Qytaida “álemdi jaulaushy” turaly telefilьm túsiru úsh ret qolǵa alyndy. Birinshi retki túsirilimde kóshpendiler ómiri basym orynda boldy da, aspan asty eliniń ústanymyna sáikes kelmedi. Ekinshi táuekelde taza sayasi tús bel aldy, tipti Temuchinniń ózin kuyrshaq keiipker etip jasauǵa deiin bardy. Alaida búlardyń ǵúmyry úzaqqa barǵan joq. Al, biz “Qazaqstan” últtyq arnasynan eki ai boiy tamashalaǵan úshinshi qoiylym kórermenderdiń kóńilinen shyqqany málim. Qazir tórt adamnyń basy qosylǵan jerde búl turaly áńgimeniń kórigi qyza túsedi.
Men tarihshy emespin, dese de, táuelsiz eldiń úlany retinde óz oiymdy ortaǵa salyp, kózqarasymdy bildiruge úmtyldym. Keibir máselege ózimdik túrǵyda jauap izdep kóruge tyrystym. Árine, Temuchin qazaq tarihynyń dúnie sahnasynan oryn aluyna birden-bir úles qosqan úly túlǵa. Biz osyǵan deiin SHyńǵys handy qatigez, qanisher retinde tanyp keldik. Óitkeni, otarshyl júieniń kózqarasy boiynsha solai etpeske sharamyz da joq edi. Búgingi táuelsiz eldiń túǵyrynda túryp ádil baǵa bere almau – bizdiń álsizdigimiz bolyp shyǵar edi.
“SHyńǵys han” telehikayasy – kanshalyqty tartymdy bolǵanymen qytai qalamgerleriniń óz memlekettigin nyǵaitu maqsatynda jasap shyqqan dúniesi. Múnda tarihi shyndyq arqau bolǵanymen báribir onyń arǵy astarynda sol eldiń múddesi jatyr. Búl qoiylymda SHyńǵys han joryǵy dúnieni bir ortalyqqa baǵyndyrushy retinde kórsetilgen, múny tól tarihynyń bir bóligine ainaldyryp, iemdenip otyrǵan qytailar “Kúrishtiń arqasynda kúrmek su ishiptiniń” kerin keltirip, dúniedegi ózgerister men ǵalamattardy biz jasadyq dep otyrǵan joq pa? Oraiy kelip túrǵanda aita keteiin, tarihshylar álemdi jaulaushy turaly on úshinshi ǵasyrda jazylǵan “Mońǵoldyń qúpiya shejiresi” atty kitapty betke tartady. Iá, búl kitaptyń bar ekendigi ras, alaida ol túpnúsqa emes. Jeti júz jyl boiy qytai patshalary úshin qyzmet kórsetip kelgen búl tuyndynyń ortaǵasyrlyq shyndyqty sóz eter qúny da shamaly. Sebebi, onyń patshalyq almasqan saiyn sol dáuirdiń tanymyna sai ózgertilip, qaita jazylyp kelgeni qúpiya emes. Onyń ústine búl atalmysh kitap japon tarihshylarynyń qolynan ótip baryp bizge jetkendigi taǵy bar. Árine, árqandai últ qalamgerleriniń aldynda óz júrtynyń múddesi túratyndyǵyn da eskermei bolmaidy.
SAYASAT TANUSHYLAR: Qazaq biliginiń negizin qalaushy dep qaraityndyǵyn bildik.
Elimiz táuelsizdik alǵan alǵashqy jyldarda mal baǵudy ǵana biletin halyq, memleketin qalai basqarar eken dep, bizdiń táuelsizdikke jorta jandary ashi qaraǵandar boldy. Dese de, sanauly jyldar ayasynda biz ózimizdiń el tizginin ústai alatynymyzdy kórsetip úlgerdik. Búl bizdiń bilimdi, talantty ekendigimizdi bildirip qana qoimaidy. Tekti áulettiń tegi bolǵanymyzdy, keshegi dúnieni dúrildetken úly imperiyanyń múrageri ekendigimizdi, el bolu úrdisine ie bolǵanymyzǵa san ǵasyrlar ótkendigin bildiredi. Qazirgi basty nárse osy tektilikti úrpaqqa dendete jetkizude túr. Sondyqtan SHyńǵys han joryǵy da qazaq tarihynyń bir salasy bolyp tabylady. Óitkeni búl úly joryq qazaq dalasynan bastalyp, SHyǵys Aziyaǵa, Batys Evropaǵa deiin qanat jaidy. Ondaǵy oǵlandarymyzdyń erlik isterin endigi buynǵa synalap jetkizu búgingi kúnniń kezek kúttirmeitin basty talaby.
SHyńǵys han joryǵy qazaq dalasyn kelimsekterdiń bólshekteuinen jáne qaraqytailar(SHyǵys soltústik qytaiday meken etken, keiin Altyn patshalyǵynan jeńilip batysqa auǵan Qidandar qúrǵan patshalyq – Q.A.) basqynshylyǵy men Horezmniń(Bizdiń tarihymyzda Qyzylbastar dep jazylyp kelgen Parsylar qúrǵan imperiya – Q.A) otarlauynan azat etip, bas-basyna bi bolǵan júieniń tas-talqanyn shyǵardy. Kóshpeli taipalardyń basyn biriktirip, qazaq últynyń taipalyq odaqtan últtyq birlikke qarai nyǵayuynyń irgetasyn, qazaq memleketine territoriyalyq negiz qalap berdi. Búl qazaq handyǵy qúryluynyń tarihi kórinisi, sayasi alǵy sharty edi. Eger sol tarih bolmasa, búgingi táuelsiz qazaq eli de bolmas edi. Sondyqtan da qazaq jerindegi handyq qúrylym SHyńǵys hannan bastalyp SHoqan Uálihanovtyń ákesi SHyńǵyspen ayaqtaldy degen tújyrym bar. Múmkin búl jaǵdai da tegin emes bolar.
MÁDENIET TANUSHYLAR: san túrli dinniń yqpalynan jútylyp ketu aldynda túrǵan halyqtyq salt-dástúrdiń saqtalyp qaluyna sebepker boldy dep esepteidi.
Sol tústaǵy qazaq últynyń tegin qúraǵan úlystar men taipalarǵa hristian, islam, budda, taǵy basqa da din taratushylar ákelgen ilimder alauyzdyqtyń qainar kózi bolyp otyrdy. Bilikshil top dindik kózqarastaryn qarapaiym halyqqa kúshpen moiyndatuǵa tyrysty. Sol arqyly óz ústemdigin nyǵaitudy maqsat etti. Osynyń saldarynan halyqtyń últtyq qúndylyǵy oiranǵa úshyrady. Bir ǵana mysal, Orhon-Enisei tas jazbalary tek Orhon men Selengi ózenderiniń ańǵaryndaǵy tastardyń betine qashalyp jazyldy degenge kúmánim bar. Túrki tektes úlystar men taipalar álemdi baǵyndyrudy bilgende, eki ózenniń boiynan basqa jerge óz tańbasyn qaldyratyn tas taba almai qaldy ma? Joq, búl tarihtaǵy oiran bolǵan mádeni múramyzdy aiǵaqtaityn birden-bir kuáger. Árine, Túrik qaǵanaty ydyraǵannan keiin qazaq dalasyna bóridei tigen kelimsekter men din uaǵyzshylary eń aldymen osy tarihty jantalasa óshiruge tyrysty. Olar halyqtyń dini senimi men tas betine jazyp qaldyrǵan tarihyn óshiruge, tipti múldem joǵaltuǵa tyrysty, sonda ǵana qarasha halyqty aitqanyna nandyryp, aidauyna kóndiremiz dep qarady. Europa úiqyda jatqan kezde arǵymaq atqa er salyp, egeuli naiza qolǵa alyp, qazdai qalqyp, kóship-qonyp, sudyń túnyǵyn iship, tas betine suret salǵan halyqtyń óneri, mine, osylai oirandalyp jatqan edi. Biraq túrǵylyqty qaisar halyq ta ózderiniń qúndylyqtarynan aiyrylyp qalǵysy kelmedi, qaita jantalasa óz jádigerlerin saqtap qaludyń jolynda kúresti. “Qaida barsań Qorqyttyń kóri” degen támsil sol kezdegi shyndyqtyń kuási. Dindi sayasi maqsatpen taratqan uaǵyzshylar túrǵylyqty halyqtyń mádenietin óz kózqarastary boiynsha oirandady. Al, olardyń attarynyń ayaǵy jetpegen joǵaryda aitylǵan jerdegi múralar ǵana aman-esen osy dáuirge jetip otyr. Sonymen birge kóshpendi taipalardyń ishinde qazaq halqyna ǵana tán – atqa tańba basatyn dástúr bar. Sol tańbalar men orhon jazbalarynda tereń tamyrlastyq jatyr. Múnyń ózi tarihty basqa qyrynan saqtap qalu úshin jasalǵan jantalas dep oilauǵa bolatyn shyndyq. Eger tarihta osy bir úly joryq bolmaǵanda búl múralardan da júrnaq qalmas edi. Biz osy kúni – jol aiyryǵynda kezikken kóldeneń kók attynyń oiynan tuyndaǵan dúnielerdi qymbat kórip júrer edik. SHyńǵys han da, onyń Orta Aziyaǵa úzaq uaqyt bilik etken múragerleri de baǵynyshty eldiń dini senimine, mádeni múrasyna, salt-sanasyna eshqandai tosqauyl qoiǵan joq, qaita sol elderge sińip ketti. Bir sózben aitqanda, sol elderdiń tarihyna ainalyp ketti. Múnyń ishinde “Tóresiz el, tóbesiz jer bolmaidy” deitin qazaq tarihy da bar. Keibir tarihshylar qazaq dalasyndaǵy on eki qalanyń joiylyp ketuine qarap ony qanisher sanaidy. Eger sol qalalar osy kúnge qalpyn saqtap jetken bolsa, osy eldimeken “Qazaq dalasy” atalmai basqa bireulerdiń ataqonys, qútty mekeni bolyp shyǵa keler edi. SHyńǵys han qytaidyń elu qalasyn oirandady. Alaida olar múny qylmys dep qaraǵan joq. Qaita maqtanysh retinde eske aldy. Elu qala oirandalǵanymen elu jikke bólingen qytailardyń basyn bir ortalyqqa biriktirip ketti. Tipti ǵasyrlar boiy ózge últtar meken etip kelgen jerlerdi de qytai imperiyasynyń máńgilik mekenine ainaldyryp berdi. Sondyqtan olar óz tarihynan SHyńǵys hanǵa súbeli oryn berip otyr. Al, biz SHyńǵys handy nelikten óz handyǵymyzdyń negizin salushy dep aitudan arlanamyz. Qysqasy, búl tarih búgingi táuelsiz qazaq eliniń eldik negizin bildiretin belgi.
TARIHSHYLAR: qazaq tarihyna kóptegen biregei túlǵalardy qosty degen oi aitady.
SHyńǵys hanǵa qatysty tarihty aqtaryp otyrsańyz onyń ainalasyndaǵy lauazymdy qyzmetterdi qazaq tegin qúraityn túrki tekti, tildi ru-taipalardyń perzentteri atqaryp kelgenin ári onymen birge tarihta qalǵanyn bilemiz. Qytai tarihshylarynyń ózi de úly qaǵan mońǵol últyn qúraǵan túrki tekti taipadan shyqqan dep qaraidy. Múnyń ózi shyndyqqa jaqyndaidy. Sebebi, han ordasynda qazaq tegin qúraityn ru-taipalar óte kóp bolǵan. Jauapty mindetti atqarǵandary da az bolmaǵan. Aitar bolsaq, úly joryqtaǵy 105 noyannyń (qazirgishe genaraldar – Q.A.) katarynda Ulugai, Bala-cherbi, Úldai qorshy, Arqai qosar noyan, Móku (Múqa, Móńke) qatarly jalaiyr ruynyń jigitteri, Tai noyan bastaǵan qońyrat ruynyń 14 jigiti, merkit ruynan Jamal qoja qatarly adamdar bolǵan. Batys joryǵynyń bas qolbasshysy Jebe noyan qiyat ruynan. Al, qazirgi mońǵol jazuyn jasaǵan Tata tuńa naiman úlysynan shyqqan sol dáuirdiń úlken oily oqymysty adamy. Sol jazudyń álem mádenietine qosqan úlesi úshan-teńiz.
Múqylai (Múqaly) jalaiyr ruynan. Temuchinniń eń senimdi serigi, Mońǵol ústirtin biriktiruge jáne Altyn patshalyǵyn baǵyndyruǵa kóp úles qosqan. Soltústik qytai joryqtarynyń bas qolbasshysy, Manьchjuriyanyń jarty patshasy–guan titulyn ielendi. 1223 jyly 61 jasynda qaitys bolady.
Kúshlik shyndyǵynda álem bileushisine bas imei, jiyrma jyl qarsylasqan adam, Naiman úlysynyń hanzadasy. SHyńǵys hannyń besinshi úly boluǵa peiil tanytyp, soǵyssyz baǵynǵan “Túrpan” júrtynyń opasyzdyǵy saldarynan qaitys bolady. Onyń jeńilis tapqandyǵy aqiqat. Solai bolǵan kúnde de, biz óz túrǵymyzdan baǵa beruimiz kerek. YAǵni, jeńilistiń de ózindik aqiqaty bolady. Kúshlik joiylǵannan keiin SHyńǵys han kosyndary Horezmdi, SHyn-mashyndi(Qazirgi Qytai, Tańǵyt elin jaulap aluǵa úsh-aq jyldyq uaqytyn bóldi. Jeńis bolǵan jerde jeńiludiń bolatyny tabiǵi qúbylys. Onyń qaisarlyǵy men batyldyǵyn, óz maidanynan auytqymaityn tabandylyǵyn, el basyna kún tuǵanda etigimen su keshetin erligin dúrys kózben tanyp, baǵalai bilu kerek. Kúshlik qazaq tarihynda otanyn qorǵaudyń jarqyn úlgisin jasaǵan, álem tarihyna úly qaǵanǵa tabandylyqpen qarsylasqan qazaq eliniń perzenti retinde qaldy.
Elqydyr YUuan patshalyǵynyń qúrylys ministri bolyp qyzmet atqarǵan. 1259 jyly Idju qalasynda ( QHR Hynan provintsiyasy) Qúbylai hannyń qabyldauynda bolyp, jańa astana saluǵa tapsyrma alady. Ol qazirgi qytai astanasy Pekin qalasynyń ornyn astana saluǵa laiyqty dep bilip, jebe atyp shekara bekitip, jańa qala túrǵyzǵan. Qazirgi tarihshylardyń zertteuinshe kóne qala orny sol tústaǵy kóshpendiler úlgisin negiz etken. Búl eldi meken sol kezden bastap qytai jerinde bilik qúrǵan patshalyqtardyń qasietti astanasy bolyp keldi. Qazir de sol eldiń máńgilik maqtanyshyna ainalyp otyr. Qazaqta “qanyna tartpaǵannyń qary synsyn” degen sóz bar, jas memleket bola túryp jańa astana salyp jatqan erligimiz qanymyzda bar qasiettiń áseri dep bilgen dúrys.
Beibarys – krest joryqshylaryn jáne dúnieni jaulau nietindegi mońǵol jortuylyn bógep, islam dinin qorǵap qaluǵa úlken úles qosqan biregei túlǵa. Qazaq tegin qúraǵan qypshaq úlysynyń perzenti. Búl jerde Beibarys pen SHyńǵys han eki dáuirdiń adamy. Alaida, osy bir túlǵanyń tarih sahnasynan oryn aluyna SHyńǵys han joryǵynyń áseri bolǵandyǵy tabiǵi. Sebebi, Horezm patshalyǵy joiylǵannan keiin adam saudasyna dánikken alypsatarlar Orta Aziya halyqtaryn top-tobymen arab elderine satumen ainalysty. Iá, arab elderi krest joryqshylaryna qarsy soǵysu úshin de, mine, osyndai adamdarǵa óte múqtaj edi. Satyp aparylǵan qúldar – mamlyukter (Memleket armiyasy) delinip soǵysqa jiberilip otyrdy. Uaqyt óte kele búkil Mysyr eliniń biligi osy adamdardyń qolyna túserin ol kezde eshkim bilgen joq. Arab halifasynyń kúieu balasy Kúrd taipasynan shyqqan Ayup súltandyq orynǵa otyrǵannan keiin el biligi úzaq uaqyt Mamlyukterdiń qolynda boldy. Qúlaǵu men Ketbúqa joryǵy Irak pen Irandy basyp alyp, halifalyq bilik joiylǵannan keiin arab dúniesiniń úmiti tek Mysyr elinde ǵana qalǵan edi. Osy kezdegi Qútyz (Túrkimen) basshylyǵyndaǵy bilik búl mindetti oryndauǵa dármensiz boldy. Islam dinine senetin búqaranyń basyn qosyp islam álemin saqtap qalatyn bir úly qolbasshy kerek boldy. Beibarys, mine, osyndai tarihi jaǵdaida bilik basyna keldi. Dúnieni dúrliktirip, sheginudi bilmegen Qulaǵu men Ketbuqa bastaǵan Mońǵol áskerin jeńude Beibarys kóshpendilerdiń soǵys tásilin sheberlikpen qoldanu arqyly Mysyr eliniń azattyǵyn saqtap qalǵan edi. Onyń úly jeńisiniń qozǵaushysy da SHyńǵys han joryǵy bolatyn. Sondai-aq, SHyńǵys han ruhy qazaq tarihyndaǵy erlik pen batyrlyqtyń ǵasyrlyq úlgisin jaratty. Keiingi at auyzdyǵymen su iship, er etigimen su keshken jyldarda eldiń eldigin, jerdiń keńdigin saqtaǵan Qarasai, Baiǵozy, Qabanbai, Bógenbai, Nauryzbai bastaǵan batyrlar SHyńǵyshannyń batyrlyq ruhyn boiyna túmar etip taǵynyp, temir etik tebengidei bolǵansha el úshin ter tókti. Sondyqtan, qazaqtyń batyrlyǵy, batyldyǵy, qaisarlyǵyn, tózimdiligi, jaujúrektiligi SHyńǵyshannan sińgen úly qasiet deuge negiz bar.
Qajet ANDAS
Derekkóz: «Jetisu» gazeti, № 33, Senbi, 22 Nauryz 2008 jyl. 8-bet.











