmysshysy edim. Júmys barysynda shúiirkelese qalsaq, ákesi jaily aita bastaityn. «Papam soǵysqa qatysyp, el qorǵaǵan», «Papam múǵalim bolyp, kóptegen shákirt tárbielegen», «Men erkeleu óstim, tentekteu edim. Biraq papam keshire biletin», «Papam pendege zalaly joq, perishte adam»… Qanattyń áńgimesi osylai jalǵasatyn. Biz sonda Toqtarbai atany kórgimiz kelip ketetin.
…Arada bir-eki jyl ótip, «Jetisu» gazetine júmysqa túrdym. Gazettiń kún saiynǵy qarbalas júmysy bastalyp ketti. Ár kúni jańa adamdarmen tanysasyń, jańa esimderdi jattaisyń, olardyń ómir, óńir, adamdar jaily aitqandaryn jazyp aluǵa asyǵyp túrasyń. Sondai kúnderdiń birinde kabinetke súńǵaq boily, boiyn tip-tik ústaǵan, omyrauy medalьǵa toly qazaqtyń bir aqsaqaly kirip kele jatty. Ornymnan qarǵyp túryp, qos qolymdy ala júgirdim. Atamyz sol qolyn úsyna berdi. Ary qarai kelgen sharuasyna kóshtik.
- Qajet sensiń be?
- Iá, – deimin.
- Qanat sen turaly kóp aitushy edi…
- Siz turaly da kóp aitatyn…
Toqtarbai atamen bizdiń tanystyǵymyz osylai bastalyp ketti. Sodan bergi 10 jyl boiǵy ómirimde atamen syilasyp, syrlasyp, aitqan aqylyn jadyma saqtap, ómirden kórgeni men kókeiine túigenin óz ómir jolymdaǵy igilikterge júmsauǵa tyrysyp keldim. Sodan beri ol kisi jaily baspasózge biraz dúnie jazyppyn. Ózi jaily, tipti úrpaqtary turaly da jaqsy bilemin desem artyq aitqandyq bolmas. Osy joly atamyzdy eske ala otyryp, sol qasietterdiń birazyna toqtala ketkim keledi.
Halqymyzda: «Tegin bilgen tektiliktiń belgisi» degen naqyl bar. Toqtarbai Qanapiyanov ta tekti jerdiń perzenti edi. Arǵy atasy iisi naiman júrtynyń úrany bolǵan Er Qaptaǵai bolsa, bergi atasy jońǵarmen soǵysta eren erligimen tanylǵan Bóribai batyr edi. Al Bóribaidan taraityn Qydyráli bidi bilmeitin qazaq joq. Talai tolǵaqty dau-damaidy bir-aq auyz sózben sheship, el berekesin saqtaǵan Qydyraly túqymynan osy kúnge deiin bekzattyq úzilmei keledi. Osyndai órkendi el, ósken atadan taraǵan adamnyń úlylyqqa úmtylyp, erlikke talpynbauy múmkin emes edi. Sol izgi múrattardyń jigerin janyp, namysyn qairaityny da, ómirge qúlshyndyryp, órlikke jeteleitini de shyndyq. Onyń boiynan, sózinen, túrysynan, qarasynan, ár qimylynan osyndai tektiliktiń belgisi anyq ańǵarylatyn.
Ósken ortasy da talai áńgimege arqau bolatyn Qyzylaǵash auyly. Iá, keshegi Keńes dáuirinde myńǵyrtyp mal ósirgen Qyzylaǵash auylynyń jastary osyndai bailyqty kórip, barlyqtyń ishinde erjetti. «Balapan úyada ne kórse, úshqanda sony iledi» degendei, auyldyń baquatty tirligi sol kezdegi jastardyń eńsesin tik ústap, erkin ósuine yqpal etti. Búl Toqtarbai atamyzdyń soǵys kezinde de, júrt ruhyn serpiltetin ústazdyq qyzmeti barysynda da janyna jalyn, maqsatyna kúsh berip keldi. «Auylyna qarap azamatyn tany» degen naqyl, mine, osyndai ómirge arnalyp aitylǵan shyǵar. Esesine, Toqtarbai atamyz toqsan jyldyq ómirinde azamatyna qarap auylyn tanytatyn talai tabysty isterdi atqardy.
Ómirin órlikpen órip, bilimdi úrpaq ósirgen, eldiń erkindigi, júrttyń berekesi, úrpaqtyń bolashaǵy úshin ayanbai ter tókken atamyzdyń jemisti isteri osyǵan deiin de talai jazyldy. «Jetisu ardagerleri», «Jetisu jaisańdary», «Jetisudyń jeńimpaz jauyngerleri», «Úly Jeńiske – 70 jyl», «Abyz Aqsu, ańyz Aqsu, naǵyz Aqsu», «Úrpaqqa úran bolǵan úly Jeńis», «Keshegisi kenen, búgini kemel, erteńi núrly Kóksu» tárizdi kitaptar men alьmanahtarda, respublikalyq, oblystyq, audandyq gazetterde atamyzdyń soǵystaǵy, beibit kúnderdegi ómir ótkelderi, eldiń ruhaniyatyna qosqan úlesi keńinen tanystyrylyp, tarihqa tańbalandy. «Óz eli óz erlerin eskermese, el tegi qaidan alsyn kemeńgerdi» dep Iliyas aqyn aitqandai, eli erin eskerip, eri eline ayanbai qyzmet etti. Dese de, biz de óz oqyrmandarymyzǵa ol kisiniń qadirli isteriniń qadau-qadau tústarynan aqparat bere ketsek artyq bolmas.
Toqtarbai Qanapiyanov 1924 jyly dúniege keldi. Ákesi Qanapiya Qozaidarov újymsharda brigadir, sheshesi Ásemǵaisha Aqashbaiqyzy sauynshy. Ákesi siyr fermasyn basqaryp júrip, 1941 jyly soǵysqa attanady. Al Toqtarbai 1942 jyly ásker qataryna alynyp, Tashkent qalasyndaǵy radister daiyndaityn kursty bitirip, 1943 jylǵy shildede soǵysqa attanady. Súrapyl soǵys jyldary Ukrainanyń Dnepr ózeninen ótu shaiqasyna qatysyp, III dárejeli Dańq ordenimen marapattalady. Soǵys barysynda auyr jaraqat alyp, oń qolynan aiyrylady da 1944 jyly nauryz aiynda auylǵa qaitady. Kele sala Qapal uchilishesiniń múǵalimder dayarlaityn qysqamerzimdi kursyn bitirip, Qoǵaly auylyna múǵalimdikke jiberiledi. 1944 – 1952 jyldary osy audannyń Qoǵaly, Dolanaly, Qyzyljar ortalau mektepterinde alǵashynda tarih, geografiya pánderinen dáris beredi. Keiinnen oqu isiniń meńgerushisi, 1947 – 1952 jyldary mektep direktory bolyp qyzmet atqarady. Densaulyǵyna bailanysty 1952 jyldan bastap Kóksu audany, Eńbekshi auylyndaǵy Amangeldi orta mektebine auysyp, sol mektepke múǵalim, direktordyń orynbasary, direktor bolyp 35 jyl eńbek etip, «Qazaqstan Respublikasynyń eńbegi sińgen múǵalimi» siyaqty kóptegen ataqtyń, merekelik medalьdiń iegeri atanady. Osy aralyqta, yaǵni 1954 jyly Abai atyndaǵy pedagogikalyq institutqa syrttai oquǵa túsip, 1960 jyly tarih mamandyǵy boiynsha bitirip shyǵady. 1987 jyly qúrmetti zeinetkerlikke shyqqannan keiin Taldyqorǵan qalasyna kóship kelip, oblystyq ardagerler úiymynyń múshesi retinde jas úrpaq tárbiesimen ainalysty. Otbasyndaǵy úsh úl, úsh qyzy da jolyn quyp, el úshin eseli eńbek etip júr. Atamyzdyń el ómirine, qoǵam órkenietine qosqan eńbegi elenip, oblystyq máslihattyń 2013 jylǵy 30 qazandaǵy №24-149 sheshimimen «Almaty oblysynyń Qúrmetti azamaty» ataǵyna ie boldy. Búǵan deiin de Kóksu, Aqsu audandary men Taldyqorǵan qalasynyń Qúrmetti azamaty atanyp, bedelge ie bolǵanyn bilemiz.
«Ózi jaqsy adamǵa bir kisilik oryn bar» degendei, Toqtarbai atamyzdyń ótken ómir belesteri jaily jazylǵan maqalalardy paraqtap otyrsańyz ol kisi jaily aitylǵan izgi áńgimelerge qanyǵasyz. Bóten pikir, oǵash oi tappaisyz. Asyra maqtau, alyp-qashpa áspetteuden de aulaq. Qaita atamyzdyń naǵyz adami kelbetin, azamattyq beinesin, súńǵyla bolmysyn kórsetetin oilarǵa toly. Oblystyq «Jetisu» gazetiniń 2005 jylǵy nómirinde Seidahmet Qojabergenov «Qazynaly qart» atty óleńinde «SHákirtter ótti talai aldyńyzdan, olar da áldeneshe shepti búzǵan. Báriniń bas sardary ózińiz bop, kelesiz áli ainymai qalpyńyzdan», – dep tolǵasa, Úly Otan soǵysynyń ardageri Satylǵan Qúlmúhambetov «Zamandasym» atty óleńinde: «Saǵan degen syily, kóńil júregim, zamandasym, bar múnda dep júremin», – dep tebirenedi. Al belgili jurnalist Núrila Bektemirova «Jaqsy atanyń úrpaǵy» atty jyrynda Toqtarbai atanyń ómirin óleńmen órnekteidi. Qazaqstan Jazushylar odaǵynyń múshesi Túrsyn Ábduálievtiń «Úlgili ústazdar úiytqysy» atty súhbatynda atanyń ústazdyq jolyndaǵy bitim-bolmysy tútastai kórinis tabady. Taldyqorǵan oblystyq «Jerúiyq» gazetiniń tilshisi Jaiyrbek Qaspaqov, Áben Dáurenbekov, «Mádeniet jáne túrmys» jurnalynyń tilshisi Zákir Asabaev, «Qazaqstan múǵalimi» jurnalynyń tilshisi S. Meiirjanov, oblystyq «Jetisu» gazetiniń tilshileri Áli Ysqabai men Sarbi Áitenovlardyń maqalalarynda atamyzdyń biik parasaty men tereń bilimdarlyǵy jan-jaqtyly kórsetilgen. Ol kisiniń zamannyń zańǵar túlǵalary Núrmolda Aldabergenov, Zyliha Tamshybaeva, taǵy da basqa Eńbek Erlerimen qatar túryp, ólkeniń órkenieti úshin erinbei eńbektengen jemisti isteri sóz bolady. Búginde eldiń qúrmetine bólenip, qazaqtyń atyn álemge pash etip júrgen Núrǵali Núsipjanov siyaqty shákirtterdi tárbielep, el mereiin ósirgen qajyrly da qarapaiym beinesi aishyqtalady.
Babalarymyzdan qalǵan «Adam úrpaǵymen myń jasaidy» degen tújyrym dúrys eken. Qaryndasy Klara Qanapiyaqyzynyń «Asqar tauym bauyrym» atty maqalasyn oqyp otyryp, júregiń eljireidi. Bauyrmaldyqtyń, tuystyq qamqorlyqtyń, janashyr jaqyndyqtyń ne ekenin sol jazbalardan anyq kóruge bolady. Úlken úly Bolattyń ákesi men sheshesi jaily jazǵan estelikteriniń ózi áke men bala arasyndaǵy jaqyndyqtyń úlgisi ispetti. Qashanda qyz bala ákege jaqyn kelmei me? Qyzy Nazgúldiń áke turaly oi-tolǵamdary izgilik pen igilikke jeteleitin biik adami qasietterdiń belgisindei. Kelini Baqyt Qanapiyanovanyń, nemeresi Serik, Ǵani, Janna, Aijandardyń atasy jaily tolǵanystary tolǵandyrmai qoimaidy.
Joǵaryda atalǵandar Toqtarbai Qanapiyanov turaly jazylǵan dúnielerdiń bir bólegi ǵana. Dese de, artyna osyndai izgi áńgime, oqyǵan adamǵa úlken oi salatyn qúndy dúnieler qaldyrǵan atamyzdy óldi deuge bola ma? Joq. Qaita sol izgilikter jyl ótken saiyn jańǵyryp, ómirden órlik izdegen, tirlikten bereke tilegen talai jastyń ómirine jolbasshy bolatyny anyq. «Tau alystaǵan saiyn biikteidi» degendei, uaqyt ótken saiyn Toqtarbai atamyzdyń kelbet-keskini de biiktei beredi.
Toqsan jasqa kelu degen de ońai emes. Toqtarbai atamyz siyaqty tolaǵai tabyspen, myqty densaulyqpen, tip-tik qalpymen osy jasqa jetkender de sanauly. Júzge jetsin dep te tilep júrdik. Biraq, taǵdyrdyń isine shara bar ma? Ayauly atamyzdy aramyzdan aldy da ketti. Degenmen, ol kisiniń artynda izgi múraty, igi isteri, eń bastysy, ardaqtaǵan eli, jetpegen armanyn jalǵaityn úrpaǵy qaldy. Demek, olar myń jasap, atamyzdyń atyn óshirmeidi degen oidamyz.
Qajet ANDAS.











