Tumysynan at qúlaǵynda oinaǵan halqymyz kúndelikti túrmys barysynda qamshyny óte kóp paidalanady. Sondyqtan da qamshynyń atqaratyn birneshe qyzmeti, funktsiyasy bar. Negizgi qyzmeti – at aidaushy qúral. HIH –HH ǵasyrdyń basyna deiin bilik qúraly retinde de paidalanylǵan. Qazaq handarynyń, bileriniń óz dárejesine qarai ústaityn qamshy túrleri de bar. Sonymen qatar qamshy biliktiń, batyldyqtyń hám kieliliktiń simvoly. Qamshy arqyly qazaq últy hanǵa dat, baiǵa búiimtai, qyzǵa naz, dosqa syr, adamzatqa aqyl aita bilgen.
Qazaqtyń qara óleńderindegi:
Alty taspa búzau tis,
Byljyramai attan tús,- dep, nemese:
Ústaǵa berdim qamshy jezdetkeli,
Eshkimge kóz salmadym erjetkeli.
Ózińdei abzal aru izdep júrmin,
Otauda shainekke shai dámdetkeli,- dep keletin óleń joldarynan, qamshynyń jai ǵana at aidaityn qúral emes, jigittiń júreginiń lúpildik deńgeiine kóterilip, obyrazdana túskenin baiqauǵa bolady. Sonymen birge qamshy arqyly da qazaq kóp nárseni aitqyzbai túsingen. El taǵdyryn, er múddesin qorǵaityn dauly jerde, óziniń pikirin aitqysy kelgen adam, ortaǵa qolyndaǵy qamshysyn tastaidy. Búl meniń aitarym bar, maǵan da sóz kezegin berińder degen súranys sipatyndaǵy qimyl. Qazaq últy ár adamnyń ár kezeńde qamshyny ústauynada qarap, onyń qandai ispen júrgenin ańǵarǵan. Eger atqa minip kele jatqan adam, qolyndaǵy qamshysynyń órimin sabyna qabystyra bileulep ústap kele jatsa, ol dauly máselemen kele jatqanyn ańǵaryp, ishtei qalai qarsylyq kórsetu qamyna daiyndalady. Eger de atty adam qamshysynyń búldirgesin bilegine ilip, órimin sozyp, salaqtatyp kele jatsa, ol jai júrginshi ekenin ańǵaryp, as-suy auqaty úshin mańaiyna búiyryq beretin bolǵan. Tarihi derekterde úidiń ishinde otyrǵan han, súltan, bilerge jolyqqaly kelgen adam, qamshysyn úige alyp kirmeidi. Kisi ólimine sebepshi bolatyn suyq qaru retinde de qaralǵan. Qamshynyń kúndelikti ómirde bildiretin túsinikteri búdan da kóp. Erte kezde qamshynyń saby kóbinde tobylǵy aǵashynan alynǵan. Onyń da ózindik ereksheligi bar. Qamshy turaly aitu úshin tobylǵy ósimdiginiń de qasietine azyraq toqtala ketsek, tobylǵy tau betkeilerinde kóbirek ósedi. Qazaq tobylǵynyń beriktiginen syrt emdik qasietiniń de baryn ańǵarǵan. «Qaraǵan ken, tobylǵy em nemese tobylǵy shópke jetedi, shóp kópke jetedi» dep te mátel shyǵarǵan. Qazaqtyń tobylǵy ósimdiginiń túrli qasietterin jete meńgergendikten de, kieli búiymy qamshyǵa sap etip alady. Al órimin negizinen ógizdiń terisin ilep, ábden babyna kelgende taspalap tiledi. Qamshynyń juan iá jińishkeligi osy taspa sanyna bailanysty.
Qamshy ústaityn adamnyń jasyna, jynysyna, dárejesine qarai súndet qamshy, boijetken qamshy, bozbala qamshy, bi qamshy jáne basqada túrlerge bólinse, al jasaluy men kólemi, ústau maqsatyna qarai da birneshe túrge bólinedi. Atap aitar bolsaq, saryala qamshy, áshekeili aq qamshy, altyndy qamshy dep bólinedi. Saryala qamshyny kóp jaǵdaida erler ústaidy. Eski zamandyq túsinik boiynsha «Saryala qamshyǵa saitan jolamaidy» dep, baqsylar zikir salǵan kezde de paidalanǵan. Tipti qamshynyń búl túrin tórge ilip qoisa, úi ielerine túrli kesel, pále-qaza jolamaidy dep te túsingen. Osy qasietter negizinde qamshynyń saitan qamshy, kieli qamshy, qasietti qamshy degen túrleri de paida bolǵan. Áshekeilengen aq qamshy – saby aq kúmisten sándenip jasalǵan qamshy túri. Búl qamshyny kóp jaǵdaida áiel adamdar ústap júredi. Atynyń ózi aityp túrǵandai ári jeńil, ári ádemi keledi de, qoldyń qarymyn kóp qajet etpeidi. Áshekeileu úshin, asyl tastan kóz ornatqan, tipti syldyrmaq shashaq ta taǵyp qoyady. Atbas altyn qamshy – saby men órimi tegis altyn, kúmisten jasalady. Sabyna bereze tárizdi asyl tas ornatqan. Qamshynyń jalpy bolmysynan attyń bas súieginiń formasy shyǵyp túrady. Sol sebepti de atbas altyn qamshy dep atalady. Qamshynyń búl túrin jasau, últymyz islám dinin tolyqqandy qabyldaǵan kezde qoldanystan shyqqan. Óitkeni islámdik túsinik boiynsha, belgili nárselerge ondai suret saludy qate túsinik dep qabyldaǵan. Ásilinde qamshydaǵy at basynyń sureti jylqyǵa tabynushylyq emes, asqan sáulet óneri bolatyn.
Qamshynyń batyldyq hám biliktiń simvoly retinde biik órege kóteriluiniń astary myna bir ańyzben bailanysty ekenin jete túsinuge bolady. búl ańyzdyń túrli aitylulary bar. Biz búl maqalada belgili jazushy Talasbek Ásemqúlovtyń «Bastyrma» degen maqalasyndaǵy aitylymyna júgindik.
Ertede skiftiń bir taipasynyń jauyngerleri alys elge joryqqa attanady. Joryqtary sátimen ayaqtap, jaulap alǵan jerlerinde biraz uaqyt ayaldap qalady. (shamasy 20-30 jyl bolsa kerek) Osynau jyldar ishinde elde qalǵan áielder, esiktegi qúl-qotandarmen kóńil jarastyryp, balaly bolypta úlgirgen. Qúldardan tuǵan balalarda ósip, el tizginin ústap, jańa jasaq daiyndap ta bolypty. Kúnder óte kele skif sarbazdary kindik júrtyn saǵynyp, óz auyldaryna qaitudy jón sanap, at basyn tuǵan jerge búrsa kerek. El shetine iligip, tuǵan jerdiń saumal auasyn qúshyrlana jútyp, keńinen tynystaidy. Biraq, alystan aryp-ashyp jetken skif sarbazdarynyń aldynan órimdei jas áskerler kútip túrǵanyn kórgende, qynaptarynan qylysh suyrǵan eken. SHyndyǵynda skif sarbazdaryna qarsy túrǵan áskerler qúldan tuǵan úldar edi. Qandai jaular bolsa da jeńip, tosqauyldardy tabanǵa taptaǵan skif áskerleri, qúl úrpaǵynan tuǵan áskerlerdi jeńe almai sarsańǵa túsedi. Qylyshtassa qylyshqa sheber, naizalassa, bári naizager, sadaq atyssa, shetinen qúralaidy kózge atatyn mergender. Ómiri búndai tegeuirindi jasaq kórmegen skif sarbazdary tań-tamasha bolady. Soǵysyp júrip, jas perilerdiń óńine sáp-salyp qaraǵan skiftiń jasamys ásker basysy jasaqtaryn jiyp: biik jerlerge shyǵyp, qamshy úiirińder jáne búlardy qamshymen sabańdar,- dep búiyryq beredi. San myńdaǵan qamshynyń ysyldaǵan dauysyn estigen baǵanaǵy kúshti qarsylastardyń záresi úshady. Ózderiniń sanasyndaǵy qúldyq túisik olardyń aibattaryn qashyryp, esterinen adastyrady. Osylaisha qamshynyń qúdiretimen skif sarbazdary tuǵan jerin qúldardan tuǵan sarbazdardan azat etken eken.
Skifterden jetken búl ańyz bizge qamshynyń da myqty jaugershilik qaru ekenin túsindiredi. Ertede qazaq halqynyń barymta-qarymtasynda da kóp paidalanǵan qamshy túri – Dyrau qamshy. (Keibir derekterde Doiyr qamshy dep ataidy). Júmbaq aqyn atalǵan Júmeken Nájimedenov óziniń «Doiyr» degen óleńinde:
Doiyr deidi,
Kúmistelgen saby appaq,
SHeshem keide kóredi ústap qabattap.
Dúrys shyǵar órimshiniń esebi:
Osy qamshy on eki órim desedi.
Iesi ólip súrapylda keshegi,
Maǵan qalǵan jalǵyz múra – osy edi,- dep óleńge qosqan.
Almaty qalasynan bastalyp, shyǵysqa sozylyp jatqan Almaty-Jarkent kúre jolynyń boiynda SHelek degen auyl bar. Qazaqstan respublikasy boiynsha jan sany eń kóp auyldardyń biri. Asy jailauy men Baqai taularynyń búlaqtary jáne basy Kól saidan bastalyp, Bartoǵai tospasyna bir toqtap, Ilege qarai qúldilaityn SHelek ózeni janai soǵyp ótedi. Osy SHelek auylyndaǵy Jibek jolynyń boiyna, qazaqtyń ótkeni men búgini turaly syr shertip túratyn «SHelek tarihi-ólketanu muzeii» ornalasqan. Múrajaida qazaqtyń ertedegi túrmys-tirshiliginen syr shertip túratyn tarihtyń tiri kuágeri 2000 ǵa juyq jadigerleri bar. Solardyń biri joǵaryda biz sóz etken qamshynyń tóresi sanaltyn – DYRAU QAMSHY (Doiyr)
Halqymyz úshin búgingi kúni qoldanystan qalǵan, biraq erte kezde kem bolsa bolmaityn qamshy túrin – Elimizdegi ataqty órimshi Dárkembai SHoqparúlynyń shákrti, Órimshi, Eńbekshiqazaq audanyna qarasty Aqtoǵan auylynyń túrǵyny SHúbaev Aqbergen Batyrhanúly «Muzeige jol» atty aktsiya kezinde ákelip siǵya begen. Suyq qaru retinde barymta kezinde qoldanylady. Órimi juan, júmyr, kei jaǵdaida tórt qyrly bolyp kelgen doiyr qamshynyń óriminiń arasyna qaiystan júmyrlai shiratylǵan ózek salyp, syrtyn taspamen toqi óredi. Túiinine tas, qorǵasyn qúiyp toqtatady. Myqty ári qarsylasyn talmau jerinen tigen kezinde-aq attan audaryp nemese jayau bolsa da jyǵyp túsu úshin óte tegeuirindi etip jasaidy. Sondyqan da taspa sany meiinshe kóp boluy qajet. Muzeiimizdegi búl qúndy jádiger, muzeige kelushilerdi erekshe baurap alady. Ári qamshynyń jasalu ereksheligine qarap otyryp-aq, últymyzdyń ótken tarihyn baǵamdap, ata-babamyzdyń qol óner sheberligine tánti bolyp qaitady.
Quanáli Almasbekúly,
SHelek tarihi-ólketanu múrajaiy
