Jurnalistik jol
Búǵan deiin ol neni armandamady deisiz?! Matematikadan audandyq jarysqa qatysyp, jeńimpaz atandy. Ol da qyzyqtyrdy. Mekteptegi úrmeli orkestr úiirmesine qatysty. Muzykant boluǵa da beiimi bar edi. Erkindegi kitaphana qoryn túgel oqyp tauysty. Qysqasy, óziniń kúshine, isteitin isine berik senetin. Alaida, audandyq gazetke shyqqan maqalanyń áseri sonyń barlyǵynan basym tústi.
– Men sekildi jergilikti tilshige tapsyrmalar kóbeidi. «Ainalaiyn, Yrym, mynany úmytyp ketpei jazyp jiber» – deidi úlkender. Auyl jańalyqtary audandyq gazetke úzbei jariyalanatyn boldy. Bastyqtardyń ózi menimen kádimgidei sanasatyndy shyǵardy.
Birte-birte jazuǵa qol gazetke kóz úirendi. Endi respublikalyq deńgeidegi basylymdarǵa kóz saldym. Onyń ishindegi yńǵailysy, árine, «Qazaqstan pioneri». Onyń da belsendi tilshisine ainaldym. Redaktory Ábilfaiyz Ydyrysov. Qyzmetkerleri de elgezek jandar. Balalarǵa iltipatpen qaraidy. Jaqyn tartady. Aqyl-keńesterin aitady. Josparlarymen tanystyryp, hat jazyp túrady. SHekesinde redaktsiyanyń emblemasy bar konvertke synyptastarym qyzyǵa qaraityn.
Úzamai «Qazaqstan pioneriniń» bir top tilshisi marapattaldy. Olardyń ishinde Araldan Jaqau Dáurenbekov, Balqashtan Janat Elshibekov, Erkinnen men barmyn. Syilyqqa qazaqtyń kórnekti jazushylarynyń kitaptaryn aldyq. Atalǵan áriptesterimmen keiin Almatyda jolymyz túiisti. «Yrymdy qanattandyrǵan – «Qazaqstan pioneri» dep Jaqaudyń jazǵany bar, – deidi Yrym Suanbaiúly.
Qalai desek te til óneri qanmen keletin qasiet. Búl qasietter Yrym aǵamyzdyń áuletinde ejelden bar edi. Máselen, atasy Kenenbai kezinde el qúrmettegen bi bolǵan. Bolystyqty da atqarǵan. Qara qyldy qaq jaryp, aq pen qarany ajyratqan. Ol kisiniń sheshendigi kúni búginge deiin ańyz bolyp aitylady. Al Kenenbaidyń ákesi Aitqúl baba óz zamanynyń qairatkeri atanypty. Onyń dálelderin el ishindegi áńgimelerden estuge bolady. Kóksu óńirindegi Ekiasha men Kemerashyda «Aitqúl búlaǵy», «Kenenbai aryǵy» degen ataular áli bar. Tau sularyn bóktermen qiyalata ákelip aryqtardy egiske búrǵan. Olar osyndai isterimen kópshiliktiń alǵysyna bólengen. Yrym Kenenbaidyń «Alpystaǵy alma aǵashy» atty kitabyn oqysańyzdar, atasyn bylai sipattaidy: «Atamyz zor, deneli adam bolǵanǵa úqsaidy. «Eldi aralaǵanda ol kisini anau-mynau jylqylar kótere almaityn. Úlken qara aty bar edi, tek soǵan minetin» dep edi Táttibai atamyz. «Bilik aitqanda halyq tóbeni ainala qorshap otyratyn» deitin Áuken aǵa». Ákesi Suanbai da kórkemsózden qarajayau emes-ti. «Qaita-qaita qissa-jyr aitqyzamyn. Ol kisi ańyz-áńgime, batyrlar jyryn jatqa biletin», – dep eske alady jazushy.
Bálkim, Suanbai qariya tayaq ústaǵan malshy emes, qalam ústaǵan qyzmetker bolar ma edi? Oǵan «baidyń balasy» atanǵan taǵdyry kedergi keltirgen. Kóshpeli jandardy tap jauyna balaǵan ker zamanda jazyqsyz jazaǵa úshyrap, abaqtyǵa aidalady. Biraq, tatar dámi tausylmapty. Sansyrap júrip kúnderdiń-kúninde eline jetedi. Kelse – otbasy men áuleti tozyp, qojyrap ketken. Artynda qalǵan eki úly qaitys bolypty. Búl qasiret ońai soqpady. Orta jastan asqanda úmiti úzilgendei edi. Alaida, qúdirettiń meiirimi sheksiz ǵoi, qaitadan kógerip-kókteudiń múmkindigi tuady.
– Ekinshi ret shańyraq kóterip, sheshemizben otasty. Qúdai ońdap, Qydyr qoldap, jazdygúni jailauda dúniege men kelippin. SHyraǵy qaitadan janǵan ákem júregi jaryla quanady. Úlynyń atyn Yrym qoiǵan eken, – deidi balalyq shaǵy turaly áńgimelegende.
Yrym aǵamyzdyń ómirinde 1965 jyldyń jóni bólek. Sol jyly QazMU-diń studenti atandy. Jurnalistika bólimine oquǵa tústi. Eldiń túkpir-túkpirinen kelgen talantty jastar Vinogradov, 88-degi jataqhanaǵa jinaldy. Núrlan Orazalin, Saǵat Áshimbaev, Jarasqan Ábdirashev, Áshirbek Kópishev, Qarjau Aitolqyn, Seiitqazy Dosymov, Maǵira Qojahmetova, SHárbanu Beisenova sekildi úl-qyzdar júrtty ekpinimen eleńdetip, Almatyny ózderine jalt qaratty.
Yrym Suanbaiúly da solardyń arasynda edi. Óz ortasyn endi tapty. Sebebi, mektepte júrgen 16 jasynyń ózinde jazushy atanǵan. «Baldaq syry» degen áńgimesi «Jetisu» gazetine jariyalanady. Ádebiet jáne óner bóliminiń meńgerushisi Dúkenbai Dosjanov sát sapar tilegen. Múndai biikke 9-synyp oqushysynyń shyǵa bermeitini belgili. Qarjaubai Omarovtyń «Student demeseń, Yrym daiyn qalamger edi. Saǵat ekeumiz onyń jazǵandarynan seskenetinbiz» deitini sol kez.
Ózin alǵash ret «Qazaqstan pioneriniń» tilshisi jasaǵan Ábilfaiyz Ydyrysov aǵasy endi kuratory. Qazaq jurnalistika iliminiń negizin qalaǵan Tauman Amandosov – dekan. Belgili ǵalym Qaiyrjan Bekhojin – kafedra meńgerushisi. Satiranyń ǵúlama zertteushisi Temirbek Qojakeev – bir shybyqpen aidaityn qatal oqytushy. Osyndai ústazdardyń aldyn kórgen studenttiń nashar jurnalist atanuǵa haqysy da joq.
– Úshinshi kursta «Leninshil jasqa» qyzmetke ornalastym. Jastar basylymynyń redaktory – SHerhan Múrtaza. Orynbasary – Qaldarbek Naimanbaev.
Kadrlardy irikteu isi orynbasardyń qolynda. Osyǵan orai qoldanatyn ol kisiniń ádisi bar. Bir shtattaǵy 80 somdyq jalaqyny tórtke bóledi. Jarysqa tórt jigit qatysady. Sen studentsiń be, basqa mamandyqta júrsiń be nemese múldem oquda joqsyń ba, báribir. Múndaǵy basty shart – jaqsy jazu. Bir aidan keiin iriktelip, ekeui qalady. Ailyqtary 40 somǵa shyǵady. Eki aidan soń jeńimpaz azamat qyzmetke kiredi. Ári qatal, ári ádil. Sóitip, 1968 jyly 4 nauryzda «Leninshil jastyń» ádebi qyzmetkeri bolyp bekidim. Kóktemdegi arnauly nómirge «Qyrda ósken qyzǵaldaqtar» degen kólemdi ocherkim jariyalandy. Sol kúni bizben SHerhan Múrtazanyń ózi tanysty.
– Qúttyqtaimyn! Aty-jóniń kim? – dedi redaktor.
– Yrym. Yrym Kenenbaev.
– Materialyńdy alyp maǵan kel, – dedi. Maqalamdy múqiyat oqydy. Eshqandai túzetpesten qolyn qoidy. Biraq, atymdy Rym dep ózgertti.
– Sizdiki dúrys emes, búl – ákemniń yrymdap qoiǵan aty, – dedim. – Báribir, búdan keiin sen Rym bolasyń, – dedi SHeraǵań da raiynan qaitpai. Sonymen, men – Yrym dep, bastyq – Rym dep júrip, aqyry SHeraǵańdy kóndirdim, – dep kúledi.
Ile-shala mádeniet jáne ǵylym bólimine meńgerushi bolady. «Mazdaq» klubyn úiymdastyryp, auyl mádenietine qatysty máselelerdi kóteredi. «Kúmbez» ashyp, Aqseleu Seidimbekovti áńgimege tartady. Sonymen qatar, qazaqtyń áigili ǵalymdary Álkei Marǵúlan, Aqjan ál-Mashani, SHafik SHokindermen, agrarlyq salanyń bilgirleri, eki márte Sotsialistik Eńbek Erleri Núrmolda Aldabergenov, Jazylbek Quanyshbaev jáne Sotsialistik Eńbek Eri Zyliha Tamshybaevalarmen bolǵan mazmúndy súhbattary áli kúnge deiin oqyrmandardyń esinde.
SHeraǵańnan keiin bas redaktor Seidahmet Berdiqúlov boldy. Bilikti basshy jurnalister arasyndaǵy jarys kórigin qyzdyrdy. «Sátti oilar saǵatyn» úiymdastyrdy. Oǵan jaramdy ideya taba almau úyattyń úlkenine sanalatyn. Halyq aitsa, qalt aitpaidy. SHyǵarmashylyqty shyńdaityn «Leninshil jas» jurnalistikanyń ústahanasy dep atalǵan edi.
– Seidaǵańnyń ádisteri ózgeshe. Jyl saiyn bólim qyzmetkerlerin auystyryp otyratyn. Sol arqyly bizdi ámbebaptyqqa baulityn. Kezek-kezek arnauly nómirlerdi shyǵarushy edik. Moinymyz jauapkershilikten bosaǵan emes. Sonyń arqasynda jetekshige ainala bastaǵanyńdy óziń de sezbei qalasyń, – deidi Yrym aǵa.
Etken eńbek, tógilgen ter bosqa ketpedi. «Leninshil jastyń» sondaǵy taralymy 300 myńǵa jetti. Jurnalistik ómirdiń jastar gazetindegi 10 jyly qalamgerdiń baqytty ómiri jáne bolashaǵynyń basty kepili bolatyn.
JAZUSHYLYQ MÚRAT
– Nesin jasyramyz, jurnalistik bólimdegi bizder ne aqyn, ne jazushy bolsaq dep armandadyq. Gazettegi qyzmetti oqumen kelgen mamandyq, kásip dep úǵyndyq. Ony jazushylyqqa aparatyn baspaldaqqa baladyq.
Sol jyldary «Leninshil jastyń» jigitteri ádebi ortanyń buyn búrqyratty. Óskemennen kelgen Oralhan Bókei alaman jarysqa birden qosyldy. Maqalasynyń ózi suret, qara sózderiniń ózi óleń sekildi. Orekeń ekeumiz biraz uaqyt bir bólimde júmys istedik. Ol – meńgerushi, men – ádebi qyzmetker. Jaryqtyq, jazǵandaryma qalam tigizbei redaktorǵa joldaityn. Búlai boludyń sebebi de bar. Men de barymdy salamyn. Óitkeni qasymdaǵy Orekeńnen eskertu estimeuim kerek. Áriptesiń myqty bolsa, osylai tárbielenesiń.
Saǵat Áshimbaev saliqaly ádebi syndarymen jalt qaratty. Nebir súbeli shyǵarmalardyń ózin jiliktep túryp taldaidy. Ainalyp kelgende múnyń bári «Leninshil jastyń» bedelin ary qarai aspandatty.
Aitpaqshy, áli eshkim bile bermeitin bir «qúpiyany» ashaiyn. Ádebiet tarihynda synshy retinde qalǵan Saǵat búrqyratyp áńgime jazatyn. Tebirene otyryp oqyp beretini áli esimde. Úmytpasam, bir shyǵarmasynyń aty «Beldik». Keiipkerlerdi keremettei somdaǵan. Oqiǵalary da qyzyq. SHielenisken tústarynda keiipkerlermen birge qobaljisyń. Keiin synshylyq janrdy ǵana tańdady. Al, álgi áńgimelerin eshbir baspasózden baiqamadym. Sirá, ár nárseni bir shalyp, shatpaqtaǵandy jón kórmese kerek. Meniń kurstastarym osyndai talǵamy zor aituly azamattar bolatyn, – dep Yrym aǵa áńgimesin jalǵastyrdy.
«Jastyq – poeziya» dep bekerge aitylmaǵan ǵoi. Yrym aǵamyz da bozbala shaǵynda óleńder jazypty. Solai boluǵa tiisti de. Qabylisa jyrau, Baqtybai aqynnan qalǵan dástúrler Kóksu, Qaratal óńirindegi qalyptasqan salt. Toi-tomalaq jyrsyz ótpeidi. Júrek syryn shertetin hattar óleńmen órnekteletin. Dúnieniń bári qyzyl-jasyl súlulyq, jyrǵa ainalyp túratyndai áser beretin qairan jastyq degen sol ǵoi! Bertin kele shyǵarmalaryn ózara salystyra otyryp, prozanyń tiimdi ekenin ańǵarady. Qabiletiniń soǵan beiim ekenin sezedi. Búdan soń Saǵat dosy sekildi óleńniń esigin myqtap jauyp, shyǵarmashylyqtyń jańa órisine qadam basty.
Sóilemderi úiqaspaidy demeseń, jazushylyq ta aqyndyqtyń bir túri. Arqasy qozbasa, shabyty shalqymasa, kesteli sózdiń kókeiden shyǵuy qiyn. Yrym Suanbaiúly osynyń bárin óz basynan ótkize otyryp, jazushylyqqa qalyptasty. Sonyń nátijesinde «Labasy eteginde» degen túńǵysh kitaby jaryq kórdi.
– Yrym aǵa, sizge osy arada bir súraq qoyaiyn. Labasy atauy qúlaqqa tanys. Múqaǵali Maqataevtyń «Atameken» dastanynda, Berdibek Soqpaqbaevtyń kitaptarynda kezdesedi. Tipti «Labasy – Ile basy» dep jazylǵan maqalany oqyǵanym bar. Kitabyńyz Narynqol jaqtyń tirshiligin sóz etpei me?
– Jetisudyń adamdary da úqsas, taulary da úqsas. Labasy degen shoqy Taldyqorǵanda da bar. Ol aimaq naǵyz qútty meken. Jailauy shúigin, suy bal. Adamdary baquatty. Mamyrajai tirshiliktegi ǵajap óńir. Labasynyń eteginde úlken eldi meken bar. Lenin atyndaǵy kolhoz dep atalǵan. Tóraǵasy sharuashylyqtyń bilgiri, dala akademigine ainalǵan Jylqaidar Eginbaev. Sol újymshar tasy órge domalap, ozat atanady. Qoilary egizden qozdap, egistigi erekshe jaiqalady. Olardyń dańqy bárine estiledi. Qazaqstan Kompartiyasy Ortalyq Komiteti múndai újymnyń tájiribesinen kitap shyǵaryp, birdiń ónegesin myńnyń igiligine ainaldyrudy tapsyrǵan.
Bir kúni meni «Qainar» baspasyna shaqyrdy. Direktory Haidolla Tilemisov pen bólim redaktory SHáimergen Áldibekovter qarsy aldy. Aldymen baspaǵa júktelgen mindetti sóz etti. Mazmúnymen tanystyrdy. – Jylqaidar Eginbaev basqarǵan sharuashylyq turaly kitap kerek. Sol júmysty sapaly etip kim atqarady degende, sen esimizge tústiń. Qalamyń júirik, sózderiń nárli. SHerhan men Seidahmettiń mektebinen óttiń. Onyń ústine qaradúrsin jazbaisyń. Máseleniń ishki iirimderine úńilesiń. Ekinshiden, Taldyqorǵannyń túlegisiń. Ol aimaqtyń bári saǵan jaqsy tanys. Sondyqtan ózińe qolqa salmaqpyz, – dedi olar.
Biz kelistik. Alaida, múny óz redaktorym Seidahmet Berdiqúlovqa aituǵa tiistimin.
– Eger, baspa seni tańdasa, oǵan qarsy bolmaimyz. Búl – jigitterimizdiń shyńdalǵanyn bildiredi. Quana qúptaimyn. Arnaiy issaparmen Labasyǵa jiberemin. «Leninshil jasqa» kerekti oqiǵalardy da túzip, materialdar ákel. Qasyńa fototilshi Sъez Básibekovti qosyp beremin, – dedi Seidaǵań yqylasyn bildirip. Bastyǵymnyń sheshimi meni múldem qanattandyrdy.
«Qainar» baspasynan shyǵatyn kitaptar belgili. Olardyń ózindik standarty bar. Árine, solai etińder degen ereje joq. Ony ózderi úiǵaryp qalyptastyrǵan. Búl ólshem boiynsha, tabys turaly salystyrmaly sandar kóbirek boluy kerek. Eseptegish maman sekildi málimetterdi qoparuyń qajet. Al shyndyǵynda ondai kitapty eshkim oqymaidy. Adamnyń jan dúniesi turaly sóz qozǵamaǵan shyǵarmanyń kimge keregi bar? Men osyndai qasań qaǵidany ózgerttim. Sonyń dúrystyǵyna kózderi jetti me, baspanyń bastyqtary keiin eshqandai uáj aitqan joq. Esesine kitap qyzyqty esselerdiń jiyntyǵy boldy. Men de ózimdi kánigi jazushy sekildi sezindim. «Labasy eteginde» 1971 jyly oqyrmandar qolyna tidi, – dedi Yrym aǵa. Ol respublikalyq gazettiń tilshisi retinde eldiń barlyq túkpirlerin sharlady. Taulardyń ortasynda ósken malshynyń balasy tabiǵatqa etene jaqyn. Esigin shyǵysqa qaratyp tigetin kiiz úide tańnyń tamyljyp atqanyn tamashalaityn. Sol kezdegi qústardyń sairaǵany áli kúnge deiin qúlaǵynda. Osyndai ómir ony tabiǵat tanushysy etip shyǵarǵandai.
Sondyqtan da elimizdegi qoryqtar, Jetisudyń ásem tabiǵaty Yrym aǵany qatty qyzyqtyrdy. Aibyndy Alataudy, shalqyǵan Alakóldi, aq aidyndy Balqashty, súńgisi kók tiregen Hantáńirin zerttep, qara sózben kesteledi. Tolǵanudan tuǵan materialdar oqyrmandarǵa únady. Ekinshi kitap «Inju-marjandarǵa» sol tuyndylar jinaqtaldy. Auyl-auylda qazaq qalamgerleriniń kitaptary jergilikti dúkenderde satylatyn. Óziniń qandai dárejedegi jazushy ekenin avtor kitaptarynyń ótuine qarap baǵalaityn. Búl jóninen Yrym Suanbaiúlynyń uaqytqa da, zamanǵa da aitatyn ókpesi joq.
Saptama etik kiip, sulyq jamylǵan, atqa minip oi-qyrdy aralaǵan jazushyny eńbek adamdary jii kórushi edi. Malshylar qauymymen jata-jastana áńgimelesip, talai qyzyqty jailarǵa qanyǵatyn. Qalamy qolynan túspeitin. Qyr jailaǵan shopandar ómirindegi romantikany, saǵynyshtar men súiispenshilikterdi móldiretip aq qaǵazǵa túsiretin. SHarshaudy, jalyǵudy bilmeitin shaqtar qandai ǵajap?!
– Qasymda sharuashylyqtyń bas zootehnigi bar, salt atty ekeu shopannyń úiine keldik. Aua raiy salqyndau bolǵanymen taudaǵy kún ótkir, tóbeńnen ótedi. Qatalap kelgendegi ishken sary qymyz qandai tátti?! Mańdaidan terdi búrq etkizedi.
Bizdi kórip qúiǵytyp jetken bir azamatty baiqadyq. Dereu otaryna qaita shapqylady. Bizden keiin jeńil mashinasymen partorg keldi. Manaǵy jigit entelep kiiz úige taǵy jaqyndady. Ainalaǵa qarady, bireudi izdep júrgen sekildi.
– Ái, qainym, sabyr saqtasańshy. Búgin de jinalys shyǵyp, kelin taǵy bógelipti. Búiyrtsa, erteń túste osynda bolady, – dedi úidegi jeńeshemiz jigitke kúlimdei qarap. Ol qúlaǵyna deiin qyzaryp, atyna qamshy basyp shaba jóneldi.
– Úilengenderine kóp bolǵan joq. Súiip qosylǵan jastar ǵoi. Kelin eńbekqor jáne pysyq. Júmysty múntazdai etip bitiredi. Ózi audandyq keńestiń deputaty. Keshe sessiyaǵa ketken. Qainyma sol eki kúnniń ózi eki jyldai boldy. Taudaǵy mahabbat jalyndy, búlaqtai taza, – dep jeńeshemiz syńǵyrlap kúldi. Bárimiz jadyradyq. Osy sátte basyma kelgen jańa ideyany dereu dápterge túsirip aluǵa asyqtym.
«Qyrda ósken qyzǵaldaqtar» atty kitabym kileń osyndai hikayattar men áńgimelerden qúralǵan edi, – dep jazushy bir toqtady.
Odan keiingi «Jas shopandar auyly» kitaby osy seriyanyń jalǵasy. Múndaǵy áńgimelerdiń birinde aǵa shopan Máskeu qúryltaiyna delegat bolyp sailanady. Kelinshegi úlken jańalyqqa quanudyń ornyna aǵyl-tegil jylaǵan. Kúieuin ózge eldiń boijetkenderinen qyzǵanǵan. Kelesi shyǵarmada oquǵa túse almaǵan ataqty qoishynyń balasy Almatyda qalyp qoyady. Bos sendeliske úrynady. Ákesi ony áreń tauyp, jailauǵa ákelip qoi baqtyrady. Qalanyń tirshiligin ańsaǵan jigit sonda kostyum-shalbaryn útiktep, galstuk taǵyp, teatrǵa baratyndai kiinip óriske shyǵady eken. Osy tektes neshe aluan qyzyqty oqiǵalar áserli bayandalǵan.
– Jetpisinshi jyldyń sońyna qarai Kubada jastar men studentterdiń dúniejúzilik festivali ótetin boldy. Búkilodaqtyq delegattar tizimine Qazaqstannan otyz adam kirdi. Sonyń biri men boldym. Ári «Leninshil jasqa» materialdar daiyndau mindeti júkteldi.
Máskeuden Kubaǵa deiingi 15 saǵatty biz aspanda ótkizdik. Astymyzda buyrqanyp Altant múhity jatyr. Kubada qys bolmaidy. Kitabymdy «Máńgi jaz eli» dep ataǵanym sondyqtan.
Búl jaqqa bizden búryn qazaqtyń has batyry Bauyrjan Momyshúly barǵan. Dúnie qazaqty tanymaityn zamanda Bauyrjan aǵamyzdyń esimi bizge brend boldy. Búl jaiynda da kitap taraularynda molynan aityldy. Endi aldaǵy kúnderde men sekildi ońasha qalyp oi quatyn jazushyny qainaǵan óndiris, naǵyz baspahananyń ózi kútip túrǵanyn ol kezde bilgen joqpyn, – dedi Yrym aǵa.
KÁSIPKERLIK QUAT
Toqsanynshy jyldar elimizdiń tarihynda ótpeli kezeń dep atalady. Endi eskishe ómir súruge bolmaidy, áitse de júrt jańa zamanǵa úirene almai jatty.
Solai degenmen «Bilim» baspasynyń jaǵdaiy dúrys bolatyn. Oǵan sebep, birqatar erkindikke jol ashylǵan. Úkimetten túsken qarjyny júmsau tártibin búzbai, retin keltirse qosymsha aqsha tabuǵa múmkindik bar. «Bilim» baspasy solai etti. Deil Karnegidiń kitabyn million taralymmen shyǵardy. Sonyń arqasynda ailyq pen syilyqtan tarlyq kórmedi.
Ol kezde «Bilim» baspasynda júzden asa adam qyzmet isteitin. Úlken újymnyń bastyǵy bolu – úlken mártebe. Atshaptyrym kabinetter, zyr júgirgen elgezek hatshylar Úkimet úiimen tikelei bailanysatyn sesti telefondar.
Yrym aǵamyz búl biikke bir kúnde shyqqan joq. «Qazaqstan», «Mektep», «Ana tili» baspalarynyń satylarynan ótti. Kishi redaktordan bas redaktorǵa deiin ósti. Kóz maiyn tauysyp tarau-tarau kitaptardyń qoljazbasyn oqydy. Olardyń mazmúnyn ońdap, qatelerin túzetti. Árbir avtormen jeke-jeke júmys istedi. Mine, osylaisha sharshamai-talmai ysylǵan qyzmetker ǵana tórge shyǵuǵa haqyly. Baspanyń direktory degen – zor túlǵa. Újymǵa jón kórsetetin jáne júmysqa jauap beretin qairatker.
Eńbegi endi ǵana janǵandai edi. Bir kúni sol kezdegi QR Baspasóz jáne aqparat ministri Altynbek Sársenbaiúly qasyna óziniń orynbasary Álibek Asqarovty ertip «Bilim» baspasyna keledi. Dereu újymdy jinap, jańa sheshimin jariyalaidy. Onda «Bilim» baspasynyń bas direktory Yrym Kenenbaevtyń basqa qyzmetke auysuyna bailanysty júmysynan bosatylatyny aitylady.
Eger sizdi ózińiz baptaǵan attan audaryp tastasa, qandai kúide bolar edińiz? Yrym Suanbaiúly da tura sondai kúidi basynan keshirdi.
– Alteke, búl ne istegenińiz?! Júmystan ketiretindei ne jazyq, ne kinám bar?! – dedim túkke túsinbei.
– Árine, «kináńiz» bar. Jaqsy bastyq bolǵanyńyz úshin, júmysty útqyr úiymdastyrǵanyńyz úshin, basqa áriptesterińiz qarjy tappai qinalǵanda, paidaǵa shash etekten kenelgenińiz úshin sizge osyndai shara qoldandyq. Endi oblystyq poligrafiyaǵa bastyq bolyp taǵaiyndaldyńyz, – dep kúldi ol.
SHeshimge qarsy bolǵanmen ne deimin? Ministrge dau aitatyn shama qaida?! Bas izegennen basqa amal qalmady. Al ońasha júzdeskende «Yreke, qamyqpańyz. Búl – sizge artylǵan úlken senim. Ómir búginmen ǵana ólshenbeidi. Keleshekke qarau kerek. Óndiristiń óz iesi bolatyn zaman, mine, keldi», – dedi.
Keiin Altynbektiń kóregendigine tańǵaldym. Qarauyndaǵy kadrlardyń qabilet-qarymyn syrttai baqylap júredi eken. Sondyqtan tańdauy maǵan túsipti. Áitpese, úsh qainasa sorpasy qosylmaityn Kenenbaevta nesi bar? Biz tek áriptes qanamyz, – dedi Yrym aǵa.
Sonymen jańa júmys bastaldy. Baspahananyń esigin alǵash ashqanda kóńili qúlazyp ketedi. Aldynda qara kirpishten salynǵan myjyraiǵan úi túr. Sartyldaǵan dybystan qúlaq túnady. Júmysshy kiimimen sapyrylysyp júrgen qyz-jigitter. Maily boyaudyń qyshqyl iisi basyńdy ainaldyrady. Saltanatty kabinetten kelgen Yrymǵa múndai tirshilikke boi úiretu ońaiǵa túsken joq.
Baspa degenińiz – kádimgi redaktsiya. Al baspahana – zauyt. Gazet pen jurnaldy, kitaptardy ónim etip shyǵaratyn óndiris orny. Ekeuindegi júmys úderisi jer men kóktei.
Bastyq Mechnikov kóshesindegi oblystyq baspa-poligrafiya basqarmasynyń ǵimaratynda otyruy tiis eken. Yrym aǵamyz odan bas tartyp, baspahananyń qorash keńsesine birjolata kóship keledi. Óitkeni peshenege búiyrǵan nesibe osy bolsa, kúndiz-túni óndiristiń ishinde júrui kerek. Ózine beimálim búl ortanyń qyry men syryna qanyǵuy qajet. Injener ne isteidi, tehnolog ne isteidi, esepshi ne isteidi, syrt kózge baiqalmaityn qúpiyalardy ashqan dúrys. Bárin bilip, júmysty oidaǵydai meńgeruge tiisti.
Ózine tuys bolyp sanalatyn, eki ret Sotsialistik Eńbek Eri atanǵan Núrmolda Aldabergenov esine tústi. Jaryqtyq 4 synyptyq sauatpen-aq sharuashylyqty órge súiredi. Esebinen jańylǵan emes. Bilimdi jandarmen terezesin teń ústap sóilesetin. Sonau Sibirden «Aldabergenovke» degen qújaty bar samyrsyn qaraǵailar Kóksuǵa kelip jatatyn. Yrym aǵamyz da atasynyń aruaǵyna syiynyp, jigerlendi.
Múnda negizinen oblystyq jáne audandyq gazetter, kitaptar men jurnaldar basylady eken. Syrttai qarasań, júmystarynda toqtau joq. Sonymen birge tabys ta joq. Onyń da syryn ashty. Máselen, bir mashinamen 15 tonna qaǵaz ákelindi dep kórsetilipti. Mashina ary ketkende 5 tonnany ǵana kóteredi. Audandyq gazettiń bir nómirine 500 keli qaǵaz júmsalǵany aitylypty. Al oǵan nebári 150 keli qaǵaz ǵana ketedi eken. Báriniń basy-qasynda ózi túryp, búltartpaityn dáleldermen kemshilikterdi moinyna qoyady. Bilmeitin bastyq osylaisha biletin bolyp shyǵyp, újym kinálilerden tazarypty. Nátijesinde baspahana kelesi jyldy mol tabystarmen qarsy alǵan.
1998 jylǵy alǵashqy lekte baspahanalar jekeshelenip «Alatau» baspa-poligrafiya korporatsiyasy bolyp qaita qúrylady. Ayaqtaryna nyq túrady. Sonyń arqasynda bes qabatty jańa ǵimarat salynady. Básekege jaraityn tehnologiyalardy meńgere bastaidy. Tynymsyz izdenedi. Endigi jerde qoǵamnyń damuyna úles qosatyn kánigi kásipkerlerdiń birine ainalady.
«Yrym SHvetsiyadan qymbat qúral-jabdyq ákelip aqshasyn bosqa shashpaidy. Esesine, Indiyanyń qoljetimdi mashinalaryn alady. Sonymen-aq búgingi kúnniń talabyn tolyq qamtamasyz etedi. Mashinalardy óńdeitin, jóndeitin sheberlerdi jergilikti balalardan daiyndaidy» – dep Múhtar Qúl Múhammedtiń rizashylyqpen ázildeitini sol jyldar eken. Búgingi tańda «Alatau» baspa-poligrafiya korporatsiyasy elimizge keńinen tanyldy. Kásipkerler deńgeiin anyqtaityn respublikalyq «Altyn sapa» baiqauynyń birinshi júldesin ielendi. Qazir óndiris orny sońǵy úlgidegi zamanaui qúral-jabdyqtarmen tolyq qamtamasyz etildi.
– Kásipker demalmaidy. Ol uaqyt aǵynynan qalmauy kerek. Sebebi, búginge erteń úqsamaidy. Áriptestermen, ákimshilikpen birigip isteitin júmystar shash etekten. Qolymyzdan kelgenshe ónim sapasyn arttyryp, onyń baǵasyn arzandatuǵa tyrysamyz.
Soǵan qaramastan, qolbailau bolatyn jailar az emes. Máselen, kitap shyǵaru úshin 48 túrli zat kerek. Olar shetelderden ákelinedi. Ózimizde iske qosylady degen qaǵaz zauyttarynan áli habar joq. Eń aqyry baspahanaǵa arnalǵan jipti de shyǵara almai jatyrmyz. SHetelge ne kerek, baǵany ósiredi de otyrady. SHirkin deisiń, osynyń bári ózimizde jasalsa ǵoi! Ol kúnder de alys emes. Sol úmit bizdi alǵa jeteleidi, – deidi Yrym aǵa.
Bolat MÁJIT,
Almaty oblystyq «Jetisu» gazetiniń tilshisi.
ÓTKENI EREN, KELESHEGI KENEN ERKIN/(Tarihi-tanymdyq kitap)
/Q. Andas/ Taldyqorǵan. «Ofset» baspahanasy, 2023. – 320 bet
ISBN 978-6017646-45-5











