جۋرناليستىك جول
بۇعان دەيىن ول نەنى ارماندامادى دەيسىز؟! ماتەماتيكادان اۋداندىق جارىسقا قاتىسىپ، جەڭىمپاز اتاندى. ول دا قىزىقتىردى. مەكتەپتەگى ۇرمەلى وركەستر ۇيىرمەسىنە قاتىستى. مۋزىكانت بولۋعا دا بەيىمى بار ەدى. ەركىندەگى كىتاپحانا قورىن تۇگەل وقىپ تاۋىستى. قىسقاسى، ءوزىنىڭ كۇشىنە، ىستەيتىن ىسىنە بەرىك سەنەتىن. الايدا، اۋداندىق گازەتكە شىققان ماقالانىڭ اسەرى سونىڭ بارلىعىنان باسىم ءتۇستى.
– مەن سەكىلدى جەرگىلىكتى تىلشىگە تاپسىرمالار كوبەيدى. «اينالايىن، ىرىم، مىنانى ۇمىتىپ كەتپەي جازىپ جىبەر» – دەيدى ۇلكەندەر. اۋىل جاڭالىقتارى اۋداندىق گازەتكە ۇزبەي جاريالاناتىن بولدى. باستىقتاردىڭ ءوزى مەنىمەن كادىمگىدەي ساناساتىندى شىعاردى.
بىرتە-بىرتە جازۋعا قول گازەتكە كوز ۇيرەندى. ەندى رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدەگى باسىلىمدارعا كوز سالدىم. ونىڭ ىشىندەگى ىڭعايلىسى، ارينە، «قازاقستان پيونەرى». ونىڭ دا بەلسەندى تىلشىسىنە اينالدىم. رەداكتورى ءابىلفايىز ىدىرىسوۆ. قىزمەتكەرلەرى دە ەلگەزەك جاندار. بالالارعا ىلتيپاتپەن قارايدى. جاقىن تارتادى. اقىل-كەڭەستەرىن ايتادى. جوسپارلارىمەن تانىستىرىپ، حات جازىپ تۇرادى. شەكەسىندە رەداكتسيانىڭ ەمبلەماسى بار كونۆەرتكە سىنىپتاستارىم قىزىعا قارايتىن.
ۇزاماي «قازاقستان پيونەرىنىڭ» ءبىر توپ ءتىلشىسى ماراپاتتالدى. ولاردىڭ ىشىندە ارالدان جاقاۋ داۋرەنبەكوۆ، بالقاشتان جانات ەلشىبەكوۆ، ەركىننەن مەن بارمىن. سىيلىققا قازاقتىڭ كورنەكتى جازۋشىلارىنىڭ كىتاپتارىن الدىق. اتالعان ارىپتەستەرىممەن كەيىن الماتىدا جولىمىز ءتۇيىستى. «ىرىمدى قاناتتاندىرعان – «قازاقستان پيونەرى» دەپ جاقاۋدىڭ جازعانى بار، – دەيدى ىرىم سۋانبايۇلى.
قالاي دەسەك تە ءتىل ونەرى قانمەن كەلەتىن قاسيەت. بۇل قاسيەتتەر ىرىم اعامىزدىڭ اۋلەتىندە ەجەلدەن بار ەدى. ماسەلەن، اتاسى كەنەنباي كەزىندە ەل قۇرمەتتەگەن بي بولعان. بولىستىقتى دا اتقارعان. قارا قىلدى قاق جارىپ، اق پەن قارانى اجىراتقان. ول كىسىنىڭ شەشەندىگى كۇنى بۇگىنگە دەيىن اڭىز بولىپ ايتىلادى. ال كەنەنبايدىڭ اكەسى ايتقۇل بابا ءوز زامانىنىڭ قايراتكەرى اتانىپتى. ونىڭ دالەلدەرىن ەل ىشىندەگى اڭگىمەلەردەن ەستۋگە بولادى. كوكسۋ وڭىرىندەگى ەكىاشا مەن كەمەراشىدا «ايتقۇل بۇلاعى»، «كەنەنباي ارىعى» دەگەن اتاۋلار ءالى بار. تاۋ سۋلارىن بوكتەرمەن قيالاتا اكەلىپ ارىقتاردى ەگىسكە بۇرعان. ولار وسىنداي ىستەرىمەن كوپشىلىكتىڭ العىسىنا بولەنگەن. ىرىم كەنەنبايدىڭ «الپىستاعى الما اعاشى» اتتى كىتابىن وقىساڭىزدار، اتاسىن بىلاي سيپاتتايدى: «اتامىز زور، دەنەلى ادام بولعانعا ۇقسايدى. «ەلدى ارالاعاندا ول كىسىنى اناۋ-مىناۋ جىلقىلار كوتەرە المايتىن. ۇلكەن قارا اتى بار ەدى، تەك سوعان مىنەتىن» دەپ ەدى ءتاتتىباي اتامىز. «بيلىك ايتقاندا حالىق توبەنى اينالا قورشاپ وتىراتىن» دەيتىن اۋكەن اعا». اكەسى سۋانباي دا كوركەمسوزدەن قاراجاياۋ ەمەس-ءتى. «قايتا-قايتا قيسسا-جىر ايتقىزامىن. ول كىسى اڭىز-اڭگىمە، باتىرلار جىرىن جاتقا بىلەتىن»، – دەپ ەسكە الادى جازۋشى.
بالكىم، سۋانباي قاريا تاياق ۇستاعان مالشى ەمەس، قالام ۇستاعان قىزمەتكەر بولار ما ەدى؟ وعان «بايدىڭ بالاسى» اتانعان تاعدىرى كەدەرگى كەلتىرگەن. كوشپەلى جانداردى تاپ جاۋىنا بالاعان كەر زاماندا جازىقسىز جازاعا ۇشىراپ، اباقتىعا ايدالادى. بىراق، تاتار ءدامى تاۋسىلماپتى. سانسىراپ ءجۇرىپ كۇندەردىڭ-كۇنىندە ەلىنە جەتەدى. كەلسە – وتباسى مەن اۋلەتى توزىپ، قوجىراپ كەتكەن. ارتىندا قالعان ەكى ۇلى قايتىس بولىپتى. بۇل قاسىرەت وڭاي سوقپادى. ورتا جاستان اسقاندا ءۇمىتى ۇزىلگەندەي ەدى. الايدا، قۇدىرەتتىڭ مەيىرىمى شەكسىز عوي، قايتادان كوگەرىپ-كوكتەۋدىڭ مۇمكىندىگى تۋادى.
– ەكىنشى رەت شاڭىراق كوتەرىپ، شەشەمىزبەن وتاستى. قۇداي وڭداپ، قىدىر قولداپ، جازدىگۇنى جايلاۋدا دۇنيەگە مەن كەلىپپىن. شىراعى قايتادان جانعان اكەم جۇرەگى جارىلا قۋانادى. ۇلىنىڭ اتىن ىرىم قويعان ەكەن، – دەيدى بالالىق شاعى تۋرالى اڭگىمەلەگەندە.
ىرىم اعامىزدىڭ ومىرىندە 1965 جىلدىڭ ءجونى بولەك. سول جىلى قازمۋ-ءدىڭ ستۋدەنتى اتاندى. جۋرناليستيكا بولىمىنە وقۋعا ءتۇستى. ەلدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن كەلگەن تالانتتى جاستار ۆينوگرادوۆ، 88-دەگى جاتاقحاناعا جينالدى. نۇرلان ورازالين، ساعات اشىمباەۆ، جاراسقان ابدىراشەۆ، اشىربەك كوپىشەۆ، قارجاۋ ايتولقىن، سەيىتقازى دوسىموۆ، ماعيرا قوجاحمەتوۆا، ءشاربانۋ بەيسەنوۆا سەكىلدى ۇل-قىزدار جۇرتتى ەكپىنىمەن ەلەڭدەتىپ، الماتىنى وزدەرىنە جالت قاراتتى.
ىرىم سۋانبايۇلى دا سولاردىڭ اراسىندا ەدى. ءوز ورتاسىن ەندى تاپتى. سەبەبى، مەكتەپتە جۇرگەن 16 جاسىنىڭ وزىندە جازۋشى اتانعان. «بالداق سىرى» دەگەن اڭگىمەسى «جەتىسۋ» گازەتىنە جاريالانادى. ادەبيەت جانە ونەر ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى دۇكەنباي دوسجانوۆ ءسات ساپار تىلەگەن. مۇنداي بيىككە 9-سىنىپ وقۋشىسىنىڭ شىعا بەرمەيتىنى بەلگىلى. قارجاۋباي وماروۆتىڭ «ستۋدەنت دەمەسەڭ، ىرىم دايىن قالامگەر ەدى. ساعات ەكەۋمىز ونىڭ جازعاندارىنان سەسكەنەتىنبىز» دەيتىنى سول كەز.
ءوزىن العاش رەت «قازاقستان پيونەرىنىڭ» ءتىلشىسى جاساعان ءابىلفايىز ىدىرىسوۆ اعاسى ەندى كۋراتورى. قازاق جۋرناليستيكا ءىلىمىنىڭ نەگىزىن قالاعان تاۋمان اماندوسوۆ – دەكان. بەلگىلى عالىم قايىرجان بەكحوجين – كافەدرا مەڭگەرۋشىسى. ساتيرانىڭ عۇلاما زەرتتەۋشىسى تەمىربەك قوجاكەەۆ – ءبىر شىبىقپەن ايدايتىن قاتال وقىتۋشى. وسىنداي ۇستازداردىڭ الدىن كورگەن ستۋدەنتتىڭ ناشار جۋرناليست اتانۋعا حاقىسى دا جوق.
– ءۇشىنشى كۋرستا «لەنينشىل جاسقا» قىزمەتكە ورنالاستىم. جاستار باسىلىمىنىڭ رەداكتورى – شەرحان مۇرتازا. ورىنباسارى – قالداربەك نايمانباەۆ.
كادرلاردى ىرىكتەۋ ءىسى ورىنباساردىڭ قولىندا. وسىعان وراي قولداناتىن ول كىسىنىڭ ءادىسى بار. ءبىر شتاتتاعى 80 سومدىق جالاقىنى تورتكە بولەدى. جارىسقا ءتورت جىگىت قاتىسادى. سەن ستۋدەنتسىڭ بە، باسقا ماماندىقتا ءجۇرسىڭ بە نەمەسە مۇلدەم وقۋدا جوقسىڭ با، ءبارىبىر. مۇنداعى باستى شارت – جاقسى جازۋ. ءبىر ايدان كەيىن ىرىكتەلىپ، ەكەۋى قالادى. ايلىقتارى 40 سومعا شىعادى. ەكى ايدان سوڭ جەڭىمپاز ازامات قىزمەتكە كىرەدى. ءارى قاتال، ءارى ءادىل. ءسويتىپ، 1968 جىلى 4 ناۋرىزدا «لەنينشىل جاستىڭ» ادەبي قىزمەتكەرى بولىپ بەكىدىم. كوكتەمدەگى ارناۋلى نومىرگە «قىردا وسكەن قىزعالداقتار» دەگەن كولەمدى وچەركىم جاريالاندى. سول كۇنى بىزبەن شەرحان مۇرتازانىڭ ءوزى تانىستى.
– قۇتتىقتايمىن! اتى-ءجونىڭ كىم؟ – دەدى رەداكتور.
– ىرىم. ىرىم كەنەنباەۆ.
– ماتەريالىڭدى الىپ ماعان كەل، – دەدى. ماقالامدى مۇقيات وقىدى. ەشقانداي تۇزەتپەستەن قولىن قويدى. بىراق، اتىمدى رىم دەپ وزگەرتتى.
– سىزدىكى دۇرىس ەمەس، بۇل – اكەمنىڭ ىرىمداپ قويعان اتى، – دەدىم. – ءبارىبىر، بۇدان كەيىن سەن رىم بولاسىڭ، – دەدى شەراعاڭ دا رايىنان قايتپاي. سونىمەن، مەن – ىرىم دەپ، باستىق – رىم دەپ ءجۇرىپ، اقىرى شەراعاڭدى كوندىردىم، – دەپ كۇلەدى.
ىلە-شالا مادەنيەت جانە عىلىم بولىمىنە مەڭگەرۋشى بولادى. «مازداق» كلۋبىن ۇيىمداستىرىپ، اۋىل مادەنيەتىنە قاتىستى ماسەلەلەردى كوتەرەدى. «كۇمبەز» اشىپ، اقسەلەۋ سەيدىمبەكوۆتى اڭگىمەگە تارتادى. سونىمەن قاتار، قازاقتىڭ ايگىلى عالىمدارى الكەي مارعۇلان، اقجان ءال-ماشاني، شافيك شوكيندەرمەن، اگرارلىق سالانىڭ بىلگىرلەرى، ەكى مارتە سوتسياليستىك ەڭبەك ەرلەرى نۇرمولدا الدابەرگەنوۆ، جازىلبەك قۋانىشباەۆ جانە سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى زىليحا تامشىباەۆالارمەن بولعان مازمۇندى سۇحباتتارى ءالى كۇنگە دەيىن وقىرمانداردىڭ ەسىندە.
شەراعاڭنان كەيىن باس رەداكتور سەيداحمەت بەردىقۇلوۆ بولدى. بىلىكتى باسشى جۋرناليستەر اراسىنداعى جارىس كورىگىن قىزدىردى. «ءساتتى ويلار ساعاتىن» ۇيىمداستىردى. وعان جارامدى يدەيا تابا الماۋ ۇياتتىڭ ۇلكەنىنە سانالاتىن. حالىق ايتسا، قالت ايتپايدى. شىعارماشىلىقتى شىڭدايتىن «لەنينشىل جاس» جۋرناليستيكانىڭ ۇستاحاناسى دەپ اتالعان ەدى.
– سەيداعاڭنىڭ ادىستەرى وزگەشە. جىل سايىن ءبولىم قىزمەتكەرلەرىن اۋىستىرىپ وتىراتىن. سول ارقىلى ءبىزدى امبەباپتىققا باۋليتىن. كەزەك-كەزەك ارناۋلى نومىرلەردى شىعارۋشى ەدىك. موينىمىز جاۋاپكەرشىلىكتەن بوساعان ەمەس. سونىڭ ارقاسىندا جەتەكشىگە اينالا باستاعانىڭدى ءوزىڭ دە سەزبەي قالاسىڭ، – دەيدى ىرىم اعا.
ەتكەن ەڭبەك، توگىلگەن تەر بوسقا كەتپەدى. «لەنينشىل جاستىڭ» سونداعى تارالىمى 300 مىڭعا جەتتى. جۋرناليستىك ءومىردىڭ جاستار گازەتىندەگى 10 جىلى قالامگەردىڭ باقىتتى ءومىرى جانە بولاشاعىنىڭ باستى كەپىلى بولاتىن.
جازۋشىلىق مۇرات
– نەسىن جاسىرامىز، جۋرناليستىك بولىمدەگى بىزدەر نە اقىن، نە جازۋشى بولساق دەپ ارماندادىق. گازەتتەگى قىزمەتتى وقۋمەن كەلگەن ماماندىق، كاسىپ دەپ ۇعىندىق. ونى جازۋشىلىققا اپاراتىن باسپالداققا بالادىق.
سول جىلدارى «لەنينشىل جاستىڭ» جىگىتتەرى ادەبي ورتانىڭ بۋىن بۇرقىراتتى. وسكەمەننەن كەلگەن ورالحان بوكەي الامان جارىسقا بىردەن قوسىلدى. ماقالاسىنىڭ ءوزى سۋرەت، قارا سوزدەرىنىڭ ءوزى ولەڭ سەكىلدى. ورەكەڭ ەكەۋمىز ءبىراز ۋاقىت ءبىر بولىمدە جۇمىس ىستەدىك. ول – مەڭگەرۋشى، مەن – ادەبي قىزمەتكەر. جارىقتىق، جازعاندارىما قالام تيگىزبەي رەداكتورعا جولدايتىن. بۇلاي بولۋدىڭ سەبەبى دە بار. مەن دە بارىمدى سالامىن. ويتكەنى قاسىمداعى ورەكەڭنەن ەسكەرتۋ ەستىمەۋىم كەرەك. ارىپتەسىڭ مىقتى بولسا، وسىلاي تاربيەلەنەسىڭ.
ساعات اشىمباەۆ ساليقالى ادەبي سىندارىمەن جالت قاراتتى. نەبىر سۇبەلى شىعارمالاردىڭ ءوزىن جىلىكتەپ تۇرىپ تالدايدى. اينالىپ كەلگەندە مۇنىڭ ءبارى «لەنينشىل جاستىڭ» بەدەلىن ارى قاراي اسپانداتتى.
ايتپاقشى، ءالى ەشكىم بىلە بەرمەيتىن ءبىر «قۇپيانى» اشايىن. ادەبيەت تاريحىندا سىنشى رەتىندە قالعان ساعات بۇرقىراتىپ اڭگىمە جازاتىن. تەبىرەنە وتىرىپ وقىپ بەرەتىنى ءالى ەسىمدە. ۇمىتپاسام، ءبىر شىعارماسىنىڭ اتى «بەلدىك». كەيىپكەرلەردى كەرەمەتتەي سومداعان. وقيعالارى دا قىزىق. شيەلەنىسكەن تۇستارىندا كەيىپكەرلەرمەن بىرگە قوبالجيسىڭ. كەيىن سىنشىلىق جانردى عانا تاڭدادى. ال، الگى اڭگىمەلەرىن ەشبىر باسپاسوزدەن بايقامادىم. ءسىرا، ءار نارسەنى ءبىر شالىپ، شاتپاقتاعاندى ءجون كورمەسە كەرەك. مەنىڭ كۋرستاستارىم وسىنداي تالعامى زور ايتۋلى ازاماتتار بولاتىن، – دەپ ىرىم اعا اڭگىمەسىن جالعاستىردى.
«جاستىق – پوەزيا» دەپ بەكەرگە ايتىلماعان عوي. ىرىم اعامىز دا بوزبالا شاعىندا ولەڭدەر جازىپتى. سولاي بولۋعا ءتيىستى دە. قابىليسا جىراۋ، باقتىباي اقىننان قالعان داستۇرلەر كوكسۋ، قاراتال وڭىرىندەگى قالىپتاسقان سالت. توي-تومالاق جىرسىز وتپەيدى. جۇرەك سىرىن شەرتەتىن حاتتار ولەڭمەن ورنەكتەلەتىن. دۇنيەنىڭ ءبارى قىزىل-جاسىل سۇلۋلىق، جىرعا اينالىپ تۇراتىنداي اسەر بەرەتىن قايران جاستىق دەگەن سول عوي! بەرتىن كەلە شىعارمالارىن ءوزارا سالىستىرا وتىرىپ، پروزانىڭ ءتيىمدى ەكەنىن اڭعارادى. قابىلەتىنىڭ سوعان بەيىم ەكەنىن سەزەدى. بۇدان سوڭ ساعات دوسى سەكىلدى ولەڭنىڭ ەسىگىن مىقتاپ جاۋىپ، شىعارماشىلىقتىڭ جاڭا ورىسىنە قادام باستى.
سويلەمدەرى ۇيقاسپايدى دەمەسەڭ، جازۋشىلىق تا اقىندىقتىڭ ءبىر ءتۇرى. ارقاسى قوزباسا، شابىتى شالقىماسا، كەستەلى ءسوزدىڭ كوكەيدەن شىعۋى قيىن. ىرىم سۋانبايۇلى وسىنىڭ ءبارىن ءوز باسىنان وتكىزە وتىرىپ، جازۋشىلىققا قالىپتاستى. سونىڭ ناتيجەسىندە «لاباسى ەتەگىندە» دەگەن تۇڭعىش كىتابى جارىق كوردى.
– ىرىم اعا، سىزگە وسى ارادا ءبىر سۇراق قويايىن. لاباسى اتاۋى قۇلاققا تانىس. مۇقاعالي ماقاتاەۆتىڭ «اتامەكەن» داستانىندا، بەردىبەك سوقپاقباەۆتىڭ كىتاپتارىندا كەزدەسەدى. ءتىپتى «لاباسى – ىلە باسى» دەپ جازىلعان ماقالانى وقىعانىم بار. كىتابىڭىز نارىنقول جاقتىڭ تىرشىلىگىن ءسوز ەتپەي مە؟
– جەتىسۋدىڭ ادامدارى دا ۇقساس، تاۋلارى دا ۇقساس. لاباسى دەگەن شوقى تالدىقورعاندا دا بار. ول ايماق ناعىز قۇتتى مەكەن. جايلاۋى شۇيگىن، سۋى بال. ادامدارى باقۋاتتى. مامىراجاي تىرشىلىكتەگى عاجاپ ءوڭىر. لاباسىنىڭ ەتەگىندە ۇلكەن ەلدى مەكەن بار. لەنين اتىنداعى كولحوز دەپ اتالعان. توراعاسى شارۋاشىلىقتىڭ بىلگىرى، دالا اكادەميگىنە اينالعان جىلقايدار ەگىنباەۆ. سول ۇجىمشار تاسى ورگە دومالاپ، وزات اتانادى. قويلارى ەگىزدەن قوزداپ، ەگىستىگى ەرەكشە جايقالادى. ولاردىڭ داڭقى بارىنە ەستىلەدى. قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتى مۇنداي ۇجىمنىڭ تاجىريبەسىنەن كىتاپ شىعارىپ، ءبىردىڭ ونەگەسىن مىڭنىڭ يگىلىگىنە اينالدىرۋدى تاپسىرعان.
ءبىر كۇنى مەنى «قاينار» باسپاسىنا شاقىردى. ديرەكتورى حايدوللا تىلەمىسوۆ پەن ءبولىم رەداكتورى شايمەرگەن الديبەكوۆتەر قارسى الدى. الدىمەن باسپاعا جۇكتەلگەن مىندەتتى ءسوز ەتتى. مازمۇنىمەن تانىستىردى. – جىلقايدار ەگىنباەۆ باسقارعان شارۋاشىلىق تۋرالى كىتاپ كەرەك. سول جۇمىستى ساپالى ەتىپ كىم اتقارادى دەگەندە، سەن ەسىمىزگە ءتۇستىڭ. قالامىڭ جۇيرىك، سوزدەرىڭ ءنارلى. شەرحان مەن سەيداحمەتتىڭ مەكتەبىنەن ءوتتىڭ. ونىڭ ۇستىنە قارادۇرسىن جازبايسىڭ. ماسەلەنىڭ ىشكى يىرىمدەرىنە ۇڭىلەسىڭ. ەكىنشىدەن، تالدىقورعاننىڭ تۇلەگىسىڭ. ول ايماقتىڭ ءبارى ساعان جاقسى تانىس. سوندىقتان وزىڭە قولقا سالماقپىز، – دەدى ولار.
ءبىز كەلىستىك. الايدا، مۇنى ءوز رەداكتورىم سەيداحمەت بەردىقۇلوۆقا ايتۋعا ءتيىستىمىن.
– ەگەر، باسپا سەنى تاڭداسا، وعان قارسى بولمايمىز. بۇل – جىگىتتەرىمىزدىڭ شىڭدالعانىن بىلدىرەدى. قۋانا قۇپتايمىن. ارنايى ىسساپارمەن لاباسىعا جىبەرەمىن. «لەنينشىل جاسقا» كەرەكتى وقيعالاردى دا ءتۇزىپ، ماتەريالدار اكەل. قاسىڭا ءفوتوتىلشى سەز باسىبەكوۆتى قوسىپ بەرەمىن، – دەدى سەيداعاڭ ىقىلاسىن ءبىلدىرىپ. باستىعىمنىڭ شەشىمى مەنى مۇلدەم قاناتتاندىردى.
«قاينار» باسپاسىنان شىعاتىن كىتاپتار بەلگىلى. ولاردىڭ وزىندىك ستاندارتى بار. ارينە، سولاي ەتىڭدەر دەگەن ەرەجە جوق. ونى وزدەرى ۇيعارىپ قالىپتاستىرعان. بۇل ولشەم بويىنشا، تابىس تۋرالى سالىستىرمالى ساندار كوبىرەك بولۋى كەرەك. ەسەپتەگىش مامان سەكىلدى مالىمەتتەردى قوپارۋىڭ قاجەت. ال شىندىعىندا ونداي كىتاپتى ەشكىم وقىمايدى. ادامنىڭ جان دۇنيەسى تۋرالى ءسوز قوزعاماعان شىعارمانىڭ كىمگە كەرەگى بار؟ مەن وسىنداي قاساڭ قاعيدانى وزگەرتتىم. سونىڭ دۇرىستىعىنا كوزدەرى جەتتى مە، باسپانىڭ باستىقتارى كەيىن ەشقانداي ءۋاج ايتقان جوق. ەسەسىنە كىتاپ قىزىقتى ەسسەلەردىڭ جيىنتىعى بولدى. مەن دە ءوزىمدى كانىگى جازۋشى سەكىلدى سەزىندىم. «لاباسى ەتەگىندە» 1971 جىلى وقىرماندار قولىنا ءتيدى، – دەدى ىرىم اعا. ول رەسپۋبليكالىق گازەتتىڭ ءتىلشىسى رەتىندە ەلدىڭ بارلىق تۇكپىرلەرىن شارلادى. تاۋلاردىڭ ورتاسىندا وسكەن مالشىنىڭ بالاسى تابيعاتقا ەتەنە جاقىن. ەسىگىن شىعىسقا قاراتىپ تىگەتىن كيىز ۇيدە تاڭنىڭ تامىلجىپ اتقانىن تاماشالايتىن. سول كەزدەگى قۇستاردىڭ سايراعانى ءالى كۇنگە دەيىن قۇلاعىندا. وسىنداي ءومىر ونى تابيعات تانۋشىسى ەتىپ شىعارعانداي.
سوندىقتان دا ەلىمىزدەگى قورىقتار، جەتىسۋدىڭ اسەم تابيعاتى ىرىم اعانى قاتتى قىزىقتىردى. ايبىندى الاتاۋدى، شالقىعان الاكولدى، اق ايدىندى بالقاشتى، سۇڭگىسى كوك تىرەگەن ءحانتاڭىرىن زەرتتەپ، قارا سوزبەن كەستەلەدى. تولعانۋدان تۋعان ماتەريالدار وقىرماندارعا ۇنادى. ەكىنشى كىتاپ «ءىنجۋ-مارجاندارعا» سول تۋىندىلار جيناقتالدى. اۋىل-اۋىلدا قازاق قالامگەرلەرىنىڭ كىتاپتارى جەرگىلىكتى دۇكەندەردە ساتىلاتىن. ءوزىنىڭ قانداي دارەجەدەگى جازۋشى ەكەنىن اۆتور كىتاپتارىنىڭ وتۋىنە قاراپ باعالايتىن. بۇل جونىنەن ىرىم سۋانبايۇلىنىڭ ۋاقىتقا دا، زامانعا دا ايتاتىن وكپەسى جوق.
ساپتاما ەتىك كيىپ، سۋلىق جامىلعان، اتقا ءمىنىپ وي-قىردى ارالاعان جازۋشىنى ەڭبەك ادامدارى ءجيى كورۋشى ەدى. مالشىلار قاۋىمىمەن جاتا-جاستانا اڭگىمەلەسىپ، تالاي قىزىقتى جايلارعا قانىعاتىن. قالامى قولىنان تۇسپەيتىن. قىر جايلاعان شوپاندار ومىرىندەگى رومانتيكانى، ساعىنىشتار مەن سۇيىسپەنشىلىكتەردى مولدىرەتىپ اق قاعازعا تۇسىرەتىن. شارشاۋدى، جالىعۋدى بىلمەيتىن شاقتار قانداي عاجاپ؟!
– قاسىمدا شارۋاشىلىقتىڭ باس زووتەحنيگى بار، سالت اتتى ەكەۋ شوپاننىڭ ۇيىنە كەلدىك. اۋا رايى سالقىنداۋ بولعانىمەن تاۋداعى كۇن وتكىر، توبەڭنەن وتەدى. قاتالاپ كەلگەندەگى ىشكەن سارى قىمىز قانداي ءتاتتى؟! ماڭدايدان تەردى بۇرق ەتكىزەدى.
ءبىزدى كورىپ قۇيعىتىپ جەتكەن ءبىر ازاماتتى بايقادىق. دەرەۋ وتارىنا قايتا شاپقىلادى. بىزدەن كەيىن جەڭىل ماشيناسىمەن پارتورگ كەلدى. ماناعى جىگىت ەنتەلەپ كيىز ۇيگە تاعى جاقىندادى. اينالاعا قارادى، بىرەۋدى ىزدەپ جۇرگەن سەكىلدى.
– ءاي، قاينىم، سابىر ساقتاساڭشى. بۇگىن دە جينالىس شىعىپ، كەلىن تاعى بوگەلىپتى. بۇيىرتسا، ەرتەڭ تۇستە وسىندا بولادى، – دەدى ۇيدەگى جەڭەشەمىز جىگىتكە كۇلىمدەي قاراپ. ول قۇلاعىنا دەيىن قىزارىپ، اتىنا قامشى باسىپ شابا جونەلدى.
– ۇيلەنگەندەرىنە كوپ بولعان جوق. ءسۇيىپ قوسىلعان جاستار عوي. كەلىن ەڭبەكقور جانە پىسىق. جۇمىستى مۇنتازداي ەتىپ بىتىرەدى. ءوزى اۋداندىق كەڭەستىڭ دەپۋتاتى. كەشە سەسسياعا كەتكەن. قاينىما سول ەكى كۇننىڭ ءوزى ەكى جىلداي بولدى. تاۋداعى ماحاببات جالىندى، بۇلاقتاي تازا، – دەپ جەڭەشەمىز سىڭعىرلاپ كۇلدى. ءبارىمىز جادىرادىق. وسى ساتتە باسىما كەلگەن جاڭا يدەيانى دەرەۋ داپتەرگە ءتۇسىرىپ الۋعا اسىقتىم.
«قىردا وسكەن قىزعالداقتار» اتتى كىتابىم كىلەڭ وسىنداي حيكاياتتار مەن اڭگىمەلەردەن قۇرالعان ەدى، – دەپ جازۋشى ءبىر توقتادى.
ودان كەيىنگى «جاس شوپاندار اۋىلى» كىتابى وسى سەريانىڭ جالعاسى. مۇنداعى اڭگىمەلەردىڭ بىرىندە اعا شوپان ماسكەۋ قۇرىلتايىنا دەلەگات بولىپ سايلانادى. كەلىنشەگى ۇلكەن جاڭالىققا قۋانۋدىڭ ورنىنا اعىل-تەگىل جىلاعان. كۇيەۋىن وزگە ەلدىڭ بويجەتكەندەرىنەن قىزعانعان. كەلەسى شىعارمادا وقۋعا تۇسە الماعان اتاقتى قويشىنىڭ بالاسى الماتىدا قالىپ قويادى. بوس سەندەلىسكە ۇرىنادى. اكەسى ونى ارەڭ تاۋىپ، جايلاۋعا اكەلىپ قوي باقتىرادى. قالانىڭ تىرشىلىگىن اڭساعان جىگىت سوندا كوستيۋم-شالبارىن ۇتىكتەپ، گالستۋك تاعىپ، تەاترعا باراتىنداي كيىنىپ ورىسكە شىعادى ەكەن. وسى تەكتەس نەشە الۋان قىزىقتى وقيعالار اسەرلى باياندالعان.
– جەتپىسىنشى جىلدىڭ سوڭىنا قاراي كۋبادا جاستار مەن ستۋدەنتتەردىڭ دۇنيەجۇزىلىك فەستيۆالى وتەتىن بولدى. بۇكىلوداقتىق دەلەگاتتار تىزىمىنە قازاقستاننان وتىز ادام كىردى. سونىڭ ءبىرى مەن بولدىم. ءارى «لەنينشىل جاسقا» ماتەريالدار دايىنداۋ مىندەتى جۇكتەلدى.
ماسكەۋدەن كۋباعا دەيىنگى 15 ساعاتتى ءبىز اسپاندا وتكىزدىك. استىمىزدا بۋىرقانىپ التانت مۇحيتى جاتىر. كۋبادا قىس بولمايدى. كىتابىمدى «ماڭگى جاز ەلى» دەپ اتاعانىم سوندىقتان.
بۇل جاققا بىزدەن بۇرىن قازاقتىڭ حاس باتىرى باۋىرجان مومىشۇلى بارعان. دۇنيە قازاقتى تانىمايتىن زاماندا باۋىرجان اعامىزدىڭ ەسىمى بىزگە برەند بولدى. بۇل جايىندا دا كىتاپ تاراۋلارىندا مولىنان ايتىلدى. ەندى الداعى كۇندەردە مەن سەكىلدى وڭاشا قالىپ وي قۋاتىن جازۋشىنى قايناعان ءوندىرىس، ناعىز باسپاحانانىڭ ءوزى كۇتىپ تۇرعانىن ول كەزدە بىلگەن جوقپىن، – دەدى ىرىم اعا.
كاسىپكەرلىك قۋات
توقسانىنشى جىلدار ەلىمىزدىڭ تاريحىندا وتپەلى كەزەڭ دەپ اتالادى. ەندى ەسكىشە ءومىر سۇرۋگە بولمايدى، ايتسە دە جۇرت جاڭا زامانعا ۇيرەنە الماي جاتتى.
سولاي دەگەنمەن «ءبىلىم» باسپاسىنىڭ جاعدايى دۇرىس بولاتىن. وعان سەبەپ، بىرقاتار ەركىندىككە جول اشىلعان. ۇكىمەتتەن تۇسكەن قارجىنى جۇمساۋ ءتارتىبىن بۇزباي، رەتىن كەلتىرسە قوسىمشا اقشا تابۋعا مۇمكىندىك بار. «ءبىلىم» باسپاسى سولاي ەتتى. دەيل كارنەگيدىڭ كىتابىن ميلليون تارالىممەن شىعاردى. سونىڭ ارقاسىندا ايلىق پەن سىيلىقتان تارلىق كورمەدى.
ول كەزدە «ءبىلىم» باسپاسىندا جۇزدەن اسا ادام قىزمەت ىستەيتىن. ۇلكەن ۇجىمنىڭ باستىعى بولۋ – ۇلكەن مارتەبە. اتشاپتىرىم كابينەتتەر، زىر جۇگىرگەن ەلگەزەك حاتشىلار ۇكىمەت ۇيىمەن تىكەلەي بايلانىساتىن سەستى تەلەفوندار.
ىرىم اعامىز بۇل بيىككە ءبىر كۇندە شىققان جوق. «قازاقستان»، «مەكتەپ»، «انا ءتىلى» باسپالارىنىڭ ساتىلارىنان ءوتتى. كىشى رەداكتوردان باس رەداكتورعا دەيىن ءوستى. كوز مايىن تاۋىسىپ تاراۋ-تاراۋ كىتاپتاردىڭ قولجازباسىن وقىدى. ولاردىڭ مازمۇنىن وڭداپ، قاتەلەرىن تۇزەتتى. ءاربىر اۆتورمەن جەكە-جەكە جۇمىس ىستەدى. مىنە، وسىلايشا شارشاماي-تالماي ىسىلعان قىزمەتكەر عانا تورگە شىعۋعا حاقىلى. باسپانىڭ ديرەكتورى دەگەن – زور تۇلعا. ۇجىمعا ءجون كورسەتەتىن جانە جۇمىسقا جاۋاپ بەرەتىن قايراتكەر.
ەڭبەگى ەندى عانا جانعانداي ەدى. ءبىر كۇنى سول كەزدەگى قر ءباسپاسوز جانە اقپارات ءمينيسترى التىنبەك سارسەنبايۇلى قاسىنا ءوزىنىڭ ورىنباسارى الىبەك اسقاروۆتى ەرتىپ «ءبىلىم» باسپاسىنا كەلەدى. دەرەۋ ۇجىمدى جيناپ، جاڭا شەشىمىن جاريالايدى. وندا «ءبىلىم» باسپاسىنىڭ باس ديرەكتورى ىرىم كەنەنباەۆتىڭ باسقا قىزمەتكە اۋىسۋىنا بايلانىستى جۇمىسىنان بوساتىلاتىنى ايتىلادى.
ەگەر ءسىزدى ءوزىڭىز باپتاعان اتتان اۋدارىپ تاستاسا، قانداي كۇيدە بولار ەدىڭىز؟ ىرىم سۋانبايۇلى دا تۋرا سونداي كۇيدى باسىنان كەشىردى.
– التەكە، بۇل نە ىستەگەنىڭىز؟! جۇمىستان كەتىرەتىندەي نە جازىق، نە كىنام بار؟! – دەدىم تۇككە تۇسىنبەي.
– ارينە، «كىناڭىز» بار. جاقسى باستىق بولعانىڭىز ءۇشىن، جۇمىستى ۇتقىر ۇيىمداستىرعانىڭىز ءۇشىن، باسقا ارىپتەستەرىڭىز قارجى تاپپاي قينالعاندا، پايداعا شاش ەتەكتەن كەنەلگەنىڭىز ءۇشىن سىزگە وسىنداي شارا قولداندىق. ەندى وبلىستىق پوليگرافياعا باستىق بولىپ تاعايىندالدىڭىز، – دەپ كۇلدى ول.
شەشىمگە قارسى بولعانمەن نە دەيمىن؟ مينيسترگە داۋ ايتاتىن شاما قايدا؟! باس يزەگەننەن باسقا امال قالمادى. ال وڭاشا جۇزدەسكەندە «ىرەكە، قامىقپاڭىز. بۇل – سىزگە ارتىلعان ۇلكەن سەنىم. ءومىر بۇگىنمەن عانا ولشەنبەيدى. كەلەشەككە قاراۋ كەرەك. ءوندىرىستىڭ ءوز يەسى بولاتىن زامان، مىنە، كەلدى»، – دەدى.
كەيىن التىنبەكتىڭ كورەگەندىگىنە تاڭعالدىم. قاراۋىنداعى كادرلاردىڭ قابىلەت-قارىمىن سىرتتاي باقىلاپ جۇرەدى ەكەن. سوندىقتان تاڭداۋى ماعان ءتۇسىپتى. ايتپەسە، ءۇش قايناسا سورپاسى قوسىلمايتىن كەنەنباەۆتا نەسى بار؟ ءبىز تەك ارىپتەس قانامىز، – دەدى ىرىم اعا.
سونىمەن جاڭا جۇمىس باستالدى. باسپاحانانىڭ ەسىگىن العاش اشقاندا كوڭىلى قۇلازىپ كەتەدى. الدىندا قارا كىرپىشتەن سالىنعان مىجىرايعان ءۇي تۇر. سارتىلداعان دىبىستان قۇلاق تۇنادى. جۇمىسشى كيىمىمەن ساپىرىلىسىپ جۇرگەن قىز-جىگىتتەر. مايلى بوياۋدىڭ قىشقىل ءيىسى باسىڭدى اينالدىرادى. سالتاناتتى كابينەتتەن كەلگەن ىرىمعا مۇنداي تىرشىلىككە بوي ۇيرەتۋ وڭايعا تۇسكەن جوق.
باسپا دەگەنىڭىز – كادىمگى رەداكتسيا. ال باسپاحانا – زاۋىت. گازەت پەن جۋرنالدى، كىتاپتاردى ءونىم ەتىپ شىعاراتىن ءوندىرىس ورنى. ەكەۋىندەگى جۇمىس ۇدەرىسى جەر مەن كوكتەي.
باستىق مەچنيكوۆ كوشەسىندەگى وبلىستىق باسپا-پوليگرافيا باسقارماسىنىڭ عيماراتىندا وتىرۋى ءتيىس ەكەن. ىرىم اعامىز ودان باس تارتىپ، باسپاحانانىڭ قوراش كەڭسەسىنە ءبىرجولاتا كوشىپ كەلەدى. ويتكەنى پەشەنەگە بۇيىرعان نەسىبە وسى بولسا، كۇندىز-ءتۇنى ءوندىرىستىڭ ىشىندە ءجۇرۋى كەرەك. وزىنە بەيمالىم بۇل ورتانىڭ قىرى مەن سىرىنا قانىعۋى قاجەت. ينجەنەر نە ىستەيدى، تەحنولوگ نە ىستەيدى، ەسەپشى نە ىستەيدى، سىرت كوزگە بايقالمايتىن قۇپيالاردى اشقان دۇرىس. ءبارىن ءبىلىپ، جۇمىستى ويداعىداي مەڭگەرۋگە ءتيىستى.
وزىنە تۋىس بولىپ سانالاتىن، ەكى رەت سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى اتانعان نۇرمولدا الدابەرگەنوۆ ەسىنە ءتۇستى. جارىقتىق 4 سىنىپتىق ساۋاتپەن-اق شارۋاشىلىقتى ورگە سۇيرەدى. ەسەبىنەن جاڭىلعان ەمەس. ءبىلىمدى جاندارمەن تەرەزەسىن تەڭ ۇستاپ سويلەسەتىن. سوناۋ سىبىردەن «الدابەرگەنوۆكە» دەگەن قۇجاتى بار سامىرسىن قاراعايلار كوكسۋعا كەلىپ جاتاتىن. ىرىم اعامىز دا اتاسىنىڭ ارۋاعىنا سىيىنىپ، جىگەرلەندى.
مۇندا نەگىزىنەن وبلىستىق جانە اۋداندىق گازەتتەر، كىتاپتار مەن جۋرنالدار باسىلادى ەكەن. سىرتتاي قاراساڭ، جۇمىستارىندا توقتاۋ جوق. سونىمەن بىرگە تابىس تا جوق. ونىڭ دا سىرىن اشتى. ماسەلەن، ءبىر ماشينامەن 15 توننا قاعاز اكەلىندى دەپ كورسەتىلىپتى. ماشينا ارى كەتكەندە 5 توننانى عانا كوتەرەدى. اۋداندىق گازەتتىڭ ءبىر نومىرىنە 500 كەلى قاعاز جۇمسالعانى ايتىلىپتى. ال وعان نەبارى 150 كەلى قاعاز عانا كەتەدى ەكەن. ءبارىنىڭ باسى-قاسىندا ءوزى تۇرىپ، بۇلتارتپايتىن دالەلدەرمەن كەمشىلىكتەردى موينىنا قويادى. بىلمەيتىن باستىق وسىلايشا بىلەتىن بولىپ شىعىپ، ۇجىم كىنالىلەردەن تازارىپتى. ناتيجەسىندە باسپاحانا كەلەسى جىلدى مول تابىستارمەن قارسى العان.
1998 جىلعى العاشقى لەكتە باسپاحانالار جەكەشەلەنىپ «الاتاۋ» باسپا-پوليگرافيا كورپوراتسياسى بولىپ قايتا قۇرىلادى. اياقتارىنا نىق تۇرادى. سونىڭ ارقاسىندا بەس قاباتتى جاڭا عيمارات سالىنادى. باسەكەگە جارايتىن تەحنولوگيالاردى مەڭگەرە باستايدى. تىنىمسىز ىزدەنەدى. ەندىگى جەردە قوعامنىڭ دامۋىنا ۇلەس قوساتىن كانىگى كاسىپكەرلەردىڭ بىرىنە اينالادى.
«ىرىم شۆەتسيادان قىمبات قۇرال-جابدىق اكەلىپ اقشاسىن بوسقا شاشپايدى. ەسەسىنە، ينديانىڭ قولجەتىمدى ماشينالارىن الادى. سونىمەن-اق بۇگىنگى كۇننىڭ تالابىن تولىق قامتاماسىز ەتەدى. ماشينالاردى وڭدەيتىن، جوندەيتىن شەبەرلەردى جەرگىلىكتى بالالاردان دايىندايدى» – دەپ مۇحتار قۇل مۇحاممەدتىڭ ريزاشىلىقپەن ازىلدەيتىنى سول جىلدار ەكەن. بۇگىنگى تاڭدا «الاتاۋ» باسپا-پوليگرافيا كورپوراتسياسى ەلىمىزگە كەڭىنەن تانىلدى. كاسىپكەرلەر دەڭگەيىن انىقتايتىن رەسپۋبليكالىق «التىن ساپا» بايقاۋىنىڭ ءبىرىنشى جۇلدەسىن يەلەندى. قازىر ءوندىرىس ورنى سوڭعى ۇلگىدەگى زاماناۋي قۇرال-جابدىقتارمەن تولىق قامتاماسىز ەتىلدى.
– كاسىپكەر دەمالمايدى. ول ۋاقىت اعىنىنان قالماۋى كەرەك. سەبەبى، بۇگىنگە ەرتەڭ ۇقسامايدى. ارىپتەستەرمەن، اكىمشىلىكپەن بىرىگىپ ىستەيتىن جۇمىستار شاش ەتەكتەن. قولىمىزدان كەلگەنشە ءونىم ساپاسىن ارتتىرىپ، ونىڭ باعاسىن ارزانداتۋعا تىرىسامىز.
سوعان قاراماستان، قولبايلاۋ بولاتىن جايلار از ەمەس. ماسەلەن، كىتاپ شىعارۋ ءۇشىن 48 ءتۇرلى زات كەرەك. ولار شەتەلدەردەن اكەلىنەدى. وزىمىزدە ىسكە قوسىلادى دەگەن قاعاز زاۋىتتارىنان ءالى حابار جوق. ەڭ اقىرى باسپاحاناعا ارنالعان ءجىپتى دە شىعارا الماي جاتىرمىز. شەتەلگە نە كەرەك، باعانى وسىرەدى دە وتىرادى. شىركىن دەيسىڭ، وسىنىڭ ءبارى وزىمىزدە جاسالسا عوي! ول كۇندەر دە الىس ەمەس. سول ءۇمىت ءبىزدى العا جەتەلەيدى، – دەيدى ىرىم اعا.
بولات ءماجيت،
الماتى وبلىستىق «جەتىسۋ» گازەتىنىڭ ءتىلشىسى.
وتكەنى ەرەن، كەلەشەگى كەنەن ەركىن/(تاريحي-تانىمدىق كىتاپ)
/ق. انداس/ تالدىقورعان. «وفسەت» باسپاحاناسى، 2023. – 320 بەت
ISBN 978-6017646-45-5











