Reformalar júrgizuge deiingi CHu memleketindegi negizgi bilik qúl ielenushi aqsúiekterdiń qolynda boldy. Olar eldiń sayasi júiesin iritti, ekonomikany álsiretti, halyqty kúizeltti. Uu CHi osy jaǵdaidyń túp-tamyry aqsúiekterdiń shekten tys biliginde ekenin túsinip, memleket damuy úshin batyl ózgeris qajet dep sanady. Onyń oiynsha:
«Uázirlerdiń qúqyǵy shekten tys úlken, bekterdiń sany tym kóp. Olar joǵaryda patshany qyspaqqa alyp, tómende halyqty ezedi. Memlekettiń kedeilenuiniń jáne áskerdiń álsireuiniń basty sebebi – osy».
Uu CHidiń CHu memleketindegi reformalary:
- Múragerlik lauazymdar men jalaqyny joyu. Aqsúiekterdiń shenderi men múragerlik artyqshylyqtary joiylyp, memleket paidasyna qaitaryldy.
- Aqsúiekterdiń yqpalyn álsiretu. Quatty aqsúiekter alys óńirlerge jer igeruge jiberildi.
- Memlekettik apparatty qaita qúru. Jaramsyz sheneunikterdi qysqartyp, olardyń ornyna qabiletti ákimder qoiyldy.
Uu CHidiń reformalary CHu memleketin sayasi jáne ekonomikalyq túrǵydan kúsheitti. Ol Jango dáuirindegi quatty memleketterdiń birine ainaldy.
Aqsúiekter reformalarǵa qarsy shyǵyp, patsha Dao-van qaitys bolǵannan keiin búlik úiymdastyryp, Uu CHidi sadaqpen atyp óltirdi. Sóitip onyń reformalary toqtady, CHu álsiredi.
Ataqty zańshyl Hanь Fei: «CHu eli Uu CHidi qoldanbaǵandyqtan álsiredi» – dep onyń qazasyna qatty qynjylǵan.
Qytai memlekettigine yqpaly
Uu CHi – Janǵo dáuirindegi asa iri reformator, zańshyldar mektebiniń kórnekti ókili jáne áskeri oishyl. Onyń reformalary Qytaidyń sayasi, áleumettik jáne áskeri júiesiniń qalyptasuyna tereń yqpal etip, keiingi 2 myń jyldyq órkeniettik damuda sheshushi ról atqardy.
Ol múragerlik lauazymdardy shektep, shendi eńbekpen alu printsipin engizdi. Búl keiin SHan YAn reformalaryna, TSinь imperiyasynyń qúryluyna jáne memlekettik qyzmet emtihandaryna negiz boldy.
Uu CHi «zań bárine ortaq» qaǵidasyn alǵa tartty. Búl Qytaidaǵy ortalyqtanǵan memlekettik tártiptiń, salyq jáne ákimshilik júieniń túraqtanuyna áser etti.
«Uu TSzy» traktaty Sunь-TSzydan keiingi eń yqpaldy áskeri eńbek sanalady. Ol Hanь, Tan, Sun dáuirlerinde áskeri akademiyalarda mindetti oqulyq boldy.
Aqsúiekterdiń artyq qúqyqtary shektelip, qarapaiym halyqqa joǵary qyzmetke kóteriluge múmkindik berildi. Búl Qytai qoǵamyndaǵy áleumettik kóshudiń negizine ainaldy.
Uu CHi reformalary ortalyqtandyrylǵan byurokratiyalyq memlekettiń alǵashqy úlgisin jasady. Búl modelь keiingi myńjyldyqtar boiy ózgerissiz saqtaldy.
Ol halyqshyl reformatordyń simvolyna ainalyp, keiingi áuletterdegi barlyq reformalardyń ruhani negizine ainaldy.
Uu CHi reformalary Qytaidyń memlekettiligin nyǵaityp, áskeri quatyn arttyryp, áleumettik qúrylymyn jańartty. Ol Qytai órkenietiniń damu baǵytyn myńjyldyqtarǵa anyqtap ketken úly reformator.
Búgingi Qytai qoǵamyna yqpaly
Uu CHi – Jańgo dáuiriniń eń yqpaldy reformatorlarynyń biri. Onyń memlekettik basqaru, zań ústemdigi, áskeri tártip, áleumettik qúrylym turaly ideyalary qazirgi Qytai memleketiniń ákimshilik-qúqyqtyq júiesine tikelei yqpal etti. Qazirgi QytaidaǵyshSHeneunikterdi baqylau, emtihan arqyly memlekettik qyzmetke qabyldau júiesi Uu CHi qaǵidalarynyń tikelei jalǵasy. «Uu TSzy» áskeri traktaty áli kúnge deiin áskeri akademiyalarda oqytylady. Armiyanyń kásibi daiyndyq standarttary Uu CHidiń tártip erejelerine negizdelgen. Qytaida jer memleket menshigi. Sanalady. Ákimshilik reformalar Uu CHidiń basqaru úlgisimen úndesedi.
Qytai qoǵamynyń qazirgi modelinde Uu CHi reformalarynyń izi aiqyn kórinis tapqan. Zań ústemdigi, meritokratiya, ortalyqtandyrylǵan bilik, jer reformasy jáne áskeri tártip – onyń reformalarynyń búgingi jalǵasy.
Uu CHi ústanymynyń Qazaqstan–Qytai qatynasyna yqpaly
Uu CHidiń sayasi-ákimshilik reformalary men memlekettik basqaru turaly ústanymdary qazirgi Qytaidyń memlekettik modeliniń negizine ainalǵan. Osy qaǵidalar búgingi Qazaqstan–Qytai qarym-qatynasyna da janama ári tikelei túrde yqpal ete alady.
Uu CHi “Memleket múddesi – eń joǵary qúndylyq” printsipi eki el arasyndaǵy investitsiyalyq jobalarǵa, energetika jáne infraqúrylym salasyna, “Bir beldeu – bir jol” bastamasynyń júzege asuyna tikelei áser etedi. Uu CHi memlekettiń quatyn onyń ishki túraqtylyǵymen bailanystyrǵan. Qytai Qazaqstannyń ishki túraqtylyǵyna erekshe nazar audarady.
Uu CHi reformalary zańnyń bárine ortaq boluyna negizdeldi. Qazirgi Qytai úzaq merzimdi qúqyqtyq mindettemelerge súienedi, Uu CHi múragerlik bilikke qarsy shyqqan, mansapty qabiletpen alu ideyasyn engizgen. Qazirgi Qytai diplomatiyasy joǵary kásibi mamandarǵa súienedi. Ókinishke qarai, Qazaqstanda qytaitanushy mamandar tapshy. Al Qytaida Qazaqstan tanushy mamandar arnaiy daiyndaluda. Búl ekijaqty sayasatta teńsizdik tudyruy múmkin.
Uu CHi áskeri tártip pen qorǵanys strategiyasyn kúsheitti. Qytai Qazaqstanmen shekara qauipsizdigi, su resurstary, aimaqtyq túraqtylyq máselelerin strategiyalyq deńgeide qarastyrady. Búl Ile jáne Eris ózenderiniń máselesin sheshude mańyzdy sanalady.
Uu CHi filosofiyasy boiynsha, el ishi berik bolmasa, syrtqy sayasat ta álsiz bolady. Qytai Qazaqstannyń ishki túraqtylyǵy men aimaqtaǵy qauipsizdik máselelerine asa mán beredi. Olar ekonomikalyq básekelestikke den qoyuy múmkin, biraq ishki túraqsyzdyqty tudyratyn áreketke óte saqtaqpen barady.
Uu CHi reformalary Qazaqstanǵa myna strategiyalardy meńgeruge múmkindik beredi. Meritokratiyalyq kadr júiesin damytu, zań ústemdigin kúsheitu, strategiyalyq josparlaudy jetildiru, syrtqy sayasatta pragmatizmdi arttyru, ekonomikalyq qauipsizdik tetikterin nyǵaitu.
Uu CHi Qytaidyń memlekettik basqaru dástúrin qalyptastyrǵan túlǵalardyń biri. Onyń reformalary búgingi Qytaidyń ákimshilik, qúqyqtyq, ekonomikalyq jáne diplomatiyalyq sayasatyna negiz bolǵan. Sondyqtan Qazaqstan–Qytai qatynastary Uu CHi ideyasymen tikelei bailanysy bar strategiyalyq, pragmatikalyq jáne úzaq merzimdi sipatqa ie.
Biraq sayasat qanjardyń eki beti siyaqty. Kez kelgen uaqytta kúndi shaǵylystyra alady. Búl da oida júretin dúnie…
Qajet ANDAS,
«Q-andas» aqparattyshq agenttigi.
