“كوكپار توبە” اۋىلىنان شىعا بەرىستە جالعىز مازار تۇر. ارى وتكەن، بەرى وتكەندەرگە اق جول تىلەپ اتتاندىرىپ سالاتىن ءبىر ءومىردىڭ ەستەلىگى ىسپەتتى. كولىك جۇرگىزۋشى جىگىت اڭگىمەشىل بولىپ كەزدەستى، تاريحتىڭ قاتپارلى تۇستارىنان سىر شەرتىپ ءبىزدى كوپ جاعدايلاردان حاباردار ەتىپ كەلەدى. ەندى ول جالعىز مازار ءجايلى اڭگىمەلەي باستادى.
– ەلدە كەيدە ءوز تاريحىن قۋپيالاۋ قۇبىلىستار ارقىلى كورسەتكىسى كەلەدى. اۋىلىمىز تىرشىلىككە ىڭگايلى، دەي تۇرگانمەن ونىڭ جىرا-جىلگاسى مەن ءاربىر تاسىندا وزىندىك سىر بار. اۋلداستارىمىز وسى ءبىر جايساڭ جەرگە ورىن تەپكەنىنە قۋانسا دا، كەشكىلىك-تاڭارتەڭ تولاسسىز سوعاتىن جەلدەن ابدەن مەزى بولاتىن. جەل تىپتەن كۇشەيگەن كۇن ەدى. قىستىڭ ءبىر-اق تۇتام كۇنى كوك شوقىدان ارى اۋناپ ىمىرت ۇيىرىلگەن كەز. كەشكى تاماققا ەندى عانا وتىرعانبىز، ءشاۋ ەتىپ ۇرگەن ءيتتىڭ ءۇنى شىعا قالدى دا، قىڭسىلاپ كەلىپ ەسىككە تىعىلدى.
– قاراشى، نە بولدى مىناعان، – دەپ اعاما بۇيىرا سويلەدى اكەم، – بىرەۋ-مىرەۋ كەلدى مە؟!..
وسىنداي كەزدە ۇيگە اكەمنىڭ دوستارى كەلىپ اڭگىمەلەسىپ كايتاتىن ادەتى بولۋشى ەدى. سولاردىڭ ءبىرى بولار دەگەن ويمەن ءيتتىڭ ۇرگەنىنە كوپ وي بولمەي جايباراقات وتىرعانبىز، شىعىپ كەتكەن اعام اسىعا كىردى دە:
– ءو، ءورت، جوعارعى اۋىلعا ءورت كەتىپتى. ءبارىمىز ۇرپيىسە قالدىق مىنا سۋىق سوزگە.
– باسە، وسى جەلدىڭ بۇگىنگى اۋلىگۋى وتە جامان. ءبىر پالە تۋار ما دەپ ويلاپ ەدىم، – دەپ شەشەم كەيىپ جاتقاندا، اكەم ەكى-اق اتتاپ ەسىككە جەتىپ تە بولدى. ۇدىرەيىسە شۇباپ دالاعا شىقتىق سىزگە وتىرىك ماعان شىن، دالا جان شوشىنارلىق سۇركەيلى، جەل ۇشىرعان قىپ-قىزىل شوق اۋىلدىڭ توبەسىنە جاۋىپ تۇر ەكەن. ءابۇيىر بولعاندا ۇشقان ۇشقىندار ءبىزدىڭ جاققا جولاماي اۋىلدىڭ تەرىستىك جاعىنا كەتىپ جاتىر. “ساقتىقتا قورلىق جوق” دەگەندەي، ءوز الىمىزشە ورتتەن ساقتانۋ شاراسىن ىستەگەن بولدىق.
شەشەمە جاردەمدەسىپ ءجۇرىپ قاربالاستىقتا بايقاماپپىن، اكەم الدە قاشان ءورت شىققان ۇيگە كەتىپ قالىپتى. ەسىك الدىندا ۇرەيى ۇشىپ ەكى قارىنداسىم تۇر. «ۇيگە كىرىپ وتىرىڭدار» دەگەن شەشەمنىڭ ءسوزىن تىڭدار ەمەس. وسى كەزدە كىشى اكەمنىڭ ايەلى جەتتى ۇيگە. ولاردىڭ ءۇيى ءورت شىققان ۇيدەن جوعارى وتىراتىن، ءبىزدىڭ جاعدايىمىزدى بىلمەك بولىپ تەز جەتكەن ەكەن.
– جۇرەگىم كۇيىپ كەتتى عوي ، – دەپ وتىرا كەتتى دە، بولعان جاعدايدى قىسقاشا بايياندادى:
– باياعى نۇريلا بەكقوجانىڭ ۇيىنە كەلىپ ءشاي ءىشىپ كەتكەن ەكەن. سۋىققا توڭىپ جۇرگەن بايقۇس قايتسىن، مال قوراعا كىرىپ ءبىراز جىلىنىپ الايىن دەگەن بولار، شىلىم تارتا وتىرىپ كوزى ءىلىنىپ كەتىپتى. ءورت الدىمەن مال قوراعا، ودان كەيىن ۇيگە ءىلىنىپتى. ەلدىڭ ءبارى ءورت ءوشىرۋدىڭ قامىندا. ءاي قايتەر ەكەن،مال قورانىڭ ماڭىنا بارۋعا بولمايدى. ابايلاڭدار!– دەپ ءوزى بىلەتىن جايلاردى قىسقاشا ايتتى دا ەكى قارىنداسىمدى ۇيلەرىنە ەرتە جونەلدى. ولاردى جەتكىزىپ سالۋعا شەشەم مەنى ارتىنان جۇگىرتتى.
قولعاناتكا جاراعاندىعىما قۋانسام دا، ىشتەي زارەم ۇشىپ كەلەدى. اۋىل ءۇستى دەگەنىڭ قىپ-قىزىل شوق، سۋ تاسىپ ارلى-بەرى جۇگىرىسكەن ادامدار، ءاربىر ءۇيدىڭ، ءاربىر قورانىڭ توبەسىندە بىردەن ادام، ۇشقىن ۇشىپ كەلىپ تۇسەدى دە، ولار ونى مىسىق كورگەن تىشقانشا سابالاپ وشىرەدى. ۇيگە قايتا ورالعاندا شەشەم ەسىك الدىندا تۇر ەكەن.
– اپارىپ سالدىڭ با؟ -دەپ كەلتە سۇرادى.
– ءيا.ءورت لاۋلاپ جانىپ جاتىر، ادامدار قاپتاپ ءجۇر.
كوڭىلىمىزدە نۇريلا ءبىزدى دە ورتەپ كەتپەسىن دەيتىن كۇدىك-كۇمان بار. شەشەمە جاردەمدەسىپ جۇرگەنىم بولماسا ويىم ءدۇي-دالادا.
– الدىمىزدان نۇريلا شىعا كەلسە قايتەر
ەدىك، اكەمنىڭ جوقتىعى مىناۋ؟-دەپ سويلەپ كەتكەنىمدى بىلمەي قالدىم.
– نە سويلەپ كەلەسىڭ، – دەگەن شەشەمنىڭ سۇراعى شىعا قالعان سوڭ جيىلا قالدىم دا، ويىمدى قايتا جالعاستىردىم…-اسەم قايتتى ەكەن، ۇيلەرى ورتەنگەندە جىلاعان شىعار، توڭىپ ءجۇر مە ەكەن، قالىڭ كيىم اپارىپ بەرسەم شەشەم جىبەرەر مە…وي ساۋاپ بولىپتى، كەشە اكەسى اپەرگەن ەتىككە سونشا ماقتانىپ ەدى…ءبىزدىڭ دە ۇيگە ءورت ىلىنسە قايتەر ەدىك دەگەن ويدىڭ سوڭىنا تۇسە بەرىپ سەلىك ەتىپ جيىلا قالدىم.
قويشى ايتەۋىر، شىرما شاتۋ ويلاردىڭ جەتەگىندە ءجۇرىپ ءبىر نەشە رەت وڭباي جىعىلدىم. ءبىر ساتتە ابىر-سابىر باسىلىپ ۇيقىم كەلە باستادى. مۇنى سەزگەن شەشەم :
– ۇيگە بارىپ ۇيىقتاي-عوي، – دەدى.
ۇيگە كەلىپ الىپ تا قيالعا ەرىك بەردىم. قاي ۋاقىتتا ۇيىقتاپ قالعانىمدى بىلمەيمىن، ويانا كەلسەم ۇيدە ەشكىم جوق، پەشتەن اعاش وتىننىڭ شارتىلداپ جانعان ءۇنى شىعادى. ورنىمنان اتىپ تۇرىپ سىرتقا قارادىم، ءبارى ءدىن امان ەكەن ، جەل ساپ باسىلىپتى. كەشە تۇنگى سۇركەيلى قىزىققا كۇلىمسىرەي قاراپ تۇرعان سەكىلدى كۇن ارقان بويى كوتەرىلىپتى، كيىمدەرىمدى اسىعىس كيىنە سالا كوشەگە تارتتىم.
ورتەنگەن ءبىر ءۇي مەن ەكى قورانىڭ قاسىندا ءبىر توپ ادام تۇندەگى ءورت تۋرالى اڭگىمەلەسىپ تۇر ەكەن:
– ءۇيدىڭ توبەسىن ءتۇسىرىپ جىبەرىپ وشىرمەگەندە تاعى دا بىرنەشە وتباسىنى ويراندار ەدى بۇل ءورت، -دەپ قويۋ قاستى قاسىم شال سويلەپ تۇرعاندا باردىم.
– ءورت دەگەن ءتىلسىز جاۋ ەمەس پە؟، -دەدى تاعى ءبىرى كۇرسىنىپ.
– راس.
ءورت بولعان جەر قۇرىس-قوپاسى شىعىپ قارا قوڭىرلانىپ جاتىر.ءورتتىڭ جالىنى سارىتاپقا اينالدىرعان تامدار جىمىرايىپ سۇركەيلى كورىنەدى. ورتەنىپ بولعانسوڭ دا كوپ قۇيىلعان سۋ قولامتانى لايساڭعا ايلاندىرعان ەكەن دە سۋىقتىڭ اسەرىنەن قاتىپ شوقالاق-شوقالاق توبەشىك قالىپتاستىرىپتى. ەرتەڭىندە مەكتەپكە بارعاندا، بارلىق بالانىڭ اۋزىنان ءورت تۋرالى اڭگىمەنى ەستيسىڭ. ءورت تۋدىرۋشى راسىندا نۇريلا ەكەن. نۇريلا وسى اۋىلدىڭ ماڭدايعا باسار ءبىر قىزى بولىپ ءوسىپ ەدى. وجەت وسكەن، ەركە، ونەرلى ءورت قىز اۋلداستاردىڭ ءانشىسى دە، ءبيشىسى دە اتالىپ، دۋماندى جۇمىس باستارىندا، ونەر باسەكەلەرىندە جۇلدەلى ورىندارمەن كوزگە تۇسەتىن. ۇلكەندەر وعان “بارەكەلدى” جاۋدىراتىن دا، جاستار ءبىرى-بىرىمىزدەن قىزعانىپ قىزاراقتاسۋشى ەدىك. الماتىعا دا ءبىزدىڭ اۋىلدىڭ العاشقى تۇلەگى بولىپ وقۋعا اتتانىپ ەدى. كەيىن ءبىر كۋرستا وقيتىن اكپار دەگەن جىگىتپەن تۇرمىستاندى. اكپار ازىلقوي، تارتىمدى جىگىت ەدى. ولار كانيكۇل سايىن اۋىلعا كەلىپ ءبىزدى دۋمانعا بولەپ قايتاتىن. اكە-شەشەسىنەن ەرتە ايىرىلعان نۇريلا ءۇشىن وسى اۋىل ونىڭ اكەسى دە، شەشەسى دە ەدى. ءومىر كەيدە اۋىزدىقسىز ات سەكىلدى-عوي، تۇنىعىڭنىڭ ءبىر-اق كۇندە ىلايلاناتىنى بار. كوپ جانداردى كۇيزەلتكەن، تالاي وتاۋدى ويرانداعان، تالاي شاڭىراقتى شايقالتقان 86-جىلعى توڭكەرىس نۇريلا بولاشاعىنا دا ۇلكەن ازاپ الا كەلدى. اكپار قولعا الىنىپ، جالعان جالامەن قۇمدى دالادا قايتىس بولدى. نۇريلا وقۋدان شىعارىلىپ اۋىلعا قايتارىلدى، بۇل جەردە دە ونى تىنىش تىرشىلىك كۇتىپ تۇرعان جوق.كەلەكەنىڭ، قورلاۋدىڭ، كەمسىتۋدىڭ نىسانىنا اينالىپ قايعى شەگە ءجۇرىپ، اقىرى سارى ۋايىم ويسوقتى قىزبالىققا ۇشىراتتى. قوڭىر كۇزدىڭ جانعا ءجايلى ءبىر كۇنىندە كورشى ءۇيدىڭ يتىمەن تاماققا تالاسقانى ونىڭ جىندى بولعانىن ايگىلەدى. و، بايقۇس سودان كەيىن نە كورمەدى؟….
شىركىن، ءبىر كەزدەرى نۇريلا سالعان اندەرمەن كوڭىل قاپىرىعىن شىعاراتىن جاندار ودان اۋلاقتاي بەردى. تىرلىك تە تالكەك ەتۋىن دوعارمادى. وسى ءبىر ءومىردىڭ بەيباق سورلىسى مىنە وسىلاي ۇلكەن ءورت تۋدىرىپ، مولشەرسىز زيان سالىپ وتىر. كەيدە ءومىردىڭ ادىلەتسىزدىگىنە ناليسىڭ. نۇريلانىڭ وسىنداي كۇيگە تۇسەتىن نە ءجونى بار، ونىڭ ءوڭىنىڭ ءتۇزۋ، ويىنىڭ ورەلى بولعاندىعى كىنالى ما؟ جوق، اكپاردىڭ تىلگە شەشەن، ىسكەرلىگى ءۇشىن بە؟.
ادامدار دا قىزىق، ءبىر كەزدەگى نۇريلانى ۇمىتقانى سەكىلدى، ونىڭ ءورت تۋدىرعان كىناسىن دە تەز ۇمىتتى. ءومىر ەجەلگى اۋەنىمەن
ءتىرى پەندەلەرىن وڭدى-سولدى الديلەۋىن توقتاتقان جوق.
مىنە سودان بەرى 19 جىل ءوتتى. نۇريلا دا قايتىس بولعالى ون التى جىل بولدى. ەل بولىپ جەرلەپ باسىنا سايعاق قاداپ اتىن جازدىق. الايدا، ونىڭ قۋپيالاۋ ءومىرى سول كوۋۇلى قالپىندا قالا بەردى.
ە، تىرشىلىك-اي! ادام جاقسى بولعاندىعى ءۇشىن ءتىرى جۇرمەيدى. جامان بولعاندىعى ءۇشىن ولمەيدى ەكەن-عوي!- دەپ جۇرگىزۋشى جىگىت اڭگىمەسىن دوعاردى.
جالعىز مازار كوز ۇشىندا قاراۋىتىپ قالىپ بارادى. مۇمكىن ءبىزدى جوقتايتىن جان بولسا ەگەر، شاڭ باسقان ارحيپتەردەن تابىلارمىز، – دەپ تۇرعانداي بولدى ماعان.
قاجەت انداس،
Q-Andas اقپاراتتىق اگەنتتىگى
