Q-Andas
No Result
View All Result
  • باستى بەت
  • ولكەتانۋ
    • ءبىلىم
    • دەنساۋلىق
    • سپورت
    • قۋعىن-سۇرگىن
    • تۇلعا تانۋ
    • قورشاعان ورتا
    • حالىق جادى
    • مادەنيەت
    • جەتىسۋ جارتاس سۋرەتتەرى
    • جەتىسۋدىڭ اسيەتتى جەرلەر
    • ادەبيەت
    • شالعاي اۋىل
    • تۋريزم
      • تاريح
    • ەلتانۋ
    • كوشى-قون
    • تۋرنير
  • ارنايى جوبالار
    • بايقاۋ
    • كورمەلەر
    • كونفەرەنتسيا
    • گرانت
    • ەكسپەديتسيالار
  • مۇراعات
    • انداس وماراقىن ىزىمەن
    • اۋەسحان ماجايدىڭ جادىگەرلەرى
    • بەينەفيلم
    • حاتكەرلىك
    • گالەرەيا
  • ءبىز تۋرالى
    • ارىپتەستەر
    • بايلانىس
    • سايت اكىمشىلىگى
    • PDF-مۇراعات
kz Қазақ qz Qazaq tj توتە جازۋ ru Русский en English
Q-Andas
  • باستى بەت
  • ولكەتانۋ
    • ءبىلىم
    • دەنساۋلىق
    • سپورت
    • قۋعىن-سۇرگىن
    • تۇلعا تانۋ
    • قورشاعان ورتا
    • حالىق جادى
    • مادەنيەت
    • جەتىسۋ جارتاس سۋرەتتەرى
    • جەتىسۋدىڭ اسيەتتى جەرلەر
    • ادەبيەت
    • شالعاي اۋىل
    • تۋريزم
      • تاريح
    • ەلتانۋ
    • كوشى-قون
    • تۋرنير
  • ارنايى جوبالار
    • بايقاۋ
    • كورمەلەر
    • كونفەرەنتسيا
    • گرانت
    • ەكسپەديتسيالار
  • مۇراعات
    • انداس وماراقىن ىزىمەن
    • اۋەسحان ماجايدىڭ جادىگەرلەرى
    • بەينەفيلم
    • حاتكەرلىك
    • گالەرەيا
  • ءبىز تۋرالى
    • ارىپتەستەر
    • بايلانىس
    • سايت اكىمشىلىگى
    • PDF-مۇراعات
No Result
View All Result
Q-Andas
No Result
View All Result
باستى بەت ولكەتانۋ تۇلعا تانۋ

شىڭعىس حان تۋرالى شىندىق

قاي زاماندا دا اينالاسىنداعىلاردان اقىلى، پاراساتى ارتقان ادام بي بولعان. كۇشى باسىم ادام ەل باسقارعان. وسى ەكى قاسيەتكە دە ەرەكشە يە بولعان تەمۋچين الەمدى بيلەۋ عانا ەمەس، ءبىر ورتالىققا باعىندىرىلعان بيلىك ورناتۋدىڭ سارا جولىن سالدى. ول جاۋلاپ العان جەرلەردە جاڭا، ومىرشەڭ ەلدەر باس قوتەرىپ، تاريح ارباسىن ارمەن قاراي اكەتتى. قازاق ەلى، مىنە، سونىڭ ءبىر دالەلى.

admin
2025/08/14
تۇلعا تانۋ
0
Шыңғыс хан туралы шындық

قىتايدا “الەمدى جاۋلاۋشى” تۋرالى تەلەفيلم ءتۇسىرۋ ءۇش رەت قولعا الىندى. ءبىرىنشى رەتكى تۇسىرىلىمدە كوشپەندىلەر ءومىرى باسىم ورىندا بولدى دا، اسپان استى ەلىنىڭ ۇستانىمىنا سايكەس كەلمەدى. ەكىنشى تاۋەكەلدە تازا ساياسي ءتۇس بەل الدى، ءتىپتى تەمۋچيننىڭ ءوزىن كۋىرشاق كەيىپكەر ەتىپ جاساۋعا دەيىن باردى. الايدا بۇلاردىڭ عۇمىرى ۇزاققا بارعان جوق. ال، ءبىز “قازاقستان” ۇلتتىق ارناسىنان ەكى اي بويى تاماشالاعان ءۇشىنشى قويىلىم كورەرمەندەردىڭ كوڭىلىنەن شىققانى ءمالىم. قازىر ءتورت ادامنىڭ باسى قوسىلعان جەردە بۇل تۋرالى اڭگىمەنىڭ كورىگى قىزا تۇسەدى.

مەن تاريحشى ەمەسپىن، دەسە دە، تاۋەلسىز ەلدىڭ ۇلانى رەتىندە ءوز ويىمدى ورتاعا سالىپ، كوزقاراسىمدى بىلدىرۋگە ۇمتىلدىم. كەيبىر ماسەلەگە وزىمدىك تۇرعىدا جاۋاپ ىزدەپ كورۋگە تىرىستىم. ارينە، تەمۋچين قازاق تاريحىنىڭ دۇنيە ساحناسىنان ورىن الۋىنا بىردەن-ءبىر ۇلەس قوسقان ۇلى تۇلعا. ءبىز وسىعان دەيىن شىڭعىس حاندى قاتىگەز، قانىشەر رەتىندە تانىپ كەلدىك. ويتكەنى، وتارشىل جۇيەنىڭ كوزقاراسى بويىنشا سولاي ەتپەسكە شارامىز دا جوق ەدى. بۇگىنگى تاۋەلسىز ەلدىڭ تۇعىرىندا تۇرىپ ءادىل باعا بەرە الماۋ – ءبىزدىڭ السىزدىگىمىز بولىپ شىعار ەدى.

“شىڭعىس حان” تەلەحيكاياسى – كانشالىقتى تارتىمدى بولعانىمەن قىتاي قالامگەرلەرىنىڭ ءوز مەملەكەتتىگىن نىعايتۋ ماقساتىندا جاساپ شىققان دۇنيەسى. مۇندا تاريحي شىندىق ارقاۋ بولعانىمەن ءبارىبىر ونىڭ ارعى استارىندا سول ەلدىڭ مۇددەسى جاتىر. بۇل قويىلىمدا شىڭعىس حان جورىعى دۇنيەنى ءبىر ورتالىققا باعىندىرۋشى رەتىندە كورسەتىلگەن، مۇنى ءتول تاريحىنىڭ ءبىر بولىگىنە اينالدىرىپ، يەمدەنىپ وتىرعان قىتايلار “كۇرىشتىڭ ارقاسىندا كۇرمەك سۋ ءىشىپتىنىڭ” كەرىن كەلتىرىپ، دۇنيەدەگى وزگەرىستەر مەن عالاماتتاردى ءبىز جاسادىق دەپ وتىرعان جوق پا؟ ورايى كەلىپ تۇرعاندا ايتا كەتەيىن، تاريحشىلار الەمدى جاۋلاۋشى تۋرالى ون ءۇشىنشى عاسىردا جازىلعان “موڭعولدىڭ قۇپيا شەجىرەسى” اتتى كىتاپتى بەتكە تارتادى. ءيا، بۇل كىتاپتىڭ بار ەكەندىگى راس، الايدا ول تۇپنۇسقا ەمەس. جەتى ءجۇز جىل بويى قىتاي پاتشالارى ءۇشىن قىزمەت كورسەتىپ كەلگەن بۇل تۋىندىنىڭ ورتاعاسىرلىق شىندىقتى ءسوز ەتەر قۇنى دا شامالى. سەبەبى، ونىڭ پاتشالىق الماسقان سايىن سول ءداۋىردىڭ تانىمىنا ساي وزگەرتىلىپ، قايتا جازىلىپ كەلگەنى قۇپيا ەمەس. ونىڭ ۇستىنە بۇل اتالمىش كىتاپ جاپون تاريحشىلارىنىڭ قولىنان ءوتىپ بارىپ بiزگە جەتكەندiگi تاعى بار. ارينە، ارقانداي ۇلت قالامگەرلەرىنىڭ الدىندا ءوز جۇرتىنىڭ مۇددەسى تۇراتىندىعىن دا ەسكەرمەي بولمايدى.

شىڭعىسحاننىڭ تەگى كىم؟ بۇگىنگى كۇنگە دەيىن جۇمباق بولىپ كەلە جاتقان وسى ماسەلە باسقا ەلدى قىزىقتىرماي قويمايتىنى حاق. مەيلى، ەسۋگەيدىڭ نەمەسە مەركىت يح-چيلەدۋدىڭ قانىنان جارالعان بولسىن، بىزگە مۇنىڭ ماڭىزى شامالى. سەبەبى، ونىڭ قازاق حالقىنىڭ ۇلتتىق رۋحىنا اينالىپ كەتكەندىگى جاسىرۋعا كەلمەيتىن شىندىق. ول تۋرالى قازاق تاريحىنداعى دەرەكتەر، اۋىز ادەبيەتىندەگى اڭىز-اڭگىمەلەر، جىر-داستاندار، باقسى سارىندارى بۇعان دالەل بولا الادى. ولاردىڭ بارلىعىندا ۇلى قاعان حالقىمىزدىڭ ءتول پەرزەنتى ەسەبىندە ايتىلادى. ال، شىڭعىس حان قازاق دالاسىن ويرانداعان قانىشەر مە؟ جوق، بۇگىنگى كۇندە ونى ۇلىقتاۋدىڭ وزىندىك قۇندىلىعى بار ما، ءسىز قالاي ويلايسىز؟ – دەگەن سۇراق نەگىزىندە ساۋالناما جۇرگىزىپ كورىپ ەدىك.

 

ساياسات تانۋشىلار: قازاق بيلىگىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى دەپ قارايتىندىعىن بىلدىك.

ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العان العاشقى جىلداردا مال باعۋدى عانا بىلەتىن حالىق، مەملەكەتىن قالاي باسقارار ەكەن دەپ، ءبىزدىڭ تاۋەلسىزدىككە جورتا جاندارى اشي قاراعاندار بولدى. دەسە دە، ساناۋلى جىلدار اياسىندا ءبىز ءوزىمىزدىڭ ەل تىزگىنىن ۇستاي الاتىنىمىزدى كورسەتىپ ۇلگەردىك. بۇل ءبىزدىڭ ءبىلىمدى، تالانتتى ەكەندىگىمىزدى ءبىلدىرىپ قانا قويمايدى. تەكتى اۋلەتتىڭ تەگى بولعانىمىزدى، كەشەگى دۇنيەنى دۇرىلدەتكەن ۇلى يمپەريانىڭ مۇراگەرى ەكەندىگىمىزدى، ەل بولۋ ۇردىسىنە يە بولعانىمىزعا سان عاسىرلار وتكەندىگىن بىلدىرەدى. قازىرگى باستى نارسە وسى تەكتىلىكتى ۇرپاققا دەندەتە جەتكىزۋدە تۇر. سوندىقتان شىڭعىس حان جورىعى دا قازاق تاريحىنىڭ ءبىر سالاسى بولىپ تابىلادى. ويتكەنى بۇل ۇلى جورىق قازاق دالاسىنان باستالىپ، شىعىس ازياعا، باتىس ەۆروپاعا دەيىن قانات جايدى. ونداعى وعلاندارىمىزدىڭ ەرلىك ىستەرىن ەندىگى بۋىنعا سىنالاپ جەتكىزۋ بۇگىنگى كۇننىڭ كەزەك كۇتتىرمەيتىن باستى تالابى.

شىڭعىس حان جورىعى قازاق دالاسىن كەلىمسەكتەردىڭ بولشەكتەۋىنەن جانە قاراقىتايلار(شىعىس سولتۇستىك قىتايداى مەكەن ەتكەن، كەيىن التىن پاتشالىعىنان جەڭىلىپ باتىسقا اۋعان قيداندار قۇرعان پاتشالىق – ق.ا.) باسقىنشىلىعى مەن حورەزمنىڭ(ءبىزدىڭ تاريحىمىزدا قىزىلباستار دەپ جازىلىپ كەلگەن پارسىلار قۇرعان يمپەريا – ق.ا) وتارلاۋىنان ازات ەتىپ، باس-باسىنا بي بولعان جۇيەنىڭ تاس-تالقانىن شىعاردى. كوشپەلى تايپالاردىڭ باسىن بىرىكتىرىپ، قازاق ۇلتىنىڭ تايپالىق وداقتان ۇلتتىق بىرلىككە قاراي نىعايۋىنىڭ ىرگەتاسىن، قازاق مەملەكەتىنە تەرريتوريالىق نەگىز قالاپ بەردى. بۇل قازاق حاندىعى قۇرىلۋىنىڭ تاريحي كورىنىسى، ساياسي العى شارتى ەدى. ەگەر سول تاريح بولماسا، بۇگىنگى تاۋەلسىز قازاق ەلى دە بولماس ەدى. سوندىقتان دا قازاق جەرىندەگى حاندىق قۇرىلىم شىڭعىس حاننان باستالىپ شوقان ءۋاليحانوۆتىڭ اكەسى شىڭعىسپەن اياقتالدى دەگەن تۇجىرىم بار. مۇمكىن بۇل جاعداي دا تەگىن ەمەس بولار.

 مادەنيەت تانۋشىلار: سان ءتۇرلى ءدىننىڭ ىقپالىنان جۇتىلىپ كەتۋ الدىندا تۇرعان حالىقتىق سالت-ءداستۇردىڭ ساقتالىپ قالۋىنا سەبەپكەر بولدى دەپ ەسەپتەيدى. 

سول تۇستاعى قازاق ۇلتىنىڭ تەگىن قۇراعان ۇلىستار مەن تايپالارعا حريستيان، يسلام، بۋددا، تاعى باسقا دا ءدىن تاراتۋشىلار اكەلگەن ىلىمدەر الاۋىزدىقتىڭ قاينار كوزى بولىپ وتىردى. بيلىكشىل توپ دىندىك كوزقاراستارىن قاراپايىم حالىققا كۇشپەن مويىنداتۋعا تىرىستى. سول ارقىلى ءوز ۇستەمدىگىن نىعايتۋدى ماقسات ەتتى. وسىنىڭ سالدارىنان حالىقتىڭ ۇلتتىق قۇندىلىعى ويرانعا ۇشىرادى. ءبىر عانا مىسال، ورحون-ەنيسەي تاس جازبالارى تەك ورحون مەن سەلەنگى وزەندەرىنىڭ اڭعارىنداعى تاستاردىڭ بەتىنە قاشالىپ جازىلدى دەگەنگە كۇمانىم بار. تۇركى تەكتەس ۇلىستار مەن تايپالار الەمدى باعىندىرۋدى بىلگەندە، ەكى وزەننىڭ بويىنان باسقا جەرگە ءوز تاڭباسىن قالدىراتىن تاس تابا الماي قالدى ما؟ جوق، بۇل تاريحتاعى ويران بولعان مادەني مۇرامىزدى ايعاقتايتىن بىردەن-ءبىر كۋاگەر. ارينە، تۇرىك قاعاناتى ىدىراعاننان كەيىن قازاق دالاسىنا بورىدەي تيگەن كەلىمسەكتەر مەن ءدىن ۋاعىزشىلارى ەڭ الدىمەن وسى تاريحتى جانتالاسا وشىرۋگە تىرىستى. ولار حالىقتىڭ ءدىني سەنىمى مەن تاس بەتىنە جازىپ قالدىرعان تاريحىن وشىرۋگە، ءتىپتى مۇلدەم جوعالتۋعا تىرىستى، سوندا عانا قاراشا حالىقتى ايتقانىنا ناندىرىپ، ايداۋىنا كوندىرەمىز دەپ قارادى. ەۋروپا ۇيقىدا جاتقان كەزدە ارعىماق اتقا ەر سالىپ، ەگەۋلى نايزا قولعا الىپ، قازداي قالقىپ، كوشىپ-قونىپ، سۋدىڭ تۇنىعىن ءىشىپ، تاس بەتىنە سۋرەت سالعان حالىقتىڭ ونەرى، مىنە، وسىلاي ويراندالىپ جاتقان ەدى. بىراق تۇرعىلىقتى قايسار حالىق تا وزدەرىنىڭ قۇندىلىقتارىنان ايىرىلىپ قالعىسى كەلمەدى، قايتا جانتالاسا ءوز جادىگەرلەرىن ساقتاپ قالۋدىڭ جولىندا كۇرەستى. “قايدا بارساڭ قورقىتتىڭ كورى” دەگەن ءتامسىل سول كەزدەگى شىندىقتىڭ كۋاسى. ءدىندى ساياسي ماقساتپەن تاراتقان ۋاعىزشىلار تۇرعىلىقتى حالىقتىڭ مادەنيەتىن ءوز كوزقاراستارى بويىنشا ويراندادى. ال، ولاردىڭ اتتارىنىڭ اياعى جەتپەگەن جوعارىدا ايتىلعان جەردەگى مۇرالار عانا امان-ەسەن وسى داۋىرگە جەتىپ وتىر. سونىمەن بىرگە كوشپەندى تايپالاردىڭ ىشىندە قازاق حالقىنا عانا ءتان – اتقا تاڭبا باساتىن ءداستۇر بار. سول تاڭبالار مەن ورحون جازبالارىندا تەرەڭ تامىرلاستىق جاتىر. مۇنىڭ ءوزى تاريحتى باسقا قىرىنان ساقتاپ قالۋ ءۇشىن جاسالعان جانتالاس دەپ ويلاۋعا بولاتىن شىندىق. ەگەر تاريحتا وسى ءبىر ۇلى جورىق بولماعاندا بۇل مۇرالاردان دا جۇرناق قالماس ەدى. ءبىز وسى كۇنى – جول ايىرىعىندا كەزىككەن كولدەنەڭ كوك اتتىنىڭ ويىنان تۋىنداعان دۇنيەلەردى قىمبات كورىپ جۇرەر ەدىك. شىڭعىس حان دا، ونىڭ ورتا ازياعا ۇزاق ۋاقىت بيلىك ەتكەن مۇراگەرلەرى دە باعىنىشتى ەلدىڭ ءدىني سەنىمىنە، مادەني مۇراسىنا، سالت-ساناسىنا ەشقانداي توسقاۋىل قويعان جوق، قايتا سول ەلدەرگە ءسىڭىپ كەتتى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا، سول ەلدەردىڭ تاريحىنا اينالىپ كەتتى. مۇنىڭ ىشىندە “تورەسىز ەل، توبەسىز جەر بولمايدى” دەيتىن قازاق تاريحى دا بار. كەيبىر تاريحشىلار قازاق دالاسىنداعى ون ەكى قالانىڭ جويىلىپ كەتۋىنە قاراپ ونى قانىشەر سانايدى. ەگەر سول قالالار وسى كۇنگە قالپىن ساقتاپ جەتكەن بولسا، وسى ەلدىمەكەن “قازاق دالاسى” اتالماي باسقا بىرەۋلەردىڭ اتاقونىس، قۇتتى مەكەنى بولىپ شىعا كەلەر ەدى. شىڭعىس حان قىتايدىڭ ەلۋ قالاسىن ويراندادى. الايدا ولار مۇنى قىلمىس دەپ قاراعان جوق. قايتا ماقتانىش رەتىندە ەسكە الدى. ەلۋ قالا ويراندالعانىمەن ەلۋ جىككە بولىنگەن قىتايلاردىڭ باسىن ءبىر ورتالىققا بىرىكتىرىپ كەتتى. ءتىپتى عاسىرلار بويى وزگە ۇلتتار مەكەن ەتىپ كەلگەن جەرلەردى دە قىتاي يمپەرياسىنىڭ ماڭگىلىك مەكەنىنە اينالدىرىپ بەردى. سوندىقتان ولار ءوز تاريحىنان شىڭعىس حانعا سۇبەلى ورىن بەرىپ وتىر. ال، ءبىز شىڭعىس حاندى نەلىكتەن ءوز حاندىعىمىزدىڭ نەگىزىن سالۋشى دەپ ايتۋدان ارلانامىز. قىسقاسى، بۇل تاريح بۇگىنگى تاۋەلسىز قازاق ەلىنىڭ ەلدىك نەگىزىن بىلدىرەتىن بەلگى.
تاريحشىلار: قازاق تاريحىنا كوپتەگەن بىرەگەي تۇلعالاردى قوستى دەگەن وي ايتادى.

شىڭعىس حانعا قاتىستى تاريحتى اقتارىپ وتىرساڭىز ونىڭ اينالاسىنداعى لاۋازىمدى قىزمەتتەردى قازاق تەگىن قۇرايتىن تۇركى تەكتى، ءتىلدى رۋ-تايپالاردىڭ پەرزەنتتەرى اتقارىپ كەلگەنىن ءارى ونىمەن بىرگە تاريحتا قالعانىن بىلەمىز. قىتاي تاريحشىلارىنىڭ ءوزى دە ۇلى قاعان موڭعول ۇلتىن قۇراعان تۇركى تەكتى تايپادان شىققان دەپ قارايدى. مۇنىڭ ءوزى شىندىققا جاقىندايدى. سەبەبى، حان ورداسىندا قازاق تەگىن قۇرايتىن رۋ-تايپالار وتە كوپ بولعان. جاۋاپتى مىندەتتى اتقارعاندارى دا از بولماعان. ايتار بولساق، ۇلى جورىقتاعى 105 نوياننىڭ (قازىرگىشە گەنارالدار – ق.ا.) كاتارىندا ۋلۋگاي، بالا-چەربي، ۇلداي قورشى، ارقاي قوسار نويان، موكۋ (مۇقا، موڭكە) قاتارلى جالايىر رۋىنىڭ جىگىتتەرى، تاي نويان باستاعان قوڭىرات رۋىنىڭ 14 جىگىتى، مەركىت رۋىنان جامال قوجا قاتارلى ادامدار بولعان. باتىس جورىعىنىڭ باس قولباسشىسى جەبە نويان قيات رۋىنان. ال، قازىرگى موڭعول جازۋىن جاساعان تاتا تۋڭا نايمان ۇلىسىنان شىققان سول ءداۋىردىڭ ۇلكەن ويلى وقىمىستى ادامى. سول جازۋدىڭ الەم مادەنيەتىنە قوسقان ۇلەسى ۇشان-تەڭىز.

مۇقىلاي (مۇقالى) جالايىر رۋىنان. تەمۋچيننىڭ ەڭ سەنىمدى سەرىگى، موڭعول ءۇستىرتىن بىرىكتىرۋگە جانە التىن پاتشالىعىن باعىندىرۋعا كوپ ۇلەس قوسقان. سولتۇستىك قىتاي جورىقتارىنىڭ باس قولباسشىسى، مانچجۋريانىڭ جارتى پاتشاسى–گۋان تيتۋلىن يەلەندى. 1223 جىلى 61 جاسىندا قايتىس بولادى.

كۇشلىك شىندىعىندا الەم بيلەۋشىسىنە باس يمەي، جيىرما جىل قارسىلاسقان ادام، نايمان ۇلىسىنىڭ حانزاداسى. شىڭعىس حاننىڭ بەسىنشى ۇلى بولۋعا پەيىل تانىتىپ، سوعىسسىز باعىنعان “تۇرپان” جۇرتىنىڭ وپاسىزدىعى سالدارىنان قايتىس بولادى. ونىڭ جەڭىلىس تاپقاندىعى اقيقات. سولاي بولعان كۇندە دە، ءبىز ءوز تۇرعىمىزدان باعا بەرۋىمىز كەرەك. ياعني، جەڭىلىستىڭ دە وزىندىك اقيقاتى بولادى. كۇشلىك جويىلعاننان كەيىن شىڭعىس حان كوسىندارى حورەزمدى، شىن-ءماشىندى(قازىرگى قىتاي، تاڭعىت ەلىن جاۋلاپ الۋعا ءۇش-اق جىلدىق ۋاقىتىن ءبولدى. جەڭىس بولعان جەردە جەڭىلۋدىڭ بولاتىنى تابيعي قۇبىلىس. ونىڭ قايسارلىعى مەن باتىلدىعىن، ءوز مايدانىنان اۋىتقىمايتىن تاباندىلىعىن، ەل باسىنا كۇن تۋعاندا ەتىگىمەن سۋ كەشەتىن ەرلىگىن دۇرىس كوزبەن تانىپ، باعالاي ءبىلۋ كەرەك. كۇشلىك قازاق تاريحىندا وتانىن قورعاۋدىڭ جارقىن ۇلگىسىن جاساعان، الەم تاريحىنا ۇلى قاعانعا تاباندىلىقپەن قارسىلاسقان قازاق ەلىنىڭ پەرزەنتى رەتىندە قالدى.

ەلقىدىر يۋۋان پاتشالىعىنىڭ قۇرىلىس ءمينيسترى بولىپ قىزمەت اتقارعان. 1259 جىلى يدجۋ قالاسىندا ( قحر حىنان پروۆينتسياسى) قۇبىلاي حاننىڭ قابىلداۋىندا بولىپ، جاڭا استانا سالۋعا تاپسىرما الادى. ول قازىرگى قىتاي استاناسى پەكين قالاسىنىڭ ورنىن استانا سالۋعا لايىقتى دەپ ءبىلىپ، جەبە اتىپ  شەكارا بەكىتىپ، جاڭا قالا تۇرعىزعان. قازىرگى تاريحشىلاردىڭ زەرتتەۋىنشە كونە قالا ورنى سول تۇستاعى  كوشپەندىلەر ۇلگىسىن نەگىز ەتكەن.  بۇل  ەلدى مەكەن سول كەزدەن باستاپ قىتاي جەرىندە بيلىك قۇرعان پاتشالىقتاردىڭ قاسيەتتى استاناسى بولىپ كەلدى. قازىر دە سول ەلدىڭ ماڭگىلىك ماقتانىشىنا اينالىپ وتىر. قازاقتا “قانىنا تارتپاعاننىڭ قارى سىنسىن” دەگەن ءسوز بار، جاس مەملەكەت بولا تۇرىپ جاڭا استانا سالىپ جاتقان ەرلىگىمىز قانىمىزدا بار قاسيەتتىڭ اسەرى دەپ بىلگەن دۇرىس.

بەيبارىس – كرەست جورىقشىلارىن جانە دۇنيەنى جاۋلاۋ نيەتىندەگى موڭعول جورتۋىلىن بوگەپ، يسلام ءدىنىن قورعاپ قالۋعا ۇلكەن ۇلەس قوسقان بىرەگەي تۇلعا. قازاق تەگىن قۇراعان قىپشاق ۇلىسىنىڭ پەرزەنتى. بۇل جەردە بەيبارىس پەن شىڭعىس حان ەكى ءداۋىردىڭ ادامى. الايدا، وسى ءبىر تۇلعانىڭ تاريح ساحناسىنان ورىن الۋىنا شىڭعىس حان جورىعىنىڭ اسەرى بولعاندىعى تابيعي. سەبەبى، حورەزم پاتشالىعى جويىلعاننان كەيىن ادام ساۋداسىنا دانىككەن الىپساتارلار ورتا ازيا حالىقتارىن توپ-توبىمەن اراب ەلدەرىنە ساتۋمەن اينالىستى. ءيا، اراب ەلدەرى كرەست جورىقشىلارىنا قارسى سوعىسۋ ءۇشىن دە، مىنە، وسىنداي ادامدارعا وتە مۇقتاج ەدى. ساتىپ اپارىلعان قۇلدار – مامليۋكتەر (مەملەكەت ارمياسى) دەلىنىپ سوعىسقا جىبەرىلىپ وتىردى. ۋاقىت وتە كەلە بۇكىل مىسىر ەلىنىڭ بيلىگى وسى ادامداردىڭ قولىنا تۇسەرىن ول كەزدە ەشكىم بىلگەن جوق. اراب حاليفاسىنىڭ كۇيەۋ بالاسى كۇرد تايپاسىنان شىققان ايۋپ سۇلتاندىق ورىنعا وتىرعاننان كەيىن  ەل بيلىگى ۇزاق ۋاقىت مامليۋكتەردىڭ قولىندا بولدى. قۇلاعۋ مەن كەتبۇقا جورىعى يراك پەن يراندى باسىپ الىپ،  حاليفالىق بيلىك جويىلعاننان كەيىن اراب دۇنيەسىنىڭ ءۇمىتى تەك مىسىر ەلىندە عانا قالعان ەدى. وسى كەزدەگى قۇتىز (تۇركىمەن) باسشىلىعىنداعى بيلىك بۇل مىندەتتى ورىنداۋعا دارمەنسىز بولدى. يسلام دىنىنە سەنەتىن بۇقارانىڭ باسىن قوسىپ يسلام الەمىن ساقتاپ قالاتىن ءبىر ۇلى قولباسشى كەرەك بولدى. بەيبارىس، مىنە، وسىنداي تاريحي جاعدايدا بيلىك باسىنا كەلدى. دۇنيەنى دۇرلىكتىرىپ، شەگىنۋدى بىلمەگەن قۋلاعۋ مەن كەتبۋقا باستاعان موڭعول اسكەرىن جەڭۋدە بەيبارىس كوشپەندىلەردىڭ سوعىس ءتاسىلىن شەبەرلىكپەن قولدانۋ ارقىلى مىسىر ەلىنىڭ ازاتتىعىن ساقتاپ قالعان ەدى. ونىڭ ۇلى جەڭىسىنىڭ قوزعاۋشىسى دا شىڭعىس حان جورىعى بولاتىن. سونداي-اق، شىڭعىس حان رۋحى قازاق تاريحىنداعى ەرلىك پەن باتىرلىقتىڭ عاسىرلىق ۇلگىسىن جاراتتى. كەيىنگى ات اۋىزدىعىمەن سۋ ءىشىپ، ەر ەتىگىمەن سۋ كەشكەن جىلداردا ەلدىڭ ەلدىگىن، جەردىڭ كەڭدىگىن ساقتاعان قاراساي، بايعوزى، قابانباي، بوگەنباي، ناۋرىزباي باستاعان باتىرلار شىڭعىسحاننىڭ باتىرلىق رۋحىن بويىنا تۇمار ەتىپ تاعىنىپ، تەمىر ەتىك تەبەنگىدەي بولعانشا ەل ءۇشىن تەر توكتى. سوندىقتان، قازاقتىڭ باتىرلىعى، باتىلدىعى، قايسارلىعىن، توزىمدىلىگى، جاۋجۇرەكتىلىگى شىڭعىسحاننان سىڭگەن ۇلى قاسيەت دەۋگە نەگىز بار.

قاجەت انداس

دەرەككوز: «جەتىسۋ» گازەتى، № 33، سەنبى، 22 ناۋرىز 2008 جىل. 8-بەت.

1 3 votes
Рейтинг статьи
Post Views: 46
«Аққу ағай» атанған ұлағатты ұстаз
تۇلعا تانۋ

«اققۋ اعاي» اتانعان ۇلاعاتتى ۇستاز

August 24, 2026
Төккен тердің қадірі
تۇلعا تانۋ

توككەن تەردىڭ قادىرى

June 11, 2026
Ұстаз ананың хаты
تۇلعا تانۋ

ۇستاز انانىڭ حاتى

June 3, 2026
Тағылымды тағдыр
تۇلعا تانۋ

تاعىلىمدى تاعدىر

May 15, 2026
«Апа, сен болмасаң»
تۇلعا تانۋ

«اپا، سەن بولماساڭ»

May 12, 2026
Бегзат өмір
تۇلعا تانۋ

بەگزات ءومىر

May 5, 2026
Subscribe
Login
Notify of
guest
guest
0 комментариев
Oldest
Newest Most Voted
Inline Feedbacks
View all comments
ӨЛКЕ ШЕЖІРЕСІН СӨЙЛЕТКЕН ҚАЛАМГЕР

ولكە شەجىرەسىن سويلەتكەن قالامگەر

November 9, 2026

«Бекзат өмір»: өнерге арналған еңбек

«بەكزات ءومىر»: ونەرگە ارنالعان ەڭبەك

November 7, 2026

Өлке тарихы ұрпаққа аманат

ولكە تاريحى ۇرپاققا امانات

October 23, 2026

ЖАҢА ҚАҒИДА?  «Әлеуметтік кәсіпкерлерге жаңа талаптар түсіндірілді»

جاڭا قاعيدا: «الەۋمەتتىك كاسىپكەرلەرگە جاڭا تالاپتار ءتۇسىندىرىلدى»

October 13, 2026

Жұмыспен қамту тәртібінде не өзгерді?

جۇمىسپەن قامتۋ تارتىبىندە نە وزگەردى؟

October 12, 2026

Ақпараттық агенттігі

Меншік иесі: “Жетісу” өлкетанушылар орталығы” қоғамдық бірлестігі
Қазақстан Республикасы, Жетісу облысы, Талдықорған қаласы “Болашақ” шағын ауданы, 12-27

Q-Andas желілік басылымы Қазақстан Республикасы Ақпарат және коммуникация министрлігі Ақпарат комитетінде 2025 жылғы 19 наурызда тіркеліп, № KZ21VPY00115275 куәлігі берілген.

Сайт материалын пайдалану үшін редакция келісімі керек және гиперсілтеме жасау міндетті.

Тел: 8 747 706 1382
email: andas_kazhet@mail.ru

qandas.kz © 2026. Барлық авторлық құқық заңмен қорғалған.

  • tjتوتە جازۋ
    • kz Қазақ
    • qz Qazaq
    • tj توتە جازۋ
    • ru Русский
    • en English
  • باستى بەت
  • ولكەتانۋ
    • ءبىلىم
    • دەنساۋلىق
    • سپورت
    • قۋعىن-سۇرگىن
    • تۇلعا تانۋ
    • قورشاعان ورتا
    • حالىق جادى
    • مادەنيەت
    • جەتىسۋ جارتاس سۋرەتتەرى
    • جەتىسۋدىڭ اسيەتتى جەرلەر
    • ادەبيەت
    • شالعاي اۋىل
    • تۋريزم
      • تاريح
    • ەلتانۋ
    • كوشى-قون
    • تۋرنير
  • ارنايى جوبالار
    • بايقاۋ
    • كورمەلەر
    • كونفەرەنتسيا
    • گرانت
    • ەكسپەديتسيالار
  • مۇراعات
    • انداس وماراقىن ىزىمەن
    • اۋەسحان ماجايدىڭ جادىگەرلەرى
    • بەينەفيلم
    • حاتكەرلىك
    • گالەرەيا
  • ءبىز تۋرالى
    • ارىپتەستەر
    • بايلانىس
    • سايت اكىمشىلىگى
    • PDF-مۇراعات

© 2025 qandas.kz

wpDiscuz