تۋمىسىنان ات قۇلاعىندا ويناعان حالقىمىز كۇندەلىكتى تۇرمىس بارىسىندا قامشىنى وتە كوپ پايدالانادى. سوندىقتان دا قامشىنىڭ اتقاراتىن بىرنەشە قىزمەتى، فۋنكتسياسى بار. نەگىزگى قىزمەتى – ات ايداۋشى قۇرال. ءحىح –حح عاسىردىڭ باسىنا دەيىن بيلىك قۇرالى رەتىندە دە پايدالانىلعان. قازاق حاندارىنىڭ، بيلەرىنىڭ ءوز دارەجەسىنە قاراي ۇستايتىن قامشى تۇرلەرى دە بار. سونىمەن قاتار قامشى بيلىكتىڭ، باتىلدىقتىڭ ءھام كيەلىلىكتىڭ سيمۆولى. قامشى ارقىلى قازاق ۇلتى حانعا دات، بايعا ءبۇيىمتاي، قىزعا ناز، دوسقا سىر، ادامزاتقا اقىل ايتا بىلگەن.
قازاقتىڭ قارا ولەڭدەرىندەگى:
التى تاسپا بۇزاۋ ءتىس،
بىلجىراماي اتتان ءتۇس،- دەپ، نەمەسە:
ۇستاعا بەردىم قامشى جەزدەتكەلى،
ەشكىمگە كوز سالمادىم ەرجەتكەلى.
وزىڭدەي ابزال ارۋ ىزدەپ ءجۇرمىن،
وتاۋدا شاينەككە شاي دامدەتكەلى،- دەپ كەلەتىن ولەڭ جولدارىنان، قامشىنىڭ جاي عانا ات ايدايتىن قۇرال ەمەس، جىگىتتىڭ جۇرەگىنىڭ لۇپىلدىك دەڭگەيىنە كوتەرىلىپ، وبىرازدانا تۇسكەنىن بايقاۋعا بولادى. سونىمەن بىرگە قامشى ارقىلى دا قازاق كوپ نارسەنى ايتقىزباي تۇسىنگەن. ەل تاعدىرىن، ەر مۇددەسىن قورعايتىن داۋلى جەردە، ءوزىنىڭ پىكىرىن ايتقىسى كەلگەن ادام، ورتاعا قولىنداعى قامشىسىن تاستايدى. بۇل مەنىڭ ايتارىم بار، ماعان دا ءسوز كەزەگىن بەرىڭدەر دەگەن سۇرانىس سيپاتىنداعى قيمىل. قازاق ۇلتى ءار ادامنىڭ ءار كەزەڭدە قامشىنى ۇستاۋىنادا قاراپ، ونىڭ قانداي ىسپەن جۇرگەنىن اڭعارعان. ەگەر اتقا ءمىنىپ كەلە جاتقان ادام، قولىنداعى قامشىسىنىڭ ءورىمىن سابىنا قابىستىرا بىلەۋلەپ ۇستاپ كەلە جاتسا، ول داۋلى ماسەلەمەن كەلە جاتقانىن اڭعارىپ، ىشتەي قالاي قارسىلىق كورسەتۋ قامىنا دايىندالادى. ەگەر دە اتتى ادام قامشىسىنىڭ بۇلدىرگەسىن بىلەگىنە ءىلىپ، ءورىمىن سوزىپ، سالاقتاتىپ كەلە جاتسا، ول جاي جۇرگىنشى ەكەنىن اڭعارىپ، اس-سۋى اۋقاتى ءۇشىن ماڭايىنا بۇيىرىق بەرەتىن بولعان. تاريحي دەرەكتەردە ءۇيدىڭ ىشىندە وتىرعان حان، سۇلتان، بيلەرگە جولىققالى كەلگەن ادام، قامشىسىن ۇيگە الىپ كىرمەيدى. كىسى ولىمىنە سەبەپشى بولاتىن سۋىق قارۋ رەتىندە دە قارالعان. قامشىنىڭ كۇندەلىكتى ومىردە بىلدىرەتىن تۇسىنىكتەرى بۇدان دا كوپ. ەرتە كەزدە قامشىنىڭ سابى كوبىندە توبىلعى اعاشىنان الىنعان. ونىڭ دا وزىندىك ەرەكشەلىگى بار. قامشى تۋرالى ايتۋ ءۇشىن توبىلعى وسىمدىگىنىڭ دە قاسيەتىنە ازىراق توقتالا كەتسەك، توبىلعى تاۋ بەتكەيلەرىندە كوبىرەك وسەدى. قازاق توبىلعىنىڭ بەرىكتىگىنەن سىرت ەمدىك قاسيەتىنىڭ دە بارىن اڭعارعان. «قاراعان كەن، توبىلعى ەم نەمەسە توبىلعى شوپكە جەتەدى، ءشوپ كوپكە جەتەدى» دەپ تە ماتەل شىعارعان. قازاقتىڭ توبىلعى وسىمدىگىنىڭ ءتۇرلى قاسيەتتەرىن جەتە مەڭگەرگەندىكتەن دە، كيەلى بۇيىمى قامشىعا ساپ ەتىپ الادى. ال ءورىمىن نەگىزىنەن وگىزدىڭ تەرىسىن يلەپ، ابدەن بابىنا كەلگەندە تاسپالاپ تىلەدى. قامشىنىڭ جۋان ءيا جىڭىشكەلىگى وسى تاسپا سانىنا بايلانىستى.
قامشى ۇستايتىن ادامنىڭ جاسىنا، جىنىسىنا، دارەجەسىنە قاراي سۇندەت قامشى، بويجەتكەن قامشى، بوزبالا قامشى، بي قامشى جانە باسقادا تۇرلەرگە بولىنسە، ال جاسالۋى مەن كولەمى، ۇستاۋ ماقساتىنا قاراي دا بىرنەشە تۇرگە بولىنەدى. اتاپ ايتار بولساق، سارىالا قامشى، اشەكەيلى اق قامشى، التىندى قامشى دەپ بولىنەدى. سارىالا قامشىنى كوپ جاعدايدا ەرلەر ۇستايدى. ەسكى زاماندىق تۇسىنىك بويىنشا «سارىالا قامشىعا سايتان جولامايدى» دەپ، باقسىلار زىكىر سالعان كەزدە دە پايدالانعان. ءتىپتى قامشىنىڭ بۇل ءتۇرىن تورگە ءىلىپ قويسا، ءۇي يەلەرىنە ءتۇرلى كەسەل، پالە-قازا جولامايدى دەپ تە تۇسىنگەن. وسى قاسيەتتەر نەگىزىندە قامشىنىڭ سايتان قامشى، كيەلى قامشى، قاسيەتتى قامشى دەگەن تۇرلەرى دە پايدا بولعان. اشەكەيلەنگەن اق قامشى – سابى اق كۇمىستەن ساندەنىپ جاسالعان قامشى ءتۇرى. بۇل قامشىنى كوپ جاعدايدا ايەل ادامدار ۇستاپ جۇرەدى. اتىنىڭ ءوزى ايتىپ تۇرعانداي ءارى جەڭىل، ءارى ادەمى كەلەدى دە، قولدىڭ قارىمىن كوپ قاجەت ەتپەيدى. اشەكەيلەۋ ءۇشىن، اسىل تاستان كوز ورناتقان، ءتىپتى سىلدىرماق شاشاق تا تاعىپ قويادى. اتباس التىن قامشى – سابى مەن ءورىمى تەگىس التىن، كۇمىستەن جاسالادى. سابىنا بەرەزە ءتارىزدى اسىل تاس ورناتقان. قامشىنىڭ جالپى بولمىسىنان اتتىڭ باس سۇيەگىنىڭ فورماسى شىعىپ تۇرادى. سول سەبەپتى دە اتباس التىن قامشى دەپ اتالادى. قامشىنىڭ بۇل ءتۇرىن جاساۋ، ۇلتىمىز ءيسلام ءدىنىن تولىققاندى قابىلداعان كەزدە قولدانىستان شىققان. ويتكەنى يسلامدىك تۇسىنىك بويىنشا، بەلگىلى نارسەلەرگە ونداي سۋرەت سالۋدى قاتە تۇسىنىك دەپ قابىلداعان. اسىلىندە قامشىداعى ات باسىنىڭ سۋرەتى جىلقىعا تابىنۋشىلىق ەمەس، اسقان ساۋلەت ونەرى بولاتىن.
قامشىنىڭ باتىلدىق ءھام بيلىكتىڭ سيمۆولى رەتىندە بيىك ورەگە كوتەرىلۋىنىڭ استارى مىنا ءبىر اڭىزبەن بايلانىستى ەكەنىن جەتە تۇسىنۋگە بولادى. بۇل اڭىزدىڭ ءتۇرلى ايتىلۋلارى بار. ءبىز بۇل ماقالادا بەلگىلى جازۋشى تالاسبەك اسەمقۇلوۆتىڭ «باستىرما» دەگەن ماقالاسىنداعى ايتىلىمىنا جۇگىندىك.
ەرتەدە سكيفتىڭ ءبىر تايپاسىنىڭ جاۋىنگەرلەرى الىس ەلگە جورىققا اتتانادى. جورىقتارى ساتىمەن اياقتاپ، جاۋلاپ العان جەرلەرىندە ءبىراز ۋاقىت ايالداپ قالادى. (شاماسى 20-30 جىل بولسا كەرەك) وسىناۋ جىلدار ىشىندە ەلدە قالعان ايەلدەر، ەسىكتەگى قۇل-قوتاندارمەن كوڭىل جاراستىرىپ، بالالى بولىپتا ۇلگىرگەن. قۇلداردان تۋعان بالالاردا ءوسىپ، ەل تىزگىنىن ۇستاپ، جاڭا جاساق دايىنداپ تا بولىپتى. كۇندەر وتە كەلە سكيف ساربازدارى كىندىك جۇرتىن ساعىنىپ، ءوز اۋىلدارىنا قايتۋدى ءجون ساناپ، ات باسىن تۋعان جەرگە بۇرسا كەرەك. ەل شەتىنە ىلىگىپ، تۋعان جەردىڭ ساۋمال اۋاسىن قۇشىرلانا جۇتىپ، كەڭىنەن تىنىستايدى. بىراق، الىستان ارىپ-اشىپ جەتكەن سكيف ساربازدارىنىڭ الدىنان ورىمدەي جاس اسكەرلەر كۇتىپ تۇرعانىن كورگەندە، قىناپتارىنان قىلىش سۋىرعان ەكەن. شىندىعىندا سكيف ساربازدارىنا قارسى تۇرعان اسكەرلەر قۇلدان تۋعان ۇلدار ەدى. قانداي جاۋلار بولسا دا جەڭىپ، توسقاۋىلداردى تابانعا تاپتاعان سكيف اسكەرلەرى، قۇل ۇرپاعىنان تۋعان اسكەرلەردى جەڭە الماي سارساڭعا تۇسەدى. قىلىشتاسسا قىلىشقا شەبەر، نايزالاسسا، ءبارى نايزاگەر، ساداق اتىسسا، شەتىنەن قۇرالايدى كوزگە اتاتىن مەرگەندەر. ءومىرى بۇنداي تەگەۋىرىندى جاساق كورمەگەن سكيف ساربازدارى تاڭ-تاماشا بولادى. سوعىسىپ ءجۇرىپ، جاس پەرىلەردىڭ وڭىنە ءساپ-سالىپ قاراعان سكيفتىڭ جاسامىس اسكەر باسىسى جاساقتارىن جيىپ: بيىك جەرلەرگە شىعىپ، قامشى ۇيىرىڭدەر جانە بۇلاردى قامشىمەن ساباڭدار،- دەپ بۇيىرىق بەرەدى. سان مىڭداعان قامشىنىڭ ىسىلداعان داۋىسىن ەستىگەن باعاناعى كۇشتى قارسىلاستاردىڭ زارەسى ۇشادى. وزدەرىنىڭ ساناسىنداعى قۇلدىق تۇيسىك ولاردىڭ ايباتتارىن قاشىرىپ، ەستەرىنەن اداستىرادى. وسىلايشا قامشىنىڭ قۇدىرەتىمەن سكيف ساربازدارى تۋعان جەرىن قۇلداردان تۋعان ساربازداردان ازات ەتكەن ەكەن.
سكيفتەردەن جەتكەن بۇل اڭىز بىزگە قامشىنىڭ دا مىقتى جاۋگەرشىلىك قارۋ ەكەنىن تۇسىندىرەدى. ەرتەدە قازاق حالقىنىڭ بارىمتا-قارىمتاسىندا دا كوپ پايدالانعان قامشى ءتۇرى – دىراۋ قامشى. (كەيبىر دەرەكتەردە دويىر قامشى دەپ اتايدى). جۇمباق اقىن اتالعان جۇمەكەن ناجىمەدەنوۆ ءوزىنىڭ «دويىر» دەگەن ولەڭىندە:
دويىر دەيدى،
كۇمىستەلگەن سابى اپپاق،
شەشەم كەيدە كورەدى ۇستاپ قاباتتاپ.
دۇرىس شىعار ءورىمشىنىڭ ەسەبى:
وسى قامشى ون ەكى ءورىم دەسەدى.
يەسى ءولىپ سۇراپىلدا كەشەگى،
ماعان قالعان جالعىز مۇرا – وسى ەدى،- دەپ ولەڭگە قوسقان.
الماتى قالاسىنان باستالىپ، شىعىسقا سوزىلىپ جاتقان الماتى-جاركەنت كۇرە جولىنىڭ بويىندا شەلەك دەگەن اۋىل بار. قازاقستان رەسپۋبليكاسى بويىنشا جان سانى ەڭ كوپ اۋىلداردىڭ ءبىرى. اسى جايلاۋى مەن باقاي تاۋلارىنىڭ بۇلاقتارى جانە باسى كول سايدان باستالىپ، بارتوعاي توسپاسىنا ءبىر توقتاپ، ىلەگە قاراي قۇلديلايتىن شەلەك وزەنى جاناي سوعىپ وتەدى. وسى شەلەك اۋىلىنداعى جىبەك جولىنىڭ بويىنا، قازاقتىڭ وتكەنى مەن بۇگىنى تۋرالى سىر شەرتىپ تۇراتىن «شەلەك تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيى» ورنالاسقان. مۇراجايدا قازاقتىڭ ەرتەدەگى تۇرمىس-تىرشىلىگىنەن سىر شەرتىپ تۇراتىن تاريحتىڭ ءتىرى كۋاگەرى 2000 عا جۋىق جادىگەرلەرى بار. سولاردىڭ ءبىرى جوعارىدا ءبىز ءسوز ەتكەن قامشىنىڭ تورەسى سانالتىن – دىراۋ قامشى (دويىر)
حالقىمىز ءۇشىن بۇگىنگى كۇنى قولدانىستان قالعان، بىراق ەرتە كەزدە كەم بولسا بولمايتىن قامشى ءتۇرىن – ەلىمىزدەگى اتاقتى ءورىمشى داركەمباي شوقپارۇلىنىڭ شاكرتى، ءورىمشى، ەڭبەكشىقازاق اۋدانىنا قاراستى اقتوعان اۋىلىنىڭ تۇرعىنى شۇباەۆ اقبەرگەن باتىرحانۇلى «مۋزەيگە جول» اتتى اكتسيا كەزىندە اكەلىپ سيعيا بەگەن. سۋىق قارۋ رەتىندە بارىمتا كەزىندە قولدانىلادى. ءورىمى جۋان، جۇمىر، كەي جاعدايدا ءتورت قىرلى بولىپ كەلگەن دويىر قامشىنىڭ ءورىمىنىڭ اراسىنا قايىستان جۇمىرلاي شيراتىلعان وزەك سالىپ، سىرتىن تاسپامەن توقي ورەدى. تۇيىنىنە تاس، قورعاسىن قۇيىپ توقتاتادى. مىقتى ءارى قارسىلاسىن تالماۋ جەرىنەن تيگەن كەزىندە-اق اتتان اۋدارىپ نەمەسە جاياۋ بولسا دا جىعىپ ءتۇسۋ ءۇشىن وتە تەگەۋىرىندى ەتىپ جاسايدى. سوندىقان دا تاسپا سانى مەيىنشە كوپ بولۋى قاجەت. مۋزەيىمىزدەگى بۇل قۇندى جادىگەر، مۋزەيگە كەلۋشىلەردى ەرەكشە باۋراپ الادى. ءارى قامشىنىڭ جاسالۋ ەرەكشەلىگىنە قاراپ وتىرىپ-اق، ۇلتىمىزدىڭ وتكەن تاريحىن باعامداپ، اتا-بابامىزدىڭ قول ونەر شەبەرلىگىنە ءتانتى بولىپ قايتادى.
قۋانالى الماسبەكۇلى،
شەلەك تاريحي-ولكەتانۋ مۇراجايى
