HH ǵasyrdyń basynda SHáueshek qalasynda jańasha mektepter ashyla bastady. 1907 jyly «Namuna», 1910 jyly «Ǵúmariya», 1914 jyly «Túran» mektepteri júmys istedi. 1911 jyly Gúlandam Qabibollina SHyńjańdaǵy túńǵysh qyzdar mektebin ashyp, áielder oqu-aǵartu isine jol saldy. 1925 jyly Nyyaz Ysqaqi basqarǵan «Túran» mektebiniń oqushylary Qazan qalasynan baspa saimandaryn ákelip, alǵashqy baspa isin bastady.
SHáueshekte shyqqan «Bizdiń tauysh» gazeti – Tarbaǵatai aimaǵyndaǵy alǵashqy túraqty merzimdi basylym. Redaktory Nyyaz Ysqaqi. Gazet qoǵamdaǵy sayasi, mádeni máselelerdi qozǵap, halyqty bilim men ǵylymǵa shaqyrdy. 1932 jyly Jin SHuryn úkimeti gazetti jauyp tastady. 1934 jyly SHyń SHysai biligi kezinde «Bizdiń tauysh» gazeti qaita jandandy. Gazet sayasi jáne ádebi baǵytta shyǵyp, halyqty oyatuǵa, aǵartuǵa shaqyrdy. Nyyaz Ysqaqidyń «Oyan!» óleńi jańa ómirge úndeu boldy.
Keiin gazet toqtatylǵan soń, Nyyaz Ysqaqi men ziyalylar «Jańa SHyńjań» jurnalyn shyǵardy. Ol halyqty oqu-aǵartuǵa jáne sayasi sanaǵa jeteleude mańyzdy ról atqardy. 1930–40 jyldary Tarbaǵatai óńirinde ár últ halqy jańasha mektepter ashyp, mádeni órleu bastaldy. Sol tústa SHáueshekte «Qazaq jataq mektebi», «Mahmudiya», «Ózbek mektebi», Dórbiljinde «Úiǵyr erler mektebi», «Qyzdar mektebi», SHaǵantoǵaida «Rushdi mektebi» siyaqty oqu oryndary boi kóterdi.
1937 jyly SHáueshekte múńǵol-qazaq mádeniet qoǵamynyń qoldauymen SHyńjań boiynsha túńǵysh múńǵol tilindegi gazet jaryq kórdi. Osy kezeńde baspasózdiń damuy teatr, opera, drama salalaryna serpin berdi. Úiǵyrsha «Nadandyqtyń pálesi», qazaqsha «Er Tarǵyn», «Qyz Jibek», «Qozy Kórpesh — Bayan súlu» siyaqty pьesalar sahnaǵa shyqty. 1937 jyly SHyń SHysai úkimeti Nyyaz Ysqaqi men Núrtaza SHalǵynbaiúly bastaǵan ziyalylardy jazyqsyz tútqyndap, óltirdi.
1945 jyly 31 shildede SHáueshek qalasy azat etilip, Úsh aimaq tóńkerisiniń aimaqtyq úkimeti qúryldy. Sol jyly 4 tamyzdan bastap Tarbaǵatai uáli mekemesi «Halyq auazy» gazetin shyǵardy. Bas redaktor – Qadyr Zúnúni. Gazet úiǵyr, qazaq, tatar, ózbek tilderinde shyqty. Qoǵamdyq sana men mádeni órleudi arttyru maqsatynda «Oqu-aǵartu», «Mádeniet tańy», «Tarbaǵatai áielderi» betteri ashyldy. 1945 jyly taralymy 1200 dana, 1947 jyly 1890 danaǵa jetti. Aimaq uálii Ǵalymjan Ákimbaiúly gazetti: «Úkimet pen halyqty biriktiretin basty qúral» dep baǵalady.
1946 jyly Tarbaǵataida tóńkeristik jastar úiymy qúrylyp, «Tóńkeristik jastar» gazetin shyǵardy. Bas redaktor Áblimit Ajiov. Gazettiń alǵashqy taralymy 600 dana bolsa, keiin 3190 danaǵa deiin jetti. 1948 jyly gazettiń ornyna ai saiynǵy «Tóńkeristik jastar» jurnaly shyqty (50–60 bet kóleminde). 1947 jyly Tarbaǵatai uáli mekemesi sahara qazaqtarynyń tildik ereksheligin eskerip, «Dórbiljin habarlary» atty aptalyq qazaq gazetiniń shyǵuyn qamtamasyz etti. Redaktor – Júnisqali Súleimenov, taralymy 1995 dana boldy. 1948 jyly Ahmetjan Qasymidyń basshylyǵymen «SHyńjańda beibitshilikti jáne demokratiyany qorǵau odaǵy» qúryldy. Onyń Tarbaǵatai aimaqtyq atqaru komiteti «Halyqshy» gazetin shyǵardy. Bas redaktor – Ábdiqadyr Zúnúni. Gazet aralas tilde – ortaq, qazaq, úiǵyr, tatar tilderinde shyqty. 1949 jyly taralymy 4200 danaǵa jetti. Sol jyly komitet «Birlik» atty mausymdyq jurnal shyǵaryp, keiin qytai tilindegi «Birlik» gazeti de jaryq kórdi.
Tarbaǵataidaǵy baspasóz tarihy — aimaq halqynyń sayasi jáne ruhani jańǵyruynyń aiǵaǵy. HH ǵasyrdyń alǵashqy jartysynda jaryq kórgen «Bizdiń tauysh», «Halyq auazy», «Halyqshy», «Dórbiljin habarlary» siyaqty basylymdar halyqty bilim men mádenietke úndep, últtyq birlik pen táuelsizdik ideyalaryn nasihattady. Osy baspasóz dáuiri azattyq aldyndaǵy últ ruhaniyatynyń eń biik kezeńin kórsetip, keiingi úrpaqqa baǵaly múra qaldyrdy.
Qajet ANDAS,
“Q-Andas” aqparattyq agenttigi.











