«قولدا باردا التىننىڭ قادىرى جوق، قولدان شىعىپ كەتكەن سوڭ وكىندىم-اي» دەپ كەلەتىن حالىق ءانىن جاتتاپ وسكەن ۇرپاقپىز. دەسە دە ارامىزدا جۇرگەندە ابىروي بيىگىمەن اسپەتتەلىپ، ورتامىزدان كەتكەن سوڭ دا قادىرىن اسىرىپ جۇرەتىن ادامدار كوپ. سول قاتاردا سوعىس مايدانىندا بولسىن، بەيبىت كۇننىڭ بەرەكەلى كۇندەرىندە بولسىن ەڭبەگىمەن ەرەكشەلەنىپ، جۇرت قۇرمەتىنە بولەنىپ وتكەن توقتارباي قاناپيانوۆ اتامىزدى ەرەكشە اتاۋعا بولادى. توقسان جاستى ەڭسەرىپ، جۇزگە قاراي قادام باسقاندا قايتىس بولىپ ەدى. مىنە، ءبىر جىل وتە شىعىپتى. كەيدە جۇمىستا وتىرعاندا ەسىكتى ەپپەن اشىپ، الدىمەن اسا تاياعىن العا وزدىرىپ، سوسىن وڭ اياعىمەن ەسىكتەن ەپپەن كىرىپ، ەركەلەتە امانداساتىن اتامىز ەسكە ءتۇسىپ كەتەدى.
توقتارباي قاناپيانوۆ دەگەن ەسىمدى ەڭ العاش ەكىنشى ۇلى قاناتتىڭ اۋزىنان ەستىدىم. تالدىقورعانعا قونىستانىپ، ءار ءشوپتىڭ باسىن ءبىر شالىپ، كەزدەسكەن جۇمىستى ىستەۋگە ىنتالانىپ، تىرشىلىك جولىن جاڭادان باستاپ جۇرگەندە قاناتپەن ءبىر مەزگىل بىرگە جۇمىس ىستەدىم. ول شاعىن جەكەمەنشىك تسەحتىڭ ديرەكتورى، مەن جۇمىسشىسى ەدىم. جۇمىس بارىسىندا شۇيىركەلەسە قالساق، اكەسى جايلى ايتا باستايتىن. «پاپام سوعىسقا قاتىسىپ، ەل قورعاعان»، «پاپام مۇعالىم بولىپ، كوپتەگەن شاكىرت تاربيەلەگەن»، «مەن ەركەلەۋ ءوستىم، تەنتەكتەۋ ەدىم. بىراق پاپام كەشىرە بىلەتىن»، «پاپام پەندەگە زالالى جوق، پەرىشتە ادام»… قاناتتىڭ اڭگىمەسى وسىلاي جالعاساتىن. ءبىز سوندا توقتارباي اتانى كورگىمىز كەلىپ كەتەتىن.
…ارادا ءبىر-ەكى جىل ءوتىپ، «جەتىسۋ» گازەتىنە جۇمىسقا تۇردىم. گازەتتىڭ كۇن سايىنعى قاربالاس جۇمىسى باستالىپ كەتتى. ءار كۇنى جاڭا ادامدارمەن تانىساسىڭ، جاڭا ەسىمدەردى جاتتايسىڭ، ولاردىڭ ءومىر، ءوڭىر، ادامدار جايلى ايتقاندارىن جازىپ الۋعا اسىعىپ تۇراسىڭ. سونداي كۇندەردىڭ بىرىندە كابينەتكە سۇڭعاق بويلى، بويىن ءتىپ-تىك ۇستاعان، ومىراۋى مەدالعا تولى قازاقتىڭ ءبىر اقساقالى كىرىپ كەلە جاتتى. ورنىمنان قارعىپ تۇرىپ، قوس قولىمدى الا جۇگىردىم. اتامىز سول قولىن ۇسىنا بەردى. ارى قاراي كەلگەن شارۋاسىنا كوشتىك.
قاجەت سەنسىڭ بە؟
ءيا، – دەيمىن.
قانات سەن تۋرالى كوپ ايتۋشى ەدى…
ءسىز تۋرالى دا كوپ ايتاتىن…
توقتارباي اتامەن ءبىزدىڭ تانىستىعىمىز وسىلاي باستالىپ كەتتى. سودان بەرگى 10 جىل بويعى ومىرىمدە اتامەن سىيلاسىپ، سىرلاسىپ، ايتقان اقىلىن جادىما ساقتاپ، ومىردەن كورگەنى مەن كوكەيىنە تۇيگەنىن ءوز ءومىر جولىمداعى يگىلىكتەرگە جۇمساۋعا تىرىسىپ كەلدىم. سودان بەرى ول كىسى جايلى باسپاسوزگە ءبىراز دۇنيە جازىپپىن. ءوزى جايلى، ءتىپتى ۇرپاقتارى تۋرالى دا جاقسى بىلەمىن دەسەم ارتىق ايتقاندىق بولماس. وسى جولى اتامىزدى ەسكە الا وتىرىپ، سول قاسيەتتەردىڭ ءبىرازىنا توقتالا كەتكىم كەلەدى.
حالقىمىزدا: «تەگىن بىلگەن تەكتىلىكتىڭ بەلگىسى» دەگەن ناقىل بار. توقتارباي قاناپيانوۆ تا تەكتى جەردىڭ پەرزەنتى ەدى. ارعى اتاسى ءيىسى نايمان جۇرتىنىڭ ۇرانى بولعان ەر قاپتاعاي بولسا، بەرگى اتاسى جوڭعارمەن سوعىستا ەرەن ەرلىگىمەن تانىلعان ءبورىباي باتىر ەدى. ال ءبورىبايدان تارايتىن قىدىرالى ءبيدى بىلمەيتىن قازاق جوق. تالاي تولعاقتى داۋ-دامايدى ءبىر-اق اۋىز سوزبەن شەشىپ، ەل بەرەكەسىن ساقتاعان قىدىرالى تۇقىمىنان وسى كۇنگە دەيىن بەكزاتتىق ۇزىلمەي كەلەدى. وسىنداي وركەندى ەل، وسكەن اتادان تاراعان ادامنىڭ ۇلىلىققا ۇمتىلىپ، ەرلىككە تالپىنباۋى مۇمكىن ەمەس ەدى. سول ىزگى مۇراتتاردىڭ جىگەرىن جانىپ، نامىسىن قايرايتىنى دا، ومىرگە قۇلشىندىرىپ، ورلىككە جەتەلەيتىنى دە شىندىق. ونىڭ بويىنان، سوزىنەن، تۇرىسىنان، قاراسىنان، ءار قيمىلىنان وسىنداي تەكتىلىكتىڭ بەلگىسى انىق اڭعارىلاتىن.
وسكەن ورتاسى دا تالاي اڭگىمەگە ارقاۋ بولاتىن قىزىلاعاش اۋىلى. ءيا، كەشەگى كەڭەس داۋىرىندە مىڭعىرتىپ مال وسىرگەن قىزىلاعاش اۋىلىنىڭ جاستارى وسىنداي بايلىقتى كورىپ، بارلىقتىڭ ىشىندە ەرجەتتى. «بالاپان ۇيادا نە كورسە، ۇشقاندا سونى ىلەدى» دەگەندەي، اۋىلدىڭ باقۋاتتى تىرلىگى سول كەزدەگى جاستاردىڭ ەڭسەسىن تىك ۇستاپ، ەركىن وسۋىنە ىقپال ەتتى. بۇل توقتارباي اتامىزدىڭ سوعىس كەزىندە دە، جۇرت رۋحىن سەرپىلتەتىن ۇستازدىق قىزمەتى بارىسىندا دا جانىنا جالىن، ماقساتىنا كۇش بەرىپ كەلدى. «اۋىلىنا قاراپ ازاماتىن تانى» دەگەن ناقىل، مىنە، وسىنداي ومىرگە ارنالىپ ايتىلعان شىعار. ەسەسىنە، توقتارباي اتامىز توقسان جىلدىق ومىرىندە ازاماتىنا قاراپ اۋىلىن تانىتاتىن تالاي تابىستى ىستەردى اتقاردى.
ءومىرىن ورلىكپەن ءورىپ، ءبىلىمدى ۇرپاق وسىرگەن، ەلدىڭ ەركىندىگى، جۇرتتىڭ بەرەكەسى، ۇرپاقتىڭ بولاشاعى ءۇشىن ايانباي تەر توككەن اتامىزدىڭ جەمىستى ىستەرى وسىعان دەيىن دە تالاي جازىلدى. «جەتىسۋ ارداگەرلەرى»، «جەتىسۋ جايساڭدارى»، «جەتىسۋدىڭ جەڭىمپاز جاۋىنگەرلەرى»، «ۇلى جەڭىسكە – 70 جىل»، «ابىز اقسۋ، اڭىز اقسۋ، ناعىز اقسۋ»، «ۇرپاققا ۇران بولعان ۇلى جەڭىس»، «كەشەگىسى كەنەن، بۇگىنى كەمەل، ەرتەڭى نۇرلى كوكسۋ» ءتارىزدى كىتاپتار مەن الماناحتاردا، رەسپۋبليكالىق، وبلىستىق، اۋداندىق گازەتتەردە اتامىزدىڭ سوعىستاعى، بەيبىت كۇندەردەگى ءومىر وتكەلدەرى، ەلدىڭ رۋحانياتىنا قوسقان ۇلەسى كەڭىنەن تانىستىرىلىپ، تاريحقا تاڭبالاندى. «ءوز ەلى ءوز ەرلەرىن ەسكەرمەسە، ەل تەگى قايدان السىن كەمەڭگەردى» دەپ ءىلياس اقىن ايتقانداي، ەلى ەرىن ەسكەرىپ، ەرى ەلىنە ايانباي قىزمەت ەتتى. دەسە دە، ءبىز دە ءوز وقىرماندارىمىزعا ول كىسىنىڭ قادىرلى ىستەرىنىڭ قاداۋ-قاداۋ تۇستارىنان اقپارات بەرە كەتسەك ارتىق بولماس.
توقتارباي قاناپيانوۆ 1924 جىلى دۇنيەگە كەلدى. اكەسى قاناپيا قوزايداروۆ ۇجىمشاردا بريگادير، شەشەسى اسەمعايشا اقاشبايقىزى ساۋىنشى. اكەسى سيىر فەرماسىن باسقارىپ ءجۇرىپ، 1941 جىلى سوعىسقا اتتانادى. ال توقتارباي 1942 جىلى اسكەر قاتارىنا الىنىپ، تاشكەنت قالاسىنداعى راديستەر دايىندايتىن كۋرستى ءبىتىرىپ، 1943 جىلعى شىلدەدە سوعىسقا اتتانادى. سۇراپىل سوعىس جىلدارى ۋكراينانىڭ دنەپر وزەنىنەن ءوتۋ شايقاسىنا قاتىسىپ، III دارەجەلى داڭق وردەنىمەن ماراپاتتالادى. سوعىس بارىسىندا اۋىر جاراقات الىپ، وڭ قولىنان ايىرىلادى دا 1944 جىلى ناۋرىز ايىندا اۋىلعا قايتادى. كەلە سالا قاپال ۋچيليشەسىنىڭ مۇعالىمدەر دايارلايتىن قىسقامەرزىمدى كۋرسىن ءبىتىرىپ، قوعالى اۋىلىنا مۇعالىمدىككە جىبەرىلەدى. 1944 – 1952 جىلدارى وسى اۋداننىڭ قوعالى، دولانالى، قىزىلجار ورتالاۋ مەكتەپتەرىندە العاشىندا تاريح، گەوگرافيا پاندەرىنەن ءدارىس بەرەدى. كەيىننەن وقۋ ءىسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى، 1947 – 1952 جىلدارى مەكتەپ ديرەكتورى بولىپ قىزمەت اتقارادى. دەنساۋلىعىنا بايلانىستى 1952 جىلدان باستاپ كوكسۋ اۋدانى، ەڭبەكشى اۋىلىنداعى امانگەلدى ورتا مەكتەبىنە اۋىسىپ، سول مەكتەپكە مۇعالىم، ديرەكتوردىڭ ورىنباسارى، ديرەكتور بولىپ 35 جىل ەڭبەك ەتىپ، «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەڭبەگى سىڭگەن مۇعالىمى» سياقتى كوپتەگەن اتاقتىڭ، مەرەكەلىك مەدالدىڭ يەگەرى اتانادى. وسى ارالىقتا، ياعني 1954 جىلى اباي اتىنداعى پەداگوگيكالىق ينستيتۋتقا سىرتتاي وقۋعا ءتۇسىپ، 1960 جىلى تاريح ماماندىعى بويىنشا ءبىتىرىپ شىعادى. 1987 جىلى قۇرمەتتى زەينەتكەرلىككە شىققاننان كەيىن تالدىقورعان قالاسىنا كوشىپ كەلىپ، وبلىستىق ارداگەرلەر ۇيىمىنىڭ مۇشەسى رەتىندە جاس ۇرپاق تاربيەسىمەن اينالىستى. وتباسىنداعى ءۇش ۇل، ءۇش قىزى دا جولىن قۋىپ، ەل ءۇشىن ەسەلى ەڭبەك ەتىپ ءجۇر. اتامىزدىڭ ەل ومىرىنە، قوعام وركەنيەتىنە قوسقان ەڭبەگى ەلەنىپ، وبلىستىق ءماسليحاتتىڭ 2013 جىلعى 30 قازانداعى №24-149 شەشىمىمەن «الماتى وبلىسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى» اتاعىنا يە بولدى. بۇعان دەيىن دە كوكسۋ، اقسۋ اۋداندارى مەن تالدىقورعان قالاسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى اتانىپ، بەدەلگە يە بولعانىن بىلەمىز.
«ءوزى جاقسى ادامعا ءبىر كىسىلىك ورىن بار» دەگەندەي، توقتارباي اتامىزدىڭ وتكەن ءومىر بەلەستەرى جايلى جازىلعان ماقالالاردى پاراقتاپ وتىرساڭىز ول كىسى جايلى ايتىلعان ىزگى اڭگىمەلەرگە قانىعاسىز. بوتەن پىكىر، وعاش وي تاپپايسىز. اسىرا ماقتاۋ، الىپ-قاشپا اسپەتتەۋدەن دە اۋلاق. قايتا اتامىزدىڭ ناعىز ادامي كەلبەتىن، ازاماتتىق بەينەسىن، سۇڭعىلا بولمىسىن كورسەتەتىن ويلارعا تولى. وبلىستىق «جەتىسۋ» گازەتىنىڭ 2005 جىلعى نومىرىندە سەيداحمەت قوجابەرگەنوۆ «قازىنالى قارت» اتتى ولەڭىندە «شاكىرتتەر ءوتتى تالاي الدىڭىزدان، ولار دا الدەنەشە شەپتى بۇزعان. ءبارىنىڭ باس ساردارى ءوزىڭىز بوپ، كەلەسىز ءالى اينىماي قالپىڭىزدان»، – دەپ تولعاسا، ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ارداگەرى ساتىلعان قۇلمۇحامبەتوۆ «زامانداسىم» اتتى ولەڭىندە: «ساعان دەگەن سىيلى، كوڭىل جۇرەگىم، زامانداسىم، بار مۇندا دەپ جۇرەمىن»، – دەپ تەبىرەنەدى. ال بەلگىلى جۋرناليست نۇريلا بەكتەمىروۆا «جاقسى اتانىڭ ۇرپاعى» اتتى جىرىندا توقتارباي اتانىڭ ءومىرىن ولەڭمەن ورنەكتەيدى. قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى تۇرسىن ابدۋاليەۆتىڭ «ۇلگىلى ۇستازدار ۇيىتقىسى» اتتى سۇحباتىندا اتانىڭ ۇستازدىق جولىنداعى ءبىتىم-بولمىسى تۇتاستاي كورىنىس تابادى. تالدىقورعان وبلىستىق «جەرۇيىق» گازەتىنىڭ ءتىلشىسى جايىربەك قاسپاقوۆ، ابەن داۋرەنبەكوۆ، «مادەنيەت جانە تۇرمىس» جۋرنالىنىڭ ءتىلشىسى زاكىر اساباەۆ، «قازاقستان مۇعالىمى» جۋرنالىنىڭ ءتىلشىسى س. مەيىرجانوۆ، وبلىستىق «جەتىسۋ» گازەتىنىڭ تىلشىلەرى ءالي ىسقاباي مەن ساربي ايتەنوۆلاردىڭ ماقالالارىندا اتامىزدىڭ بيىك پاراساتى مەن تەرەڭ بىلىمدارلىعى جان-جاقتىلى كورسەتىلگەن. ول كىسىنىڭ زاماننىڭ زاڭعار تۇلعالارى نۇرمولدا الدابەرگەنوۆ، زىليحا تامشىباەۆا، تاعى دا باسقا ەڭبەك ەرلەرىمەن قاتار تۇرىپ، ولكەنىڭ وركەنيەتى ءۇشىن ەرىنبەي ەڭبەكتەنگەن جەمىستى ىستەرى ءسوز بولادى. بۇگىندە ەلدىڭ قۇرمەتىنە بولەنىپ، قازاقتىڭ اتىن الەمگە پاش ەتىپ جۇرگەن نۇرعالي ءنۇسىپجانوۆ سياقتى شاكىرتتەردى تاربيەلەپ، ەل مەرەيىن وسىرگەن قاجىرلى دا قاراپايىم بەينەسى ايشىقتالادى.
بابالارىمىزدان قالعان «ادام ۇرپاعىمەن مىڭ جاسايدى» دەگەن تۇجىرىم دۇرىس ەكەن. قارىنداسى كلارا قاناپياقىزىنىڭ «اسقار تاۋىم باۋىرىم» اتتى ماقالاسىن وقىپ وتىرىپ، جۇرەگىڭ ەلجىرەيدى. باۋىرمالدىقتىڭ، تۋىستىق قامقورلىقتىڭ، جاناشىر جاقىندىقتىڭ نە ەكەنىن سول جازبالاردان انىق كورۋگە بولادى. ۇلكەن ۇلى بولاتتىڭ اكەسى مەن شەشەسى جايلى جازعان ەستەلىكتەرىنىڭ ءوزى اكە مەن بالا اراسىنداعى جاقىندىقتىڭ ۇلگىسى ىسپەتتى. قاشاندا قىز بالا اكەگە جاقىن كەلمەي مە؟ قىزى نازگۇلدىڭ اكە تۋرالى وي-تولعامدارى ىزگىلىك پەن يگىلىككە جەتەلەيتىن بيىك ادامي قاسيەتتەردىڭ بەلگىسىندەي. كەلىنى باقىت قاناپيانوۆانىڭ، نەمەرەسى سەرىك، عاني، جاننا، ايجانداردىڭ اتاسى جايلى تولعانىستارى تولعاندىرماي قويمايدى.
جوعارىدا اتالعاندار توقتارباي قاناپيانوۆ تۋرالى جازىلعان دۇنيەلەردىڭ ءبىر بولەگى عانا. دەسە دە، ارتىنا وسىنداي ىزگى اڭگىمە، وقىعان ادامعا ۇلكەن وي سالاتىن قۇندى دۇنيەلەر قالدىرعان اتامىزدى ءولدى دەۋگە بولا ما؟ جوق. قايتا سول ىزگىلىكتەر جىل وتكەن سايىن جاڭعىرىپ، ومىردەن ورلىك ىزدەگەن، تىرلىكتەن بەرەكە تىلەگەن تالاي جاستىڭ ومىرىنە جولباسشى بولاتىنى انىق. «تاۋ الىستاعان سايىن بيىكتەيدى» دەگەندەي، ۋاقىت وتكەن سايىن توقتارباي اتامىزدىڭ كەلبەت-كەسكىنى دە بيىكتەي بەرەدى.
توقسان جاسقا كەلۋ دەگەن دە وڭاي ەمەس. توقتارباي اتامىز سياقتى تولاعاي تابىسپەن، مىقتى دەنساۋلىقپەن، ءتىپ-تىك قالپىمەن وسى جاسقا جەتكەندەر دە ساناۋلى. جۇزگە جەتسىن دەپ تە تىلەپ جۇردىك. بىراق، تاعدىردىڭ ىسىنە شارا بار ما؟ اياۋلى اتامىزدى ارامىزدان الدى دا كەتتى. دەگەنمەن، ول كىسىنىڭ ارتىندا ىزگى مۇراتى، يگى ىستەرى، ەڭ باستىسى، ارداقتاعان ەلى، جەتپەگەن ارمانىن جالعايتىن ۇرپاعى قالدى. دەمەك، ولار مىڭ جاساپ، اتامىزدىڭ اتىن وشىرمەيدى دەگەن ويدامىز.
قاجەت انداس.











