Kiiz úi kóshpendiler mádenietiniń, sáulet óneriniń biik shyńy, baspanasy. Nesipbek Aitúly qazaqsha sóiletken Qytai aqyny Bai Jui (Bo-TSzyui-i):
Kiizine júni ketken myń qoidyń,
SHańyraǵy qaiyńynan kúngeidiń.
Ári berik, ári yńǵaily, ári ásem,
Dei almaimyn aǵashyna min qoidym, –
dep qazaqtyń kiiz úiin tamsana jyrlaǵan eken. Biz búl óleń joldarynan aqtyly qoidyń júninen jasalǵan qazaq kiiz úiiniń erekshe kóz tartatynyn ańǵaramyz. Al osy kiiz úidiń eń joǵarǵy bóligi, pishini kúmbez tárizdi, uyqtardyń basyn biriktirip túratyn, úige kún sáulesin túsirip, jaryq syilap, ári úidiń ortasyna jaǵylǵan ottyń tútinin syrtqa shyǵaryp túratyn kiiz úidiń negizgi súiekteriniń biri, qazaq úshin erekshe qasietti shańyraq turaly ne bilemiz? Ol qalai jasalady? Endigi áńgime osy turaly bolmaq. Búgingi jas úrpaq shańyraqtyń astyndaǵy salt-dástúrmen, mádenietpen etene jaqyn bola otyryp, zamanaui qúrylys tehnikasyn da meńgerui kerek dep túsinemin.
Qazaq halqy shańyraq degen sózge kóptegen úǵymdy syidyrǵan. Ertede qazaqtar bir auyldyń, áulettiń, rudyń jan sanyn shańyraq arqyly anyqtaǵan. Búl jerde bir otbasyndaǵy barlyq jannyń sany bir shańyraq astynda bolǵan. Ózimizge belgili «SHańyraq salyǵy» degen salyq túri de bolǵan. Al qazaq atanyń múrageri retinde úidiń ornyn kenje úlyna bastyryp, ol otyrǵan úidi «Qara shańyraq», «Úlken úi» dep erekshe qúrmetpen qaraǵan. Aqiyq aqyn Múqaǵali Maqataev «Raiymbek, Raiymbek» dastanynda:
Qara taudyń basynan kósh keledi,
Qara jorǵa shaiqalyp kóshke eredi.
Qara kúndi jamylyp qara qazaq,
Qara túndi basynan keshken edi.
Qara qaiǵy kórsetpei eshteńeni,
Qara jauy qanatyn kesken edi.
SHylǵau bolyp qyzdardyń kesteleri,
Talai qara shańyraq óshken edi, –
dep kúńirene jyrlaidy. «Talai qara shańyraq óshken edi» degen óleń joldarynan biz «qan keshu, qasap zamanyndaǵy» jońǵar shapqynshylarynan talai auyldyń, talai adamnyń jer qúshqanyn bilemiz.
SHańyraqtyń erekshe qasietke jáne maǵynaǵa ie ekenin búgingi kúni Qazaqstan Respublikasynyń memlekettik rámizderinen de kóruge bolady. QR eńbek sińirgen suretshisi, QR memlekettik syilyǵynyń iegeri Uálihanov SHot-Aman Ydyrysúly men sáuletshi Málibekov Jandarbek Eltańbamyzǵa kiiz úidiń shańyraǵyn beinelegen. Onda shańyraq: álemniń tútastyǵyn, oshaqtyń amandyǵyn bildiredi, búkil qazaq eli úshin tirshiliktiń, sheksiz ómirdiń nyshany, – delingen. Búl sipattama joǵarydaǵy Múqaǵali Maqataevtiń óleń joldarymen sáikes kelip túr.
Negizinen, shańyraq «shań» jáne «qaraq» degen túbir sózderden birikken tuyndy sóz. Túrki sózderi boiynsha «shań» túbiri «tań shapaǵyn», al «qaraq» túbiri «kóz, qarashyq» degen úǵymdy bildiredi. Sózimizdi akademik Ábduáli Qaidardyń sózimen dáleldesek, zertteushi ǵalym: shańyraq sóziniń túbiri «shań» sózi dep, sózbe-sóz maǵynasy «jaryqqa qarau» degen úǵym beredi. Osy arqyly tańerteń túndik ashylǵanda úi ishindegiler shańyraq arqyly eń birinshi jaryq dúnieniń núry shashylǵan kún sáulesin kóruine bailanysty, «tańdy kóru nemese tań shapaǵyna qarau» maǵynasyndaǵy eki sózdiń biriguinen shańyraq sózi jasalady, – deidi.
Kiiz úidiń negizgi súiegi sanalatyn shańyraqtyń da ózindik jasalu barystary bar. Halqymyzda «Orman aralaǵan úishi bolady, el aralaǵan synshy bolady» degen maqal tekke aitylmaǵan. Ádette kiiz úidiń súiegin jasaityn sheberdi úishi dep ataidy. Al osy úishiler kiiz úidiń súiegine laiyqtap, túzuligin, myqtylyǵyn, úzyn-qysqalyǵyn, juan-jińishkeligin kózderimen kórip júrip kesip alady. Kóp jaǵdaida úishiler jaramdy degen aǵashtardy mamyr, mausym, shilde ailarynda kesip alyp, syrtqy qara qabyǵyn arshyp, kóleńkede keptiredi.
Kóleńkede keptiru sebebi aǵash jarylyp nemese syzat túspeui úshin bolsa kerek. Qúrǵap qańsymauy úshin suyq su búrkip otyratyn bolǵan. Al keibir úishilerdiń siyrdyń jas tezegimen sylap tastaityn kezderi de kezdesip jatady. Kóp jaǵdaida kerege, uyqtardyń kóleńkede keptirilu mezgili 40-50 kún bolsa, al shańyraq aǵashynyń keptirilu mezgili 60-70 kún ainalasynda. Endigi jerde keptirilgen aǵashty paidalanatyn keregine qarai iyuge, búrauǵa tura keledi. Ol úshin kepken aǵash synyp ketpeui kerek ekenin basty nazarda ústaidy. Aǵashty qalai ise, solai ikemge kelui úshin morǵa salyp balqytady. Al mor degenimiz – úzynnan qazylǵan shúńqyrǵa qoidyń qiyn salyp tútatady da, ústine dymqyl kóń tógip, byqsytyp jaqqan ystyq qorda. Keide qolamta dep ataidy. Osy mordaǵy qi lapyldap janyp ketpes úshin ústińgi qabatyna jylqynyń jas tezegin úntaqtap salyp, ottyń lapyldap janyp ketpeuiniń aldyn alady.
Morda aǵash ábden balqyǵannan keiin tezge salyp túzeidi. Tez turaly zertteushi Járdem Keikin «Qazaqtyń ataulary men bailamdary» degen kitabynda: jerge myqtap ornatylǵan úsh ayaqty, ortasy kertilip oiylǵan auyr, qatty, juan arqalyq, baqauyz aǵash. Qazaqtyń «Tez basynda qisyq aǵash jatpaidy» máteliniń túp tórkini osy protsesten shyqsa kerek, – dep anyqtama beredi. Morda jaqsy balqyp, tezde dúrys iilmegen aǵash uaqyt óte kele óziniń tabiǵi bolmysyna tartyp, úidiń ádemiligine núqsan keltiredi. Sondyqtan da úishiler kiiz úidiń súiegin jasarda morlau men tezge saluǵa erekshe mán beredi. Kóp jaǵdaida shańyraqty qaiyń aǵashynan jasaidy. Óitkeni qaiyń aǵashy ári myqty, ári kórer kózge óte syndarly kórinedi de, bútaqsyz keledi.
Úishiler eń aldymen shańyraqtyń toǵynyn jasaidy. Toǵyn dep shańyraqtyń dóńgelek sheńberin aitady. Eki nemese tórt aǵashty iip qosyp, bir sheńber jasaidy. Toǵyn jasalyp bolǵan soń túndikti kóterip túratyn balausa tal aǵashynan kúldireuish qoyady. Kúldireuishtiń sany ártúrli, 3-6-9-ǵa deiin bolady. SHańyraqtyń úlken-kishiligine qarai kúldireuish sany artyp nemese kemip otyrady. Al osy kúldireuishter jiyrylyp nemese ydyrap ketpeui úshin kepildik aǵash ornatady. Úidiń ishinen qaraǵanda shańyraq ádemi kórinui úshin kertip túrli órnekter salady. Eń sońynda shańyraqtyń syrt jaq keneresinen ishine qarai joǵary shapshyta kóz ornatady. Búl kózderge uyqtyń qalamy, yaǵni úshy súǵylady. Kóz dóńgelek nemese tórt qyrly bolyp oiylady. Toǵyny jasalyp, kúldireuishi qoiylyp, kepildigi ornatylyp, kózi oiylǵan soń shańyraqty kórer kózdiń jauyn alu úshin boyaidy. Kóp jaǵdaida qazaqtar úidiń árbir materialyn qyzylmen boyaǵan. Osylaisha qazaqtyń kiiz úiiniń shańyraǵy daiyn bolady.
Quanáli Almasbekúly,
Almaty oblysy, SHelek tarihi-ólketanu
Muzeii.
